Cảm giác cồn cào ruột gan, vã mồ hôi lạnh, run tay chân và choáng váng có thể ập đến bất ngờ khi bạn đang đi trên đường, ngồi trong phòng họp hay vừa hoàn thành một buổi tập thể dục. Đối với người có cơ địa dễ hạ đường huyết hoặc đang điều trị bệnh chuyển hóa, những cơn tụt đường huyết đột ngột không chỉ gây mệt mỏi mà còn tiềm ẩn nguy cơ té ngã, ngất xỉu. Câu hỏi đặt ra là: trong túi xách hay balo hàng ngày, bạn nên mang theo món ăn vặt gì để ứng phó an toàn và hiệu quả nhất?

Câu trả lời ngắn gọn và chuẩn xác nhất theo các hướng dẫn y khoa: hãy luôn mang theo các món chứa 15 đến 20 gam carbohydrate (carb) hấp thu nhanh, điển hình như viên đường, kẹo ngọt, gói mật ong nhỏ hoặc hộp nước trái cây nguyên chất. Sau khi lượng đường tạm ổn định, bạn mới cần thêm một bữa phụ chứa carb phức hợp và protein để duy trì đường huyết lâu dài.

Cơn hạ đường huyết đột ngột: Nỗi ám ảnh khi ra ngoài

Hạ đường huyết là tình trạng lượng glucose trong máu giảm xuống mức thấp hơn bình thường, khiến các tế bào không nhận đủ năng lượng để vận hành. Tình trạng này có thể xảy ra ở cả người mắc bệnh đái tháo đường lẫn những người chưa từng được chẩn đoán rối loạn chuyển hóa đường huyết [1]. Khi chỉ số glucose hạ thấp, người bệnh thường rơi vào trạng thái hoảng loạn vì những phản xạ phòng vệ tự nhiên của cơ thể bắt đầu được kích hoạt ồ ạt.

Nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời, hạ đường huyết nhẹ có thể làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống [2]. Nguy hiểm hơn, tình trạng tụt đường huyết mức độ nặng có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng, kích hoạt các biến cố tim mạch và mạch máu não nghiêm trọng [2]. Do đó, việc chủ động chuẩn bị một "túi cứu hộ mini" chứa đồ ăn vặt phù hợp luôn là nguyên tắc sống còn.

Cơ chế khiến cơ thể rung lắc khi thiếu đường

Khi đường huyết sụt giảm, cơ thể sẽ phản ứng thông qua hai nhóm triệu chứng lâm sàng rõ rệt. Nhóm đầu tiên là các biểu hiện adrenergic xuất hiện do tủy thượng thận giải phóng ồ ạt hormone adrenaline (epinephrine), dẫn đến tim đập nhanh, vã mồ hôi, lo âu, run rẩy và cồn cào [3]. Nhóm thứ hai là các triệu chứng suy giảm chức năng vỏ não do thiếu glucose nuôi não bộ, khiến người bệnh hoa mắt, lú lẫn, nhìn mờ, choáng váng hoặc mất tập trung [3].

Các triệu chứng khó chịu này sẽ thuyên giảm nhanh chóng sau khi cơ thể được bổ sung carbohydrate [1]. Cơ chế giải cứu rất đơn giản: khi nạp một lượng carb hấp thu nhanh (đường đơn, đường đôi), glucose sẽ được thẩm thấu trực tiếp qua niêm mạc dạ dày - ruột non vào máu trong thời gian ngắn nhất. Khi nồng độ đường trong máu tăng trở lại, não bộ phục hồi chức năng và cơ thể ngừng tiết adrenaline thừa, giúp bạn thoát khỏi cơn nguy hiểm [3].

