Ở độ tuổi ngoài 40, nhiều người bắt đầu cảm nhận rõ sự hụt hơi, mệt mỏi sau mỗi đêm thức trắng theo ca kíp tại nhà máy, công trường hay bệnh viện. Lịch làm việc đảo lộn triền miên khiến không ít lao động băn khoăn liệu quả tim của mình có đang âm thầm gánh chịu tổn thương hay không. Nỗi sợ về một cơn nhồi máu cơ tim bất ngờ xuất hiện giữa ca trực luôn là mối lo thường trực của nhóm lao động trung niên.
Lao động làm ca đêm xoay vòng cần thực hiện tầm soát tim mạch định kỳ bằng việc theo dõi huyết áp liên tục, kiểm tra chỉ số viêm, đo xơ vữa mạch máu và đánh giá chuyển hóa. Đồng thời, việc lựa chọn đúng danh mục xét nghiệm cần thiết giúp phát hiện sớm nguy cơ nhồi máu cơ tim mà không tốn kém chi phí vô ích.
Vì sao làm việc lệch nhịp sinh học dễ tổn thương tim mạch?
Cơ thể con người vận hành theo đồng hồ sinh học tự nhiên, điều khiển chu kỳ thức - ngủ và huyết áp thông qua các cơ chế nội tiết. Khi làm việc ca đêm xoay vòng, sự lệch pha nhịp sinh học làm xáo trộn các con đường thần kinh nội tiết điều hòa sinh lý tim mạch, dẫn tới nguy cơ tổn hại mô cơ tim và suy giảm chức năng tim [1].
Tình trạng lệch nhịp sinh học mạn tính còn dẫn tới suy giảm nhận thức, rối loạn chuyển hóa và phá vỡ cân bằng miễn dịch, tất cả đều làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch [1]. Đặc biệt, gen đồng hồ cốt lõi BMAL1 giữ vai trò thiết yếu trong việc bảo toàn tính toàn vẹn của hệ tim mạch [1]. Khi gen BMAL1 bị rối loạn chức năng, cơ thể dễ đối mặt với biến cố tăng huyết áp, loạn nhịp tim và tổn thương cơ tim [1]. Bên cạnh đó, giấc ngủ bị gián đoạn làm biến đổi biểu hiện gen đồng hồ, có thể làm thay đổi chức năng tim và làm tăng nồng độ các dấu ấn sinh học tim như troponin [1].
Sự biến thiên nhịp tim (HRV) thông qua điện tâm đồ là phương pháp không xâm lấn giúp đánh giá khả năng kiểm soát thần kinh tự chủ của quả tim ở người làm ca kíp [2]. Đáng chú ý, các thông số phản ánh hoạt động thần kinh tự chủ này có thể ghi nhận mức độ đe dọa tiến triển bệnh tim mạch rõ rệt hơn ở nam giới [2].
Bằng chứng xơ vữa mạch và huyết áp tăng vọt ở người làm ca xoay vòng
Nhiều nghiên cứu thực địa đã chỉ ra tác động rõ rệt của lịch trực ca kíp lên hệ thống mạch máu, đặc biệt ở nhóm tuổi trung niên.
Một nghiên cứu công bố năm 2019 theo dõi trên 65 công nhân làm ca xoay vòng (gồm ca ngày, ca chiều, ca đêm kéo dài tới 12 giờ) và 29 công nhân làm giờ hành chính tại hai nhà máy công nghiệp trong suốt 3 năm [3]. Các nhà khoa học thu thập dữ liệu bảng hỏi, đo huyết áp, nhịp tim, lipid máu, HbA1c, protein phản ứng C (CRP), đo độ cứng động mạch bằng thiết bị SphygmoCor, siêu âm động mạch cảnh và đánh giá VO2max bằng xe đạp lực kế [3]. Kết quả phân tích hồi quy cho thấy, tổng số năm làm việc ca kíp có mối liên hệ trực tiếp với sự gia tăng bề dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh (max IMT với B = 0,015; p = 0,009) và làm tăng chỉ số viêm CRP (B = 0,06; p = 0,03) [3]. Đây là dấu hiệu cảnh báo sớm tổn thương xơ vữa động mạch dẫn tới biến cố bệnh mạch vành và đột quỵ [3].
