Nhiều người Việt có thói quen ăn vài múi bưởi tráng miệng sau bữa cơm hoặc ép nước uống giải nhiệt mỗi ngày. Trái cây họ cam chanh từ lâu đã được xem là nguồn bổ sung vitamin lành mạnh, nhưng liệu ăn bưởi thường xuyên có thực sự giúp ngăn ngừa hình thành sỏi thận hay không?
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy bưởi cung cấp lượng citrate tự nhiên dồi dào, giúp tăng đào thải citrate trong nước tiểu để ức chế kết tinh sỏi canxi oxalat [2, 3, 5]. Tuy nhiên, tác động thực tế của loại quả này đối với nguy cơ tạo sỏi vẫn tồn tại nhiều mâu thuẫn phức tạp giữa các thử nghiệm sinh hóa ngắn hạn và nghiên cứu dịch tễ học dài hạn [1].
Cơ chế citrate ngăn chặn mầm mống sỏi thận
Sỏi thận hình thành khi các khoáng chất trong nước tiểu lắng đọng, liên kết với nhau tạo thành tinh thể rắn, phổ biến nhất là tinh thể canxi oxalat [1, 5]. Chế độ ăn uống hạn chế đạm động vật, giảm muối kết hợp lượng canxi bình thường giúp giảm nguy cơ tạo sỏi, nhưng hiệu quả ngăn ngừa tái phát còn hạn chế ở người tạo sỏi mạn tính [2].
Citrate được y học xác định là chất ức chế tự nhiên đối với các loại sỏi gốc canxi [3]. Khi hiện diện trong nước tiểu, citrate tạo phức hợp hòa tan với ion canxi, từ đó làm giảm độ bão hòa của muối canxi oxalat và canxi photphat [3]. Nhờ việc liên kết này, canxi tự do không còn cơ hội bắt cặp với oxalat để tạo thành mầm sỏi [3].
Bên cạnh đó, việc chuyển hóa citrate thành bicarbonate giúp làm tăng độ pH của nước tiểu [3]. Môi trường nước tiểu bớt tính axit sẽ làm chậm quá trình chuyển hóa citrate tại thận, cản trở sự tái hấp thu citrate ở ống thận, từ đó tạo ra phản ứng tăng bài tiết citrate ra ngoài đường tiểu [3]. Lượng citrate thoát khỏi quá trình thoái hóa sinh học trong cơ thể được đào thải nguyên vẹn vào nước tiểu, trực tiếp ngăn chặn xu hướng kết tủa của muối canxi oxalat [2].
Bưởi chứa hàm lượng citrate vượt trội
Để bổ sung citrate, y học thường dùng thuốc kali citrate nhằm ngăn sỏi tái phát [2]. Tuy nhiên, khoảng một phần ba bệnh nhân phải ngừng thuốc vì các rối loạn tiêu hóa như ợ hơi, đầy hơi, chướng bụng hoặc tiêu chảy [2]. Thuốc cũng đòi hỏi lịch uống khắt khe chia 3-4 lần mỗi ngày, khiến mức độ tuân thủ điều trị sụt giảm rõ rệt [3]. Do đó, việc tìm kiếm nguồn bổ sung từ trái cây họ cam chanh được xem là giải pháp thay thế tự nhiên có giá trị [1, 5].
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã sử dụng phương pháp quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1H NMR) để đo lường nồng độ citrate trong nhiều loại đồ uống khác nhau [4]. Kết quả phân tích định lượng cho thấy nước ép bưởi có nồng độ citrate cao nhất trong số các đồ uống được kiểm tra, đạt 64,7 mmol/L [4].
Mức này vượt qua nước chanh tươi (47,66 mmol/L), nước cam (47,36 mmol/L) và nước dứa (41,57 mmol/L) [4]. Các loại nước chanh pha lại, nước chanh đóng hộp hay nước ép nam việt quất có nồng độ thấp hơn nhiều, dao động từ 19,87 đến 38,65 mmol/L [4]. Nghiên cứu kết luận tất cả các loại nước ép cam chanh tự nhiên đều có nồng độ citrate cao (38,3 - 67,4 mmol/L) và nước bưởi đứng đầu danh sách, có thể hỗ trợ hiệu quả cho người bị hạ citrate niệu mức độ nhẹ đến trung bình [4].
