Nhiều người làm việc trước máy tính hoặc sử dụng điện thoại cả ngày thường cảm thấy mắt cay rát, cộm như có hạt cát và nhìn mờ vào cuối buổi chiều. Nhiều người lầm tưởng tình trạng này chỉ là mệt mỏi nhất thời, nhưng thực chất cảm giác khó chịu này liên quan chặt chẽ đến thói quen chớp mắt khi nhìn màn hình.
Khi tập trung cao độ vào các thiết bị kỹ thuật số, tần số chớp mắt tự nhiên của con người bị sụt giảm nghiêm trọng, đi kèm với hiện tượng chớp mắt không hết biên độ [1]. Việc thiếu hụt các lần chớp mắt đúng nghĩa khiến màng phim nước mắt bị phá vỡ, dẫn đến bề mặt nhãn cầu mất nước quá mức, gây viêm nhiễm và phát triển thành bệnh khô mắt mạn tính [2].
Cơ chế phá vỡ màng phim nước mắt khi nhìn màn hình
Mắt người được bao phủ bởi một màng phim nước mắt mỏng, giữ vai trò bôi trơn, cung cấp dưỡng chất và bảo vệ bề mặt giác mạc khỏi các tác nhân môi trường. Mỗi khi chúng ta chớp mắt, mi mắt sẽ kéo một lớp màng nước mắt mới trải đều khắp bề mặt nhãn cầu để duy trì độ ẩm ổn định.
Màng phim này cần được làm mới liên tục để duy trì trạng thái cân bằng nội môi [2]. Nếu khoảng cách giữa hai lần chớp mắt kéo dài quá lâu, màng nước mắt sẽ bị bốc hơi và vỡ ra trước khi lần chớp mắt tiếp theo xuất hiện [3]. Khi màng nước mắt không còn nguyên vẹn, các tế bào biểu mô nhãn cầu trực tiếp tiếp xúc với không khí, dẫn đến tình trạng tổn thương và bắt màu thuốc nhuộm giác mạc nhiều hơn [3].
Không chỉ giảm số lần chớp mắt, việc nhìn màn hình còn làm gia tăng tỷ lệ chớp mắt không hoàn toàn, nghĩa là hai mi mắt không khép kín hoàn toàn vào nhau [1]. Động tác chớp mắt hoàn chỉnh đóng vai trò thiết yếu giúp ép các tuyến meibomius ở bờ mi tiết ra lớp lipid dầu [4]. Lớp mỡ này có chức năng ngăn chặn sự bốc hơi của lớp nước mắt [4]. Khi chớp mắt dở dang, chức năng tuyến meibomius bị suy giảm, khiến lượng dịch dầu tiết ra không đủ, làm nước mắt bốc hơi nhanh chóng và đẩy nhanh tiến trình khô mắt mạn tính [4].
Tải nhận thức làm sụt giảm tần số chớp mắt
Hiện tượng giảm chớp mắt không xuất hiện ngẫu nhiên mà tỷ lệ thuận với mức độ khó khăn và sự tập trung của thị giác [1]. Các tác vụ đòi hỏi sự chú ý cao độ buộc người dùng phải nhìn chằm chằm vào màn hình trong thời gian dài, dẫn đến tình trạng mất ổn định của màng phim nước mắt [1].
Một nghiên cứu năm 2009 so sánh hoạt động chớp mắt trên 16 người bình thường và 16 người bị khô mắt qua 4 tác vụ thị giác khác nhau, bao gồm nhìn thẳng, xem phim, nhận diện chữ cái thay đổi nhanh và chơi trò chơi điện tử [3]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều chớp mắt ít hơn rõ rệt khi thực hiện tác vụ chơi game và nhận diện ký tự nhanh [3]. Điểm đáng chú ý là người bệnh khô mắt có tần số chớp mắt nền cao hơn nhóm chứng, nhưng cả hai nhóm đều xuất hiện rất nhiều lần chớp mắt không hoàn toàn hoặc các đợt chớp mắt dồn dập [3]. Vị trí vỡ màng nước mắt ở người khô mắt thường tập trung ở vùng trung tâm và phía trên giác mạc, đồng thời mức độ nhuộm màu tổn thương giác mạc tăng lên sau các buổi thử nghiệm thị giác [3].
Tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021 chỉ ra rằng yêu cầu nhận thức của công việc quyết định trực tiếp đến động học chớp mắt [5]. Tần số chớp mắt giảm xuống mức trung bình 5 lần mỗi phút khi người tham gia thực hiện tác vụ chủ động nối các điểm nhỏ bằng chuột máy tính, so với 16 lần mỗi phút khi xem video thụ động [5]. Tương tự, chơi một trò chơi bắn súng không gian 3 chiều tốc độ nhanh đòi hỏi xử lý thông tin liên tục làm giảm tần số chớp mắt nhiều hơn so với chơi game chiến thuật 2 chiều nhịp độ chậm [5]. Đáng chú ý, tỷ lệ chớp mắt không hoàn toàn khi đọc trên máy vi tính lên tới 7,02%, cao hơn đáng kể so với mức 4,33% khi đọc văn bản in trên giấy [5].
Bằng chứng tổn thương mắt ở người trẻ dùng thiết bị lâu
Tình trạng rối loạn màng phim nước mắt không chỉ xảy ra ở người lớn tuổi làm công việc văn phòng mà đang gia tăng mạnh mẽ ở thế hệ trẻ do thời gian sử dụng màn hình kéo dài [6].
Một nghiên cứu vào năm 2022 khảo sát thói quen dùng màn hình và triệu chứng mắt trên 456 người tham gia một sự kiện trò chơi điện tử với độ tuổi trung bình 24 tuổi [6]. Những người này ghi nhận thời gian dùng màn hình trung bình lên tới 43,7 giờ mỗi tuần [6]. Kết quả đánh giá bằng bảng câu hỏi triệu chứng khô mắt cho thấy có đến 90% người tham gia đạt tiêu chuẩn có triệu chứng bệnh khô mắt [6].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận 24% người tham gia có thời gian duy trì màng nước mắt ổn định dưới 10 giây thông qua bài kiểm tra nhịn chớp mắt [6]. Triệu chứng khó chịu ở mắt tương quan thuận với số giờ sử dụng thiết bị, tần số chớp mắt gia tăng bù trừ và sự suy giảm độ ổn định của màng nước mắt [6]. Bên cạnh đó, khi người dùng phải nỗ lực nhìn gần liên tục trên 2 giờ mỗi ngày, cơ chế điều tiết và quy tụ của mắt có thể bị quá tải, dẫn đến kiệt sức cơ vận nhãn và gây hội chứng mỏi mắt thị giác kỹ thuật số [1].
Công cụ tự kiểm tra màng nước mắt không xâm lấn
Để đánh giá tình trạng suy giảm màng nước mắt do giảm chớp mắt, các chuyên gia đã phát triển các phương pháp tầm soát đơn giản có thể tự thực hiện.
Theo tiêu chuẩn chẩn đoán quốc tế TFOS DEWS II, bệnh khô mắt được xác định khi có triệu chứng khó chịu kèm theo dấu hiệu mất cân bằng nội môi của màng phim nước mắt [7]. Dấu hiệu này bao gồm thời gian vỡ màng nước mắt không xâm lấn dưới 10 giây, độ thẩm thấu nước mắt từ 308 mOsm/L trở lên, chênh lệch độ thẩm thấu giữa hai mắt lớn hơn 8 mOsm/L, hoặc xuất hiện tổn thương nhuộm màu trên bề mặt nhãn cầu [7].
Một nghiên cứu năm 2018 trên 87 người tham gia đã đánh giá bài kiểm tra nhịn chớp mắt tự thực hiện trên màn hình máy tính [7]. Với mốc thời gian chịu đựng không chớp mắt là 10 giây, bài kiểm tra này đạt độ nhạy 66% và độ đặc hiệu 88% trong việc phát hiện bệnh khô mắt [7]. Khi kết hợp bài kiểm tra nhịn chớp mắt cùng với bảng câu hỏi tầm soát triệu chứng, độ nhạy tăng lên 71% và độ đặc hiệu đạt tới 90% [7]. Phương pháp này giúp người dùng màn hình có thể tự nhận biết sớm sự mất ổn định của màng nước mắt ngay tại nhà hoặc nơi làm việc mà không cần thiết bị máy móc phức tạp [7].