Tại Iran, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tiến hành trên 120 điều dưỡng tại ba bệnh viện (gồm 60 người làm ca xoay vòng và 60 người làm giờ hành chính) được chọn theo phương pháp ngẫu nhiên phân tầng [4]. Kết quả đo huyết áp bằng huyết áp kế điện tử cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm (p <= 0,001) [4]. Phân tích hồi quy sau khi hiệu chỉnh các biến gây nhiễu khẳng định làm việc ca xoay vòng làm tăng tỷ lệ mắc tăng huyết áp với tỷ số chênh OR là 1,76 (khoảng tin cậy 95%: 1,11 - 2,80) [4].
Một tổng quan dạng dù (umbrella review) công bố năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ 33 tổng quan hệ thống nhằm định lượng nguy cơ tim mạch ở người làm ca kíp [5]. Kết quả ghi nhận nguy cơ thừa cân tăng khoảng 25% ở lao động làm ca kíp nói chung và lên tới 38% ở người làm ca đêm [5]. Nguy cơ béo phì tăng 18% ở nhóm làm ca xoay vòng, nguy cơ đái tháo đường tăng thêm khoảng 10% và nguy cơ tăng huyết áp tăng khoảng 30% khi định nghĩa ca kíp bao gồm các phiên làm đêm [5].
Nghiên cứu sàng lọc nguy cơ tim mạch - chuyển hóa tại Hungary năm 2012 trên nhóm lao động trung niên (độ tuổi trung bình 43,4 +- 8,3 tuổi, gắn bó trung bình trên 15 năm làm việc) cũng xác nhận huyết áp tâm thu ở nam giới làm ca xoay vòng cao hơn hẳn so với người làm giờ hành chính [6]. Ở nữ giới làm ca xoay vòng, cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) và tỷ lệ tăng huyết áp đều cao hơn, đồng thời nồng độ mỡ máu tốt HDL-cholesterol bị sụt giảm [6].
Xét nghiệm nào thực sự cần và xét nghiệm nào nên tránh lãng phí?
Khi đi tầm soát, không ít người được tư vấn gói khám đắt tiền với nhiều chỉ số sinh hóa chuyên sâu. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học chỉ ra rằng không phải xét nghiệm nào cũng phù hợp để sàng lọc dự phòng.
Một nghiên cứu theo dõi trong 18 tháng công bố năm 2008 tiến hành trên 30 điều dưỡng làm ca xoay vòng và 28 điều dưỡng làm giờ hành chính để đánh giá nồng độ homocysteine huyết tương [7]. Người tham gia được đo huyết áp, cân nặng định kỳ và lấy máu tĩnh mạch kiểm tra đường huyết, triglyceride, cortisol, HDL-cholesterol, công thức máu, ALT, AST, GGT và homocysteine [7]. Kết quả cho thấy nhóm làm ca xoay vòng có cân nặng, huyết áp tâm thu và men gan ALT cao hơn nhóm làm ban ngày (p < 0,05) [7]. Dẫu vậy, nồng độ homocysteine trung bình và tỷ lệ tăng homocysteine máu ở hai nhóm không có sự khác biệt [7]. Nghiên cứu đi đến kết luận: Không nên sử dụng xét nghiệm homocysteine huyết tương làm xét nghiệm tầm soát định kỳ phòng ngừa bệnh tim mạch cho lao động làm ca xoay vòng [7].
Thay vào đó, các danh mục hữu ích bao gồm: đo huyết áp thường quy, kiểm tra bilan mỡ máu (đặc biệt lưu tâm chỉ số HDL-cholesterol), theo dõi đường huyết, kiểm tra men gan ALT, định lượng chỉ số viêm CRP và siêu âm khảo sát độ dày thành mạch cảnh (IMT) [1, 2, 4].
Hiểu lầm phổ biến khi tầm soát tim mạch ca kíp
Hiểu lầm thứ nhất: "Chỉ cần đo điện tim thông thường lúc khám sức khỏe định kỳ hàng năm là đủ an tâm". Thực tế, điện tâm đồ tĩnh một thời điểm khó ghi nhận hết những biến đổi do gánh nặng ca kíp gây ra. Sự xáo trộn nhịp sinh học âm thầm kích hoạt phản ứng viêm toàn thân và làm dày thành mạch máu diễn ra suốt nhiều năm trước khi cơn thiếu máu cơ tim xuất hiện trên điện tim thông thường [3, 4].