Các thử nghiệm can thiệp nói gì về nước bưởi?
Nghiên cứu lâm sàng năm 2002 thực hiện trên 7 người tình nguyện khỏe mạnh, không có tiền sử sỏi thận, nhằm đánh giá tải lượng cấp tính của nước bưởi pha loãng 10% trong nước khoáng (uống liều 20 ml/kg trọng lượng cơ thể trong 60 phút) so sánh với uống nước khoáng đơn thuần sau 7 ngày đào thải [5]. Nước tiểu được thu thập trước 120 phút và kéo dài 180 phút sau khi uống [5].
Kết quả cho thấy lưu lượng nước tiểu tăng đáng kể sau khi dùng nước bưởi (từ 46 ± 26 lên 186 ± 109 ml/giờ) cũng như sau khi dùng nước khoáng (từ 42 ± 16 lên 230 ± 72 ml/giờ) [5]. So với nước khoáng, nước bưởi làm tăng bài tiết citrate qua nước tiểu một cách có ý nghĩa thống kê (25,8 ± 9,3 so với 18,7 ± 6,2 mg/giờ, p = 0,021) [5]. Đồng thời, lượng magie niệu cũng tăng lên (2,9 ± 1,5 so với 1,0 ± 0,7 mg/giờ), nhưng canxi bài tiết qua nước tiểu cũng tăng theo (6,7 ± 4,3 so với 3,3 ± 2,3 mg/giờ, p = 0,015) [5].
Một tổng quan năm 2017 ghi nhận nghiên cứu thực nghiệm so sánh tác động của nước cam, nước táo và nước bưởi đối với thành phần nước tiểu [3]. Tất cả đều làm tăng pH và bài tiết citrate, trong đó hiện tượng kết tinh canxi oxalat giảm rõ rệt khi dùng nước bưởi và nước táo [3]. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác của Goldfarb và Asplin được trích dẫn cho thấy khi cho người khỏe mạnh uống nước bưởi liên tục trong 7 ngày, cả lượng oxalat và citrate trung bình đào thải qua nước tiểu đều tăng lên so với nhóm chứng, khiến độ quá bão hòa của canxi oxalat và canxi photphat không có sự thay đổi thực tế [3].
Giới hạn và mâu thuẫn trong các bằng chứng khoa học
Mặc dù các nghiên cứu sinh hóa khẳng định bưởi chứa nhiều citrate và giúp tăng đào thải citrate niệu, bức tranh dịch tễ học lại cho thấy khía cạnh hoàn toàn khác [2, 3, 8]. Bài tổng quan năm 2021 chỉ ra rằng có tới ba nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn ghi nhận mối liên hệ giữa việc uống nước ép bưởi với việc gia tăng nguy cơ hình thành sỏi đường tiết niệu [1].
Ngược lại, các nghiên cứu lâm sàng tiến cứu quy mô nhỏ lại không chứng minh được nguy cơ gia tăng này từ nước bưởi [1]. Nguyên nhân dẫn đến sự mâu thuẫn có thể do nước bưởi cũng làm tăng đáng kể nồng độ oxalat đào thải qua đường tiểu [5, 8]. Khi cả citrate (chất ức chế) và oxalat (chất tạo sỏi) cùng tăng, tác dụng bảo vệ có thể bị triệt tiêu một phần [5, 7].
Hơn nữa, các thử nghiệm can thiệp trực tiếp với bưởi đa phần chỉ có cỡ mẫu rất nhỏ, ví dụ nghiên cứu năm 2002 chỉ thực hiện trên 7 người khỏe mạnh và theo dõi trong vài giờ [5]. Tác dụng dài hạn trên bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi mạn tính vẫn chưa được khẳng định đồng nhất bằng các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn [1, 8].