Hiệu quả từ các can thiệp nhắc chớp mắt và phần mềm
Nhận thấy căn nguyên bắt nguồn từ việc quên chớp mắt, các biện pháp can thiệp hành vi và công nghệ đã được nghiên cứu nhằm khôi phục nhịp chớp mắt tự nhiên.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù năm 2021 đã đánh giá phần mềm nhắc nhở chớp mắt "Blink-Blink" trên 46 người dùng máy tính bị khô mắt [8]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm: nhóm can thiệp cài đặt thanh nhắc nhở xuất hiện 8 lần mỗi phút và nhóm đối chứng cài đặt tần suất 1 lần mỗi phút trong vòng 15 ngày [8].
Kết quả cho thấy nhóm sử dụng tần suất nhắc 8 lần mỗi phút có sự cải thiện rõ rệt về điểm số khó chịu của mắt so với nhóm đối chứng [8]. Sau giai đoạn can thiệp và nghỉ theo dõi tiếp theo, nhóm nghiên cứu nhận thấy sự cải thiện có ý nghĩa thống kê cả về điểm triệu chứng mắt lẫn tần số chớp mắt [8]. Hiệu ứng tích cực này thậm chí vẫn được duy trì sau 1 tháng ngừng sử dụng phần mềm [8].
Các tổng quan y khoa cũng ghi nhận rằng các ứng dụng kỹ thuật số cung cấp bài tập chớp mắt và hướng dẫn công thái học giúp tối ưu hóa động học chớp mắt và cải thiện sự ổn định của màng nước mắt [4]. Ngoài việc cài đặt phần mềm hoạt ảnh nhắc chớp mắt, việc sử dụng ghế ngồi điều chỉnh được, huấn luyện tư thế làm việc và bổ sung axit béo omega-3 qua đường uống đều đem lại cải thiện đối với các triệu chứng của bệnh khô mắt liên quan đến màn hình điện tử [2].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu khoa học đã làm sáng tỏ mối liên hệ nhân quả giữa thói quen nhìn màn hình, giảm tần số chớp mắt và sự tổn hại màng phim nước mắt. Việc hiểu rõ cơ chế này giúp người dùng chủ động áp dụng các giải pháp như nhắc chớp mắt hay điều chỉnh tư thế làm việc để cắt đứt vòng xoắn bệnh lý [2].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện hành vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu can thiệp chỉ được tiến hành trong thời gian ngắn hạn, chẳng hạn như can thiệp nhỏ giọt nước mắt nhân tạo trong 3 ngày chơi game cường độ cao nên chưa phản ánh toàn diện tác động phơi nhiễm trường diễn của nhân viên văn phòng làm việc suốt nhiều năm [1]. Quy mô mẫu ở một số thử nghiệm còn khá khiêm tốn, chỉ từ vài chục người tham gia [3], [8].
Bên cạnh đó, dù việc nghỉ giải lao thường xuyên được ghi nhận giúp giảm bớt triệu chứng khó chịu, tổng quan nghiên cứu năm 2022 cho thấy chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trực tiếp đánh giá quy tắc nổi tiếng 20-20-20 [2]. Các bằng chứng về tác động của độ ẩm phòng, tấm lọc màn hình chống lóa hay các bài tập công thái học vẫn cần thêm các nghiên cứu dài hạn trên các nhóm dân số đa dạng để củng cố tính xác thực [2], [4].
Hiểu lầm thường gặp về khô mắt do màn hình
Nhiều người cho rằng chỉ khi đọc sách điện tử hay nhìn màn hình máy tính thì mắt mới bị khô, còn đọc sách giấy truyền thống thì hoàn toàn vô hại. Trên thực tế, hoạt động đọc sách in trên giấy cũng làm giảm tần suất chớp mắt của mắt xuống mức tương đương hoặc thậm chí thấp hơn đọc trên màn hình điện tử [5].
