Nhiễm khuẩn Helicobacter pylori (HP) tại dạ dày là tình trạng vô cùng phổ biến, ước tính ảnh hưởng đến hơn 50% dân số toàn cầu [1]. Khi xâm nhập vào đường tiêu hóa, loại vi khuẩn này có thể gây ra viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày - tá tràng và làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư dạ dày [2], [1]. Trước tình trạng vi khuẩn HP ngày càng kháng nhiều loại kháng sinh thông thường, việc tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ từ dinh dưỡng tự nhiên thu hút sự quan tâm lớn [2], [1]. Trong đó, bông cải xanh (súp lơ xanh), đặc biệt là mầm bông cải xanh, được nhiều người truyền tai nhau như một "khắc tinh" của vi khuẩn HP.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy bông cải xanh chứa hoạt chất có khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn HP và giảm phản ứng viêm tại niêm mạc dạ dày [2], [3]. Tuy nhiên, loại rau này chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát mật độ vi khuẩn và làm dịu tổn thương niêm mạc, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa để tiêu diệt tận gốc vi khuẩn HP [1], [4], [3].

Hoạt chất sulforaphane và cơ chế tác động lên vi khuẩn HP

Thành phần mang lại giá trị sinh học vượt trội của bông cải xanh đối với dạ dày là sulforaphane, một hợp chất thuộc nhóm isothiocyanate [2], [5]. Trong tự nhiên, sulforaphane tồn tại chủ yếu dưới dạng tiền chất glucosinolate, tiêu biểu là glucoraphanin [6], [3]. Khi thực vật bị cắt nhỏ, nhai hoặc nghiền nát, enzyme myrosinase sẽ xúc tác biến đổi tiền chất này thành hoạt chất sulforaphane có hoạt tính sinh học [7].

Sulforaphane được ghi nhận có khả năng kháng khuẩn trực tiếp và kìm hãm sự phát triển của vi khuẩn HP [2], [5]. Bên cạnh tác dụng kháng khuẩn, sulforaphane còn là chất kích hoạt mạnh mẽ các enzyme giải độc pha 2 trong cơ thể, chẳng hạn như glutathione S-transferase và quinone reductase [5]. Hoạt động của các enzyme này phụ thuộc vào con đường tín hiệu Nrf2, giúp bảo vệ tế bào niêm mạc dạ dày khỏi tổn thương do stress oxy hóa và độc tố [2], [3].

Ngoài ra, chiết xuất từ bông cải xanh còn can thiệp vào quá trình viêm thông qua việc ức chế con đường tín hiệu NF-kappaB [8]. Quá trình này giúp làm giảm đáng kể việc sản sinh các cytokine tiền viêm như TNF-alpha và Interleukin-1beta (IL-1beta), đồng thời nâng cao mức độ của các cytokine kháng viêm như IL-10 [8], [3]. Nhờ cơ chế kép vừa ức chế vi khuẩn vừa chống viêm và chống oxy hóa, bông cải xanh giúp giảm thiểu tổn thương ăn mòn tại thành dạ dày [2], [3].

Bằng chứng trong phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật

Tác dụng của sulforaphane đối với vi khuẩn HP đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng nghiêm ngặt từ đầu những năm 2000 [6], [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2002 đã thử nghiệm sulforaphane trên 3 chủng vi khuẩn HP chuẩn cùng 45 chủng phân lập từ bệnh nhân [2]. Kết quả cho thấy hoạt chất này thể hiện hoạt tính kìm khuẩn rất mạnh, với nồng độ ức chế tối thiểu cho 90% các chủng (MIC90) ở mức từ 4 microg/ml trở xuống [2]. Đáng chú ý, hoạt tính này có hiệu quả trên cả các chủng HP đã kháng lại các loại kháng sinh thông thường [2], [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc tiếp xúc ngắn với sulforaphane có tác dụng diệt khuẩn và loại bỏ được vi khuẩn HP nằm ẩn bên trong dòng tế bào biểu mô người HEp-2 [2].