Hiểu lầm thường gặp về việc ăn bưởi trị sỏi
Nhiều người lầm tưởng rằng ăn thật nhiều bưởi chua hoặc uống nước ép bưởi đậm đặc hàng ngày có thể "bào mòn" hoặc làm tan viên sỏi thận sẵn có. Đây là quan niệm sai lầm, bởi citrate trong bưởi chỉ đóng vai trò hỗ trợ ức chế quá trình kết tinh và làm chậm sự phát triển của mầm sỏi mới thông qua việc kiềm hóa nhẹ nước tiểu và giữ canxi ở dạng hòa tan [2, 5]. Bưởi không có khả năng thay thế các can thiệp ngoại khoa hay thuốc đặc trị khi sỏi đã hình thành kích thước lớn.
Một sai lầm khác là sử dụng các loại nước ép bưởi đóng chai hoặc thêm nhiều đường vào nước bưởi tự vắt để giảm vị đắng. Nghiên cứu năm 2002 cảnh báo rằng việc bổ sung đường có thể làm tăng bài tiết canxi qua nước tiểu, làm mất đi lợi ích phòng ngừa sỏi canxi thận [5]. Do đó, việc tiêu thụ sản phẩm bưởi có hàm lượng đường thấp là điều kiện bắt buộc nếu muốn hướng tới lợi ích cho đường tiết niệu [5].
Những ai cần thận trọng khi dùng bưởi?
Người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung bưởi thường xuyên vào khẩu phần. Nước bưởi chứa các hợp chất có thể ức chế men chuyển hóa tại ruột và gan, làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu. Bệnh nhân có tiền sử sỏi thận phức tạp, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều hòa huyết áp, mỡ máu bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
Những người có tiền sử tăng oxalat niệu hoặc sỏi canxi oxalat tái phát nhiều lần cũng không nên lạm dụng nước ép bưởi đậm đặc [5, 8]. Việc bài tiết oxalat tăng lên sau khi dùng nước bưởi có thể trở thành yếu tố bất lợi cho nhóm đối tượng nhạy cảm này [5, 8]. Ngoài ra, người mắc bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản, viêm loét dạ dày tá tràng có thể bị kích ứng niêm mạc do tính axit tự nhiên của bưởi.
Cách áp dụng bưởi hợp lý trong thực đơn
Để tận dụng nguồn citrate dồi dào từ bưởi mà không làm xáo trộn các chỉ số sinh hóa của nước tiểu, người khỏe mạnh nên ưu tiên ăn trực tiếp múi bưởi tươi thay vì uống nước ép vắt kiệt. Ăn nguyên múi giúp cơ thể hấp thu thêm chất xơ tự nhiên và làm chậm quá trình hấp thu.
Không nên pha thêm đường tinh luyện hoặc sữa đặc vào bưởi để tránh làm tăng đào thải canxi qua thận [5]. Bạn có thể ăn vài múi bưởi sau bữa ăn chính hoặc xen kẽ như một bữa phụ lành mạnh trong ngày. Chú ý duy trì uống đủ nước lọc dàn trải đều, bởi việc cung cấp đủ nước cho cơ thể cùng chế độ ăn giảm muối, hạn chế đạm động vật vẫn luôn là nền tảng hàng đầu để ngăn chặn sỏi thận kết tinh [1, 8].
Tóm lại, bưởi là nguồn bổ sung citrate tự nhiên dồi dào, có tiềm năng hỗ trợ ngăn ngừa kết tinh muối canxi oxalat ở người có nguy cơ tạo sỏi [3, 5]. Tuy nhiên, do bằng chứng dịch tễ vẫn còn ghi nhận nguy cơ gia tăng bài tiết oxalat, bạn chỉ nên xem bưởi là một phần của chế độ ăn cân bằng, không lạm dụng và luôn hỏi ý kiến bác sĩ nếu có bệnh lý nền [2, 8].
