Thói quen quen thuộc và câu hỏi về tác dụng hạ mỡ máu, huyết áp

Cà rốt từ lâu đã là loại củ quen thuộc trong căn bếp của mỗi gia đình Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước ép hay ăn cà rốt sống mỗi ngày có thể nhanh chóng "quét sạch mỡ máu" và hạ huyết áp một cách thần kỳ. Sự thật đằng sau những lời đồn thổi này là gì dưới góc nhìn của các nghiên cứu y khoa hiện đại?

Trên thực tế, cà rốt là thực phẩm giàu dinh dưỡng với các hợp chất hoạt tính sinh học đáng chú ý như carotenoid, polyphenol, chất xơ và các khoáng chất [1]. Các thành phần này đã được ghi nhận về khả năng hỗ trợ sức khỏe tim mạch và cải thiện chuyển hóa [1]. Tuy nhiên, việc ăn cà rốt có thực sự làm giảm nồng độ cholesterol hay hạ huyết áp trên người hay không lại cần được kiểm chứng bằng những số liệu rõ ràng.

Câu trả lời từ khoa học: Hiệu quả thực tế đến đâu?

Câu trả lời ngắn gọn là: cà rốt mang lại nhiều lợi ích chống oxy hóa và hỗ trợ chuyển hóa, nhưng chưa đủ bằng chứng khẳng định loại củ này có thể thay thế thuốc hạ mỡ máu hay hạ huyết áp.

Các thử nghiệm trên người cho thấy việc bổ sung nước ép hoặc bột cà rốt đơn thuần mang lại kết quả cải thiện huyết áp và mỡ máu khá hạn chế hoặc không đồng nhất [2], [3], [4]. Dù vậy, cà rốt vẫn giúp cải thiện đáng kể năng lực chống oxy hóa tổng thể và giảm tổn thương tế bào do quá trình oxy hóa chất béo gây ra [2]. Do đó, cà rốt nên được xem là một phần của chế độ ăn lành mạnh hỗ trợ tim mạch, chứ không phải một liệu pháp đặc trị độc lập.

Cơ chế: Hợp chất phenolic, carotenoid và chất xơ tác động thế nào?

Cà rốt chứa nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng tương tác tích cực với hệ tim mạch và cơ quan chuyển hóa. Trong đó, các hợp chất phenolic và chất chống oxy hóa giúp dọn dẹp các gốc tự do, bảo vệ mạch máu khỏi căng thẳng oxy hóa [1]. Quá trình oxy hóa lipid bị ức chế sẽ ngăn ngừa nguy cơ hình thành mảng xơ vữa trên thành động mạch [2], [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chỉ ra rằng việc bổ sung cà rốt tác động trực tiếp đến sự hấp thu cholesterol tại đường tiêu hóa. Chế độ ăn có cà rốt làm tăng lượng steroid và sterol trung tính đào thải qua phân, từ đó ức chế quá trình hấp thu cholesterol từ thức ăn vào cơ thể [5], [6]. Ở cấp độ nội tạng, các thành phần trong cà rốt giúp điều hòa sự biểu hiện của các gen liên quan đến quá trình tân tạo mỡ và oxy hóa lipid tại gan [1].

Ngoài ra, hợp chất propionate trong manh tràng cũng được ghi nhận tăng lên khi bổ sung dạng cà rốt đặc biệt, góp phần điều hòa bài tiết lipoprotein tỉ trọng rất thấp (VLDL) và hạn chế tích tụ mỡ thừa [1]. Các tác động hiệp đồng này tạo nên lớp bảo vệ đa tầng cho gan và lòng mạch trước chế độ ăn giàu chất béo [1].

Điểm qua các thử nghiệm trên người: Kết quả chưa đồng nhất

Khi chuyển từ giả thuyết sang các can thiệp lâm sàng trên người, kết quả thu được lại có phần khiêm tốn hơn so với kỳ vọng ban đầu.

Một nghiên cứu thí điểm năm 2011 đã đánh giá tác động của việc uống 16 fl oz (khoảng 473 ml) nước ép cà rốt tươi mỗi ngày trong suốt 3 tháng trên những người trưởng thành không thay đổi thói quen ăn uống [2]. Kết quả cho thấy nước ép cà rốt không làm thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với cholesterol huyết tương, triglyceride, Apo A, Apo B, LDL, HDL cũng như lượng mỡ cơ thể, insulin hay protein phản ứng C (CRP) [2]. Về huyết áp, huyết áp tâm thu có xu hướng giảm nhẹ với mức ý nghĩa tiệm cận (P = 0.06), nhưng huyết áp tâm trương hoàn toàn không đổi [2]. Điểm sáng lớn nhất là khả năng chống oxy hóa tổng thể trong huyết tương tăng lên rõ rệt và quá trình sản sinh malondialdehyde (chỉ số peroxy hóa lipid) giảm mạnh (P < 0.05) [2].