Quy tắc 15-15: "Chiếc phao cứu sinh" cần nhớ nằm lòng

Trong y khoa, quy tắc 15-15 được xem là phác đồ chuẩn mực đầu tay để xử trí cơn hạ đường huyết ở người bệnh còn tỉnh táo [2]. Người bệnh hạ đường huyết còn tỉnh táo cần được dùng ngay một lượng thức ăn hoặc đồ uống tương đương 15 đến 20 gam carbohydrate bằng đường miệng [2]. Lượng carb này có thể tương đương với khoảng 4 thìa cà phê đường hoặc glucose hòa tan [2].

Sau khi nạp 15-20 gam carb, người bệnh cần nghỉ ngơi và tự đo lại đường huyết mao mạch sau 15 phút [2]. Nếu chỉ số đường huyết vẫn ở mức thấp và triệu chứng chưa cải thiện, quy tắc này tiếp tục được lặp lại với một lượng 15-20 gam carb nữa [2]. Khi đường huyết đã trở về ngưỡng an toàn, người bệnh được khuyên nên ăn một bữa ăn chính thông thường hoặc bổ sung một bữa phụ để ngăn chặn tình trạng hạ đường huyết tái phát [2].

Bằng chứng khoa học về việc chọn món ăn vặt

Để hiểu rõ tại sao loại carb lại mang tính chất quyết định, chúng ta cần nhìn vào các thử nghiệm lâm sàng đã được công bố.

Một nghiên cứu ngẫu nhiên bắt chéo vào năm 1985 đã đánh giá hiệu quả của các món ăn nhẹ trước khi vận động trên 5 người bệnh đái tháo đường phụ thuộc insulin [4]. Các bệnh nhân tập luyện trong 45 phút sau khi nhịn ăn và nhận tiêm insulin nền [4]. Kết quả cho thấy đường huyết duy trì ổn định trong lúc tập nhưng sau đó giảm mạnh, dẫn đến cơn hạ đường huyết lâm sàng từ 1 đến 2 giờ sau tập [4]. Các tác giả đã thử nghiệm 3 món ăn vặt chứa cùng một lượng 13 gam carbohydrate gồm nước cam, sữa nguyên kem và sữa tách béo [4]. Cả ba loại thực phẩm đều ngăn chặn được cơn hạ đường huyết sau tập luyện [4]. Tuy nhiên, các món hấp thu nhanh hơn gồm nước cam và sữa tách béo làm nồng độ glucose huyết tương và diện tích dưới đường cong glucose gia tăng nhanh hơn và cao hơn đáng kể trong lúc vận động [4]. Ngược lại, sữa nguyên kem chứa chất béo làm chậm hấp thu đường, hoạt động như một dạng carb phóng thích chậm thích hợp cho việc ngăn hạ đường huyết muộn [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu rất nhỏ, chỉ gồm 5 người bệnh nên cần thận trọng khi suy rộng cho toàn bộ cộng đồng [4].

Bên cạnh đó, việc nạp dạng carb lỏng hay carb tự nhiên cũng ảnh hưởng rất lớn đến phản ứng tụt đường phản ứng. Một nghiên cứu năm 2004 đã so sánh nghiệm pháp tải đường glucose dạng lỏng với thử nghiệm bánh quy (chứa 75 gam carbohydrate tự nhiên kết hợp cùng 24 gam chất béo) [5]. Khi uống glucose lỏng, có tới 30% người khỏe mạnh xuất hiện tình trạng hạ đường huyết phản ứng với nồng độ glucose sau 2 giờ dưới 80 mg/dl đi kèm triệu chứng lâm sàng [5]. Ngược lại, khi thực hiện thử nghiệm bằng bánh quy, không có đối tượng nào bị hạ đường huyết hay gặp tác dụng bất lợi [5]. Thống kê tại Trung tâm Tim mạch Quốc gia cho thấy tỷ lệ hạ đường huyết phản ứng là 4,1%, trong khi tỷ lệ người có đường huyết sau 2 giờ tụt dưới 50 mg/dl là 0,5% [5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra những người có thói quen tập luyện thể dục có mức tăng glucose và insulin thấp hơn mức nền khi thử bánh quy, phản ánh độ nhạy insulin tăng lên [5]. Giới hạn của thử nghiệm này là tập trung vào chẩn đoán rối loạn chuyển hóa chứ không phải điều trị cấp cứu cơn tụt đường huyết [5].