Một nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận tần số chớp mắt từ mức 19,74 lần mỗi phút giảm xuống còn 14,93 lần khi đọc trên máy tính bảng và giảm sâu xuống 11,35 lần mỗi phút khi đọc cùng một văn bản trên sách in giấy [5]. Tuy nhiên, màn hình điện tử gây hại nhiều hơn vì tỷ lệ chớp mắt dở dang cao hơn đáng kể và mức độ rát mắt sau khi dùng thiết bị điện tử nghiêm trọng hơn đọc sách giấy [5].
Một quan niệm sai lầm khác là mắt bị khô thì chỉ cần cố gắng chớp mắt thật nhiều là đủ. Nghiên cứu thực tế cho thấy những người mắc bệnh khô mắt vốn dĩ đã có tần số chớp mắt tự nhiên cao hơn người bình thường như một phản xạ bù trừ [3]. Vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở số lượng lần chớp mắt mà là chất lượng của mỗi lần chớp [1]. Nếu chớp mắt liên tục nhưng chỉ là các cú chớp mắt dở dang thì tuyến meibomius vẫn không thể bơm đủ lớp dầu bảo vệ, nước mắt vẫn bốc hơi nhanh và bề mặt nhãn cầu vẫn tiếp tục bị tổn thương [3], [4].
Ai nên thận trọng và cách bảo vệ mắt hằng ngày
Tỷ lệ mắc bệnh khô mắt được ước tính dao động từ 5% đến 30% ở nhóm người từ 50 tuổi trở lên, có xu hướng tăng dần theo độ tuổi và phổ biến ở nữ giới nhiều hơn nam giới [8]. Những người trung niên, phụ nữ tiền mãn kinh, người thường xuyên làm việc trước màn hình trên 2 giờ liên tục mỗi ngày hoặc game thủ cần đặc biệt chú ý chăm sóc mắt [1], [8].
Để phòng ngừa khô mắt mạn tính, người dùng máy tính nên thực hiện các biện pháp sau:
- Rèn luyện phản xạ chớp mắt hoàn toàn: Chủ ý khép chặt hai mi mắt lại với nhau để kích thích tuyến meibomius tiết dầu đều đặn [4]. Có thể cài đặt các ứng dụng hoặc công cụ nhắc nhở chớp mắt tự động trên máy tính để duy trì nhịp chớp mắt khoảng 8 lần mỗi phút [8].
- Tự theo dõi thời gian nhịn chớp mắt: Thử nhìn vào màn hình và đếm thời gian mắt có thể mở mà không thấy cay rát; nếu mắt không thể chịu đựng quá 10 giây, đó là dấu hiệu màng phim nước mắt đang mất ổn định và cần đi kiểm tra chuyên khoa [7].
- Tận dụng nước mắt nhân tạo đúng cách: Sử dụng các loại nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản, ví dụ như dung dịch chứa hyaluronic acid, để bôi trơn nhãn cầu [1]. Thay vì nhỏ mắt theo giờ cố định cứng nhắc, người dùng thiết bị kỹ thuật số nên điều chỉnh tần suất nhỏ linh hoạt tùy theo mức độ căng thẳng của công việc và sự thay đổi triệu chứng của mắt trong ngày [1].
- Cải thiện công thái học và nghỉ giải lao: Bố trí bàn ghế làm việc có thể điều chỉnh độ cao để có góc nhìn mắt thoải mái và tạo thói quen nghỉ ngơi định kỳ giữa các giờ làm việc để giảm bớt gánh nặng cho cơ điều tiết [1], [2]. Bổ sung thêm dưỡng chất omega-3 qua chế độ ăn uống cũng là giải pháp hỗ trợ giảm viêm và cải thiện màng nước mắt [2].
Nếu tình trạng khô mắt, đỏ rát hoặc nhìn mờ kéo dài không thuyên giảm dù đã thay đổi thói quen, người bệnh cần đến khám tại các cơ sở chuyên khoa mắt để được bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân và có phác đồ điều trị chuyên biệt.
Khô mắt do dùng màn hình không phải là hiện tượng khó tránh khỏi nếu bạn nắm vững cơ chế bốc hơi của màng nước mắt. Bằng việc kết hợp giữa thói quen chớp mắt trọn vẹn, nghỉ ngơi hợp lý và chăm sóc mắt khoa học, bạn hoàn toàn có thể duy trì đôi mắt sáng khỏe khi làm việc trong thời đại số.