Cũng trong công trình năm 2002, thử nghiệm trên chuột ICR cho thấy sulforaphane ngăn chặn sự hình thành khối u tiền dạ dày do benzo[a]pyrene gây ra nhờ kích hoạt enzyme giải độc pha 2 qua gen Nrf2 [2]. Đến năm 2003, một nghiên cứu khác đánh giá hiệu quả của sulforaphane in vivo bằng mô hình cấy ghép mô dạ dày người trên chuột thiếu hụt miễn dịch (chuột nude) [6]. Kết quả chỉ ra rằng sulforaphane đã loại bỏ hoàn toàn vi khuẩn HP ở 8 trên tổng số 11 mẫu mô dạ dày được điều trị [6].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên chuột C57BL/6 bị nhiễm chủng vi khuẩn HP Sydney strain 1 kết hợp với chế độ ăn nhiều muối (7,5% NaCl) cũng cho kết quả rất khả quan [3]. Chuột được cho ăn mầm bông cải xanh giàu sulforaphane đã giảm đáng kể lượng vi khuẩn định cư trong dạ dày [3]. Đồng thời, chiết xuất này giúp giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha và IL-1beta, hạn chế tình trạng teo niêm mạc thân vị dạ dày do ăn mặn gây ra [3].

Các thử nghiệm lâm sàng trên người nói lên điều gì?

Từ các kết quả trên động vật, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên người để đánh giá hiệu quả thực tế [4], [3]. Một nghiên cứu sơ bộ trên 9 bệnh nhân viêm dạ dày mạn tính hoạt tính cho thấy việc tiêu thụ mầm bông cải xanh có liên quan đến việc làm sạch vi khuẩn HP ở 3 trường hợp [5], [4]. Cụ thể, các tình nguyện viên được dùng mầm bông cải xanh với các mức liều 14g, 28g hoặc 56g mỗi ngày hai lần trong 7 ngày [4]. Khi xét nghiệm kháng nguyên trong phân ở ngày thứ 7, có 7/9 người (78%) cho kết quả âm tính [4]. Tuy nhiên, đến ngày thứ 35, tỷ lệ âm tính giảm xuống còn 6/9 người (67%) và khi kiểm tra sinh thiết mô dạ dày thì chỉ còn 3/9 bệnh nhân (33,33%) thực sự sạch khuẩn, cho thấy nguy cơ tái nhiễm hoặc vi khuẩn bùng phát trở lại là rất cao [4].

Một thử nghiệm lâm sàng quy mô hơn công bố năm 2009 được thực hiện trên 48 bệnh nhân nhiễm vi khuẩn HP [3]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm ăn 70g mầm bông cải xanh mỗi ngày (cung cấp khoảng 420 micromol tiền chất sulforaphane), nhóm còn lại ăn lượng mầm cỏ linh lăng tương đương (không chứa sulforaphane) trong 8 tuần [3]. Kết quả kiểm tra bằng nghiệm pháp hơi thở urea và xét nghiệm kháng nguyên phân cho thấy nhóm ăn mầm bông cải xanh đã giảm đáng kể nồng độ men urease cũng như lượng vi khuẩn định cư [3]. Mức pepsinogen I và II trong huyết thanh, vốn là các dấu ấn sinh học phản ánh tình trạng viêm dạ dày, cũng giảm rõ rệt [3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của thử nghiệm này là hiệu quả không duy trì lâu dài [3]. Sau khi các đối tượng ngừng ăn mầm bông cải xanh trong 2 tháng, các chỉ số vi khuẩn và mức độ viêm dạ dày lại quay trở về mức ban đầu trước khi can thiệp [3]. Kết quả từ nghiên cứu của tác giả Yanaka cũng ghi nhận chỉ 32% (8/25 người) có kết quả kháng nguyên phân âm tính sau 8 tuần dùng 70g mầm bông cải xanh mỗi ngày [4]. Sau 6 tháng ngưng dùng, hầu hết bệnh nhân đều tái dương tính trở lại và chỉ còn 2 người duy trì được trạng thái âm tính [4]. Ngoài ra, một thử nghiệm nhỏ khác trên 5 người dùng 130g ngọn bông cải non trong 3 ngày hoàn toàn không cho thấy sự thay đổi nào trên xét nghiệm hơi thở urea do thời gian can thiệp quá ngắn [4].