Đến năm 2013, thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược (thử nghiệm QUENCH) được tiến hành trên 16 nam giới thừa cân và béo phì (độ tuổi trung bình 53,1, chỉ số BMI trung bình 32,8) [3]. Những người tham gia được bổ sung 118,5 mg anthocyanin và 259,2 mg axit phenolic mỗi ngày từ cà rốt tím khô trong vòng 4 tuần [3]. Kết quả cho thấy liều dùng này không mang lại thay đổi có ý nghĩa thống kê về khối lượng cơ thể, tỷ lệ mỡ, cảm giác thèm ăn, huyết áp, LDL, cholesterol toàn phần hay chỉ số viêm CRP [3]. Thậm chí, nồng độ HDL cholesterol (cholesterol tốt) ở nhóm can thiệp còn bị giảm nhẹ (p < 0.05), dù các enzym gan AST và ALT vẫn ổn định, cho thấy độ an toàn của bột cà rốt [3].

Năm 2021, một nghiên cứu khác can thiệp bằng cách cho các bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 uống 50 mL nước ép cà rốt tươi mỗi ngày trong 6 tuần (cung cấp khoảng 2400 microgam beta-carotene) [4]. Can thiệp này giúp giảm cân nặng (P = 0.014), giảm tỷ lệ phần trăm mỡ cơ thể (P = 0.029) và giảm BMI (P = 0.007), đồng thời tăng gấp đôi nồng độ beta-carotene trong huyết tương [4]. Tuy nhiên, các chỉ số huyết áp (cả tâm thu và tâm trương), triglyceride, cholesterol toàn phần và HDL trong máu vẫn giữ nguyên không đổi [4]. Đáng lưu ý, đường huyết lúc đói của bệnh nhân lại tăng nhẹ vào cuối giai đoạn can thiệp (P = 0.039) [4].

Bằng chứng mạnh mẽ hơn từ các mô hình trên động vật

Trái ngược với các thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn trên người, các nghiên cứu trên động vật lại ghi nhận hiệu quả giảm mỡ máu và hạ huyết áp rất rõ rệt khi dùng cà rốt liều cao.

Nghiên cứu năm 2021 trên chuột chuyển gen dễ bị xơ vữa động mạch (chuột ApoE-/-) ăn chế độ nhiều chất béo cho thấy việc bổ sung giống cà rốt Bolero tiêu chuẩn (Bo) hoặc trồng trong điều kiện căng thẳng sinh học (BoBS) đã làm giảm triglyceride huyết tương [1]. Bổ sung Bo và BoBS giúp cải thiện các thông số huyết động bằng cách hạ huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và huyết áp trung bình, đồng thời làm giảm diện tích tổn thương gốc động mạch chủ [1]. Riêng nhóm BoBS còn làm giảm tăng trọng lượng cơ thể và giảm tiết VLDL [1].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2003 trên chuột cống được cho ăn chế độ giàu cholesterol kết hợp 15% chất khô từ cà rốt trong 3 tuần đã ghi nhận sự suy giảm vượt trội [5]. Cụ thể, cholesterol ở gan giảm 44% và triglyceride ở gan giảm 40% [5]. Sự bài tiết steroid qua phân tăng 30%, nồng độ chất phản ứng axit thiobarbituric (TBARS) trong tim và nước tiểu giảm đi, đồng thời nồng độ vitamin E trong huyết tương tăng lên [5].

Năm 2004, thử nghiệm trên 14 con chuột C57BL/6J ăn chế độ giàu cholesterol có bổ sung 20% bột cà rốt đông khô trong 4 tuần cũng mang lại kết quả tương tự [6]. Ở những con chuột ăn chế độ bổ sung cholesterol kèm cà rốt, nồng độ cholesterol huyết tương giảm 41%, triglyceride giảm 49%, kèm theo mức giảm cholesterol và triglyceride tại gan lần lượt là 41% và 39% [6]. Bột cà rốt thúc đẩy bài tiết sterol trung tính qua phân, từ đó khóa đường hấp thu cholesterol qua ruột và làm tăng chỉ số chống oxy hóa FRAP thêm 16% [6].

Năm 2016, nghiên cứu sử dụng 3% bột cà rốt theo trọng lượng thức ăn trên chuột Wistar trong 28 ngày cũng ghi nhận khả năng thúc đẩy quá trình dị hóa protein, chất béo và carbohydrate, dẫn đến sự suy giảm rõ rệt nồng độ cholesterol và triglyceride máu [7].

Lợi ích tim mạch gián tiếp và những giới hạn hiện tại

Tổng hợp các bằng chứng cho thấy sự chênh lệch lớn giữa thử nghiệm trên động vật và thực tế trên người. Chuột trong phòng thí nghiệm được kiểm soát tuyệt đối khẩu phần ăn và được dùng lượng bột cà rốt rất lớn (tương đương 3% đến 20% tổng khẩu phần ăn mỗi ngày) [7], [6]. Trong khi đó, con người tiêu thụ khẩu phần đa dạng và liều lượng cà rốt trong các nghiên cứu thường nhỏ hơn nhiều [3], [4].