Đối với những người hay bị hạ đường huyết liên quan đến vận động thể lực, một tổng quan y khoa năm 2022 về bệnh đái tháo đường tuýp 1 chỉ ra rằng cả tình trạng hạ đường huyết lẫn tăng đường huyết đều có thể phát sinh trong quá trình tập luyện [6]. Người bệnh cần theo dõi đường huyết trước, trong và sau khi tập để kịp thời điều chỉnh lượng insulin hoặc thức ăn nạp vào [6]. Đặc biệt, những người hay gặp cơn hạ đường huyết muộn hoặc hạ đường huyết về đêm được khuyến cáo nên ăn nhẹ sau khi tập hoặc ngay trước khi đi ngủ [6]. Việc tập kháng lực trước bài tập cardio (aerobic) cũng giúp ổn định đường huyết trong suốt buổi tập, làm giảm thời gian và mức độ nghiêm trọng của cơn hạ đường huyết sau tập [6]. Ngoài ra, tập kháng lực buổi sáng sau một đêm nhịn ăn mà không dùng insulin tác dụng nhanh trước tập không gây hạ đường huyết cấp tính sau tập [6]. Tập thể dục buổi sáng cũng làm giảm nguy cơ hạ đường huyết muộn so với tập vào buổi chiều [6]. Giới hạn của dữ liệu này là tập trung vào người đái tháo đường tuýp 1, việc áp dụng cần được cá nhân hóa chặt chẽ theo hướng dẫn của đội ngũ chăm sóc y tế [6].

Những hiểu lầm tai hại khi chọn đồ ăn cấp cứu

Nhiều người có thói quen nhét túi thanh sô-cô-la, bánh quy kem béo hay các loại hạt vì nghĩ rằng chúng nhiều năng lượng sẽ giúp hồi sức nhanh. Đây là một sai lầm phổ biến. Khi đường huyết đang tụt dốc, cơ thể cần glucose thẩm thấu vào máu tức thì. Các loại thực phẩm chứa nhiều chất béo sẽ làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, khiến carbohydrate bị kẹt lại và giải phóng rất chậm vào máu [5], [4]. Việc này kéo dài thời gian chịu đựng triệu chứng hạ đường huyết và khiến người bệnh rơi vào nguy hiểm.

Một hiểu lầm khác là ăn uống vô tội vạ khi thấy run tay. Cơn đói cồn cào và phản xạ adrenaline thôi thúc người bệnh ăn liên tục bánh mì, cơm hoặc kẹo ngọt [3]. Việc nạp một lượng lớn carbohydrate hấp thu nhanh đột ngột có thể kích thích tuyến tụy tiết insulin ồ ạt, dẫn đến tình trạng hạ đường huyết phản ứng ngay sau đó [3], [5].

Đối với các trường hợp bệnh nhân mất ý thức, ngất xỉu hoặc co giật, tuyệt đối không được cố nhét kẹo hay đổ nước đường vào miệng [2]. Nếu người bệnh bất tỉnh và không thể ăn uống bằng đường miệng, cần tiêm tĩnh mạch glucose ngay lập tức hoặc tiêm bắp glucagon tại nhà bởi người thân [2]. Việc cố ép nuốt thức ăn khi đang hôn mê có thể dẫn đến dị vật đường thở hoặc nghẹt thở đe dọa tính mạng [7].

Các trường hợp đặc biệt: Ai cần thận trọng khi chọn món ăn vặt?