Dù vậy, bột mầm bông cải xanh hàm lượng sulforaphane cao cũng đã được ghi nhận có hiệu quả tích cực trong việc hỗ trợ ức chế vi khuẩn HP ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [8]. Các phát hiện này chỉ ra rằng sulforaphane từ mầm bông cải xanh giúp giảm sự định cư của vi khuẩn và làm dịu triệu chứng viêm dạ dày, nhưng rất khó để triệt tiêu hoàn toàn vi khuẩn nếu chỉ dựa vào dinh dưỡng đơn thuần [8], [4], [3].

Bông cải xanh có hỗ trợ kháng sinh diệt trừ HP tốt hơn?

Trước tình trạng vi khuẩn HP kháng thuốc clarithromycin gia tăng, nhiều giả thuyết đặt ra liệu việc kết hợp sulforaphane với phác đồ y khoa có làm tăng tỷ lệ điều trị thành công hay không [1]. Để trả lời câu hỏi này, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2019 tại Hàn Quốc đã tuyển chọn 217 bệnh nhân viêm dạ dày mạn hoặc loét dạ dày tá tràng có vi khuẩn HP [1]. Sau khi sàng lọc và loại trừ 34 bệnh nhân mang chủng HP kháng clarithromycin bằng kỹ thuật phân tử PCR, 183 bệnh nhân còn lại được chia ngẫu nhiên vào 3 nhóm [1].

Nhóm A chỉ sử dụng phác đồ ba thuốc chuẩn (gồm thuốc ức chế bơm proton PPI, clarithromycin và amoxicillin) [1]. Nhóm B dùng phác đồ ba thuốc kết hợp thêm men vi sinh Saccharomyces boulardii [1]. Nhóm C dùng phác đồ ba thuốc kết hợp với chiết xuất sulforaphane từ mầm bông cải xanh [1]. Hiệu quả diệt trừ vi khuẩn được đánh giá bằng nghiệm pháp hơi thở 13C-urea sau 4 tuần kết thúc liệu trình [1].

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ diệt trừ HP giữa 3 nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [1]. Trong phân tích theo ý định điều trị (ITT), tỷ lệ thành công của nhóm A là 85,2%, nhóm B là 89,6% và nhóm C dùng sulforaphane là 81,6% [1]. Trong phân tích theo đề cương (PP), tỷ lệ này lần lượt là 89,2% ở nhóm A, 86,8% ở nhóm B và 96,3% ở nhóm C [1]. Tần suất gặp phải các tác dụng phụ của kháng sinh giữa các nhóm cũng tương đương nhau [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng việc bổ sung chiết xuất sulforaphane vào phác đồ ba thuốc chuẩn không làm tăng tỷ lệ diệt trừ vi khuẩn HP, cũng không giúp giảm các tác dụng không mong muốn do kháng sinh gây ra [1].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng bông cải xanh

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn bông cải xanh là có thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn HP và thay thế được thuốc bác sĩ kê đơn [1], [4]. Đây là nhận thức sai lầm nguy hiểm có thể khiến tổn thương viêm loét kéo dài, dẫn tới biến chứng nghiêm trọng [2], [1]. Các dữ liệu y khoa khẳng định bông cải xanh chỉ giúp giảm số lượng khuẩn lạc và giảm biểu hiện viêm tạm thời [4], [3]. Khi ngừng ăn một thời gian, vi khuẩn HP thường nhanh chóng phát triển trở lại mức cũ [4], [3].