Mặc dù chưa thể làm hạ nhanh nồng độ mỡ máu hay huyết áp ở người, cà rốt vẫn chứng minh được vai trò bảo vệ tim mạch gián tiếp [2]. Lợi ích cốt lõi nằm ở việc nâng cao tình trạng chống oxy hóa toàn phần và giảm hiện tượng peroxy hóa mỡ máu [2], [5], [6]. Nhờ ngăn chặn các gốc tự do phá hủy thành mạch, cà rốt góp phần hạn chế sự hình thành và tiến triển của các mảng xơ vữa động mạch về lâu dài [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cà rốt cho người bệnh tim mạch

Một hiểu lầm rất phổ biến là tin rằng uống nước ép cà rốt nguyên chất càng nhiều thì huyết áp và mỡ máu tụt càng nhanh. Như nghiên cứu năm 2011 đã chỉ ra, uống tới 473 ml nước ép cà rốt mỗi ngày suốt 3 tháng cũng không hề làm giảm cholesterol hay triglyceride [2].

Hiểu lầm thứ hai là xem nước ép cà rốt an toàn tuyệt đối cho người tiểu đường kèm mỡ máu cao. Nghiên cứu năm 2021 chứng minh rằng việc uống 50 mL nước ép cà rốt tươi hàng ngày trong 6 tuần làm tăng đường huyết lúc đói ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [4]. Quá trình ép lấy nước đã loại bỏ phần lớn chất xơ hòa tan và không hòa tan, khiến đường tự nhiên hấp thu nhanh hơn vào máu.

Hiểu lầm thứ ba là kỳ vọng các chất chống oxy hóa tự nhiên như anthocyanin hay axit phenolic trong cà rốt sẽ phát huy tác dụng chỉ sau vài tuần. Thử nghiệm kéo dài 4 tuần với liều anthocyanin và axit phenolic chuẩn hóa từ cà rốt tím đã không đem lại bất kỳ cải thiện nào về mỡ máu hay huyết áp [3]. Do vậy, người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc hạ áp hay thuốc hạ mỡ máu do bác sĩ kê đơn để thay bằng cà rốt.

Những ai cần thận trọng khi bổ sung cà rốt?

Bệnh nhân mắc đái tháo đường hoặc có hội chứng rối loạn dung nạp glucose cần đặc biệt cẩn trọng với nước ép cà rốt. Sự gia tăng nồng độ đường huyết lúc đói sau khi dùng nước ép cà rốt thường xuyên là yếu tố nguy cơ cần lưu tâm [4]. Nhóm đối tượng này nên ưu tiên ăn củ cà rốt nguyên vẹn được nấu chín hoặc xắt hạt lựu trong món súp để giữ trọn chất xơ, làm chậm hấp thu đường.

Những người có tiền sử bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng các phác đồ điều trị tim mạch đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu áp dụng chế độ ăn uống bổ sung lượng lớn cà rốt hoặc các chế phẩm cô đặc từ cà rốt tím [3]. Việc theo dõi chức năng chuyển hóa định kỳ vẫn là yêu cầu bắt buộc đối với người có bệnh nền.

Cách áp dụng thực tế trong chế độ ăn hàng ngày

Để tận dụng tối đa các dưỡng chất có trong cà rốt nhằm hỗ trợ sức khỏe tim mạch, việc chế biến và sử dụng đúng cách đóng vai trò rất quan trọng:

  • Lượng dùng hợp lý: Mỗi người trưởng thành chỉ nên bổ sung khoảng 50 đến 100 gram cà rốt mỗi ngày hoặc dùng 2 đến 3 củ cỡ vừa mỗi tuần. Tránh lạm dụng nước ép với dung tích quá lớn (trên 400 ml/ngày) [2].
  • Ưu tiên ăn nguyên củ thay vì ép lấy nước: Việc giữ lại chất xơ tự nhiên giúp kích thích đào thải sterol qua đường tiêu hóa và cản trở việc hấp thu cholesterol tương tự cơ chế đã thấy trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [5], [6].
  • Kết hợp với chất béo tốt: Carotenoid trong cà rốt là hợp chất tan trong chất béo [1], [5]. Khi chế biến cà rốt thành món xào nhẹ, nấu canh hoặc luộc chấm cùng các nguồn chất béo không bão hòa, cơ thể sẽ hấp thu các tiền chất chống oxy hóa hiệu quả hơn rất nhiều.
  • Chế biến nhiệt vừa phải: Nấu chín tới giúp phá vỡ các thành tế bào thực vật, giải phóng các hoạt chất phenolic và carotenoid mà không làm hao hụt các vi chất dinh dưỡng thiết yếu [1].

Cà rốt là một nguồn thực phẩm tuyệt vời cung cấp chất chống oxy hóa và hỗ trợ chuyển hóa năng lượng cho cơ thể [2], [4]. Tuy nhiên, loại củ này không phải là "thần dược" có thể lập tức hạ mỡ máu hay điều hòa huyết áp trên người [2], [3], [4]. Hãy xem cà rốt như một mảnh ghép trong bức tranh dinh dưỡng tổng thể đa dạng, kết hợp lối sống vận động và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị y khoa.