Không phải ai bị hạ đường huyết cũng áp dụng chiến lược ăn uống giống nhau. Nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý cách phòng ngừa:

Người từng phẫu thuật đường tiêu hóa (như cắt dạ dày giảm béo) thường đối mặt với hội chứng hạ đường huyết sau phẫu thuật bariatric [8], [1]. Ở nhóm người này, thức ăn di chuyển xuống ruột non quá nhanh dẫn đến rối loạn bài tiết insulin [1]. Hướng dẫn dinh dưỡng điều trị cho thấy người bệnh cần áp dụng chế độ ăn kiểm soát khẩu phần carb có chỉ số đường huyết (GI) thấp, hạn chế carb hấp thu nhanh, ưu tiên chất béo tốt cho tim mạch, ăn đủ đạm, tránh rượu bia và không uống nước trong bữa ăn [8]. Việc dùng carb hấp thu nhanh quá thường xuyên ở nhóm này có thể làm tình trạng bệnh nặng hơn [8].

Người có tiền đái tháo đường, kháng insulin hoặc tăng tiết insulin máu thường gặp hạ đường huyết phản ứng sau bữa ăn nhiều bột đường [3], [1]. Nguyên nhân chính của hạ đường huyết phản ứng là do chế độ ăn, yếu tố chức năng hoặc đái tháo đường giai đoạn sớm [3]. Việc chẩn đoán xác định cần thông qua xét nghiệm insulin cùng glucose huyết thanh và nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống kéo dài 5 giờ [3].

Người mắc đái tháo đường tuýp 1 hoặc đang điều trị bằng insulin tích cực có nguy cơ bị hạ đường huyết không nhận thức (mất cảm giác báo hiệu) [2]. Kế hoạch điều trị cho nhóm này cần luôn có sẵn carbohydrate tác dụng nhanh và đặc biệt là glucagon dạng sẵn sàng sử dụng để người bệnh tự dùng khi carb không hiệu quả hoặc người xung quanh hỗ trợ tiêm khi người bệnh hôn mê, không thể nuốt [7].

Gợi ý thực đơn bỏ túi và cách áp dụng thực tế

Dựa trên các bằng chứng khoa học, bạn nên chia nhóm thực phẩm mang theo thành hai loại riêng biệt: nhóm cấp cứu nhanh và nhóm phòng ngừa tái phát.

Để xử trí cấp tính ngay khi có triệu chứng, túi xách của bạn nên có:

  • 4 thìa cà phê đường trắng gói nhỏ (khoảng 15-20 gam đường) [2].
  • Một hộp nước ép trái cây (như nước cam) dung tích nhỏ cung cấp carb hấp thu nhanh [4].
  • 3 đến 4 viên kẹo cứng hoặc viên nén glucose chuyên dụng [2].

Để phòng ngừa hạ đường huyết tái phát sau khi đã vượt qua cơn nguy hiểm:

  • Sau 15 phút xử trí bằng carb nhanh, hãy ăn thêm một bữa phụ chứa carb phóng thích chậm kết hợp protein hoặc chất béo, chẳng hạn như một cốc sữa nguyên kem [2], [4].
  • Đối với người tập thể dục, nếu thường xuyên bị hạ đường huyết muộn hoặc về đêm, hãy chuẩn bị một món ăn nhẹ sau khi tập hoặc trước khi ngủ [6].

Tóm lại, việc mang theo đúng món ăn vặt chứa 15-20 gam carbohydrate hấp thu nhanh là biện pháp đơn giản giúp bảo vệ bạn trước những cơn hạ đường huyết bất ngờ [2]. Tuy nhiên, các biện pháp dinh dưỡng tự xử trí không thể thay thế cho việc chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Nếu bạn liên tục bị tụt đường huyết vào một khung giờ cố định hoặc bị hạ đường huyết mà không có triệu chứng báo trước, hãy thăm khám bác sĩ chuyên khoa nội tiết để điều chỉnh phác đồ điều trị và bảo vệ sức khỏe lâu dài [2].