Hiểu lầm thứ hai: "Người không hút thuốc, không béo phì thì làm ca đêm không lo nhồi máu cơ tim". Mặc dù lối sống lành mạnh rất quan trọng, nhưng sự lệch pha nhịp sinh học tự nó đã tác động trực tiếp tới các phân tử điều hòa tim mạch như gen BMAL1, gây tăng huyết áp độc lập và làm tổn thương tế bào cơ tim [3, 6]. Bất kỳ ai làm ca kíp kéo dài đều mang nguy cơ nội tại cần được theo dõi sát sao.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi làm việc ca kíp?
Nhóm lao động lớn tuổi, đặc biệt là người bước vào giai đoạn trung niên, là đối tượng nhạy cảm nhất trước sự xáo trộn nhịp thức - ngủ [1]. Khi tuổi tác tăng lên, khả năng thích ứng của hệ thần kinh tự chủ và các thụ thể tim mạch suy giảm đáng kể, khiến nguy cơ mắc và tử vong do bệnh tim mạch ở người lớn tuổi làm ca kíp tăng vọt [1].
Lao động nam giới làm việc luân phiên ca kíp cần theo dõi tim mạch chặt chẽ hơn. Dữ liệu khoa học cho thấy nam giới làm ca xoay vòng có xu hướng ngủ ít hơn, uống nhiều cà phê hơn, ít vận động thể lực và có mức huyết áp tâm thu cao hơn người làm việc ban ngày [6]. Ngoài ra, các chỉ số biến thiên nhịp tim ở nam giới làm ca kíp suy giảm rõ rệt hơn nữ giới, phản ánh nguy cơ tiến triển bệnh lý tim mạch cao hơn [2].
Lao động có thâm niên làm ca kíp dài năm cũng là đối tượng báo động đỏ. Số năm làm việc ca xoay vòng càng nhiều càng tỷ lệ thuận với mức độ xơ vữa thành mạch và phản ứng viêm mạch máu gia tăng [3]. Những nhân viên đường sắt điều hành giao thông hay công nhân ca 12 tiếng liên tục cần nằm trong diện theo dõi sức khỏe đặc biệt [4, 5].
Hướng dẫn theo dõi và can thiệp bảo vệ tim mạch thực tế
Để chủ động phòng ngừa biến cố nhồi máu cơ tim, người lao động ca xoay vòng cần thiết lập kế hoạch tầm soát và lối sống khoa học dựa trên các khuyến cáo y khoa:
Chủ động lập sổ theo dõi huyết áp tại nhà. Đo huyết áp đều đặn vào các thời điểm trước và sau ca trực, bởi áp lực công việc và tình trạng đảo lộn nhịp ngủ có thể đẩy huyết áp tâm thu lên cao bất thường [1, 6]. Khi phát hiện huyết áp tăng cao liên tục, cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa tim mạch tư vấn điều trị kịp thời [4].
Thực hiện khám chuyên sâu định kỳ hàng năm hoặc mỗi 2-3 năm một lần bao gồm siêu âm mạch cảnh đánh giá bề dày nội trung mạc và xét nghiệm định lượng protein phản ứng C (CRP) nhằm nhận diện sớm mảng xơ vữa [3]. Kiểm tra các chỉ số chuyển hóa glucose, mỡ máu và men gan định kỳ [1, 2].
Áp dụng các biện pháp can thiệp hành vi đã được y văn ghi nhận như điều trị theo nhịp sinh học (chronotherapy), liệu pháp ánh sáng và sắp xếp giấc ngủ buổi tối hợp lý để hỗ trợ giảm thiểu tác hại của việc lệch pha sinh học lên tim mạch [1]. Hạn chế lạm dụng quá nhiều cà phê trong ca trực và duy trì thói quen vận động thể chất thường xuyên trong những ngày nghỉ [6]. Nếu có bệnh nền tăng huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, người lao động bắt buộc phải tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh giờ uống thuốc phù hợp với lịch làm việc thực tế.
Lao động ca đêm xoay vòng ở độ tuổi trung niên phải đối mặt với nguy cơ bệnh mạch vành và tăng huyết áp rõ rệt do đảo lộn nhịp sinh học. Tầm soát đúng trọng tâm vào huyết áp, xơ vữa mạch máu, chỉ số viêm và điều chỉnh hành vi nhịp sống là chìa khóa vàng giúp bảo vệ trái tim khỏe mạnh suốt những năm tháng lao động cống hiến.