Hiểu lầm thứ hai là xem bông cải xanh trưởng thành và mầm bông cải xanh có tác dụng tương đương nhau [5]. Thực tế, chiết xuất sulforaphane từ mầm bông cải xanh có hiệu quả kích hoạt các enzyme bảo vệ pha 2 cao gấp từ 10 đến 100 lần so với bông cải xanh trưởng thành [5]. Do đó, lượng rau trưởng thành mà một người tiêu thụ trong bữa ăn gia đình thông thường khó có thể cung cấp đủ nồng độ sulforaphane tương đương các nghiên cứu lâm sàng [5], [3].

Một hiểu lầm khác là nấu bông cải xanh càng chín kỹ càng tốt cho dạ dày [7]. Việc nấu quá nhừ bằng nhiệt độ cao sẽ phá hủy enzyme myrosinase tự nhiên, khiến tiền chất glucoraphanin không thể chuyển hóa tối đa thành sulforaphane có hoạt tính [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng bông cải xanh thường xuyên?

Mặc dù bông cải xanh là thực phẩm bổ dưỡng, một số nhóm đối tượng cần lưu ý khi đưa loại rau này vào thực đơn hàng ngày:

  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ đầy hơi chướng bụng: Bông cải xanh chứa lượng chất xơ dồi dào và các loại đường khó tiêu tự nhiên. Khi ăn quá nhiều hoặc ăn sống, rau có thể gây cảm giác chướng bụng, ợ hơi và khó chịu tại vùng thượng vị.
  • Người đang trong đợt viêm loét dạ dày cấp tính: Khi niêm mạc dạ dày đang bị trợt loét sâu hoặc xung huyết nặng, việc tiêu thụ rau nhiều xơ cứng hoặc rau sống có thể gây kích ứng cơ học lên vết loét.
  • Người đang điều trị y khoa diệt trừ vi khuẩn HP: Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc kháng sinh để thay thế bằng bông cải xanh [1]. Khi muốn dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ mầm bông cải xanh, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để tránh ảnh hưởng đến liệu trình chung [1].

Hướng dẫn chế biến và sử dụng bông cải xanh đúng cách

Để tận dụng tối đa lượng sulforaphane có lợi cho dạ dày, cách chế biến đóng vai trò quyết định [7]. Hợp chất sulforaphane hình thành khi tế bào thực vật bị phá vỡ để enzyme myrosinase tiếp xúc với tiền chất glucoraphanin [6], [7]. Do đó, bạn nên cắt nhỏ bông cải xanh hoặc nghiền mầm bông cải và để ngoài không khí khoảng 5-10 phút trước khi chế biến nhằm tạo điều kiện cho phản ứng sinh học xảy ra [7].

Tránh luộc bông cải xanh quá lâu trong nhiều nước vì nhiệt độ cao kéo dài sẽ làm mất hoạt tính của enzyme myrosinase và làm thất thoát hoạt chất [7]. Thay vào đó, phương pháp hấp nhẹ trong khoảng 3 đến 5 phút hoặc nấu súp với nhiệt độ vừa phải sẽ giúp bảo toàn sulforaphane tốt hơn [7]. Một số nghiên cứu cho thấy việc bổ sung nguồn enzyme myrosinase chịu nhiệt vào súp bông cải nấu chín có thể hỗ trợ giải phóng sulforaphane hiệu quả hơn để tác động lên vi khuẩn tại dạ dày và đoạn trên ruột non [7].

Trong chế độ ăn hàng ngày, bạn có thể bổ sung bông cải xanh hoặc mầm bông cải xanh tươi vào các món salad, canh hoặc súp nhẹ nhàng [3], [7]. Tuy nhiên, hãy nhớ rằng chế độ ăn này chỉ mang tính hỗ trợ phòng ngừa và nâng cao sức đề kháng của niêm mạc đường tiêu hóa [2], [3].

Bông cải xanh là một thực phẩm bổ dưỡng với khả năng hỗ trợ ức chế vi khuẩn HP và bảo vệ niêm mạc dạ dày nhờ hoạt chất sulforaphane [2], [3]. Dù vậy, loại rau này không phải là "thần dược" diệt khuẩn và không thể thay thế phác đồ điều trị y tế [1], [4]. Hãy duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống khoa học và luôn tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa khi phát hiện nhiễm vi khuẩn HP.