Dầu dừa từ lâu đã được nhiều người truyền tai nhau như một loại "siêu thực phẩm" có khả năng hỗ trợ sức khỏe tim mạch và hỗ trợ giảm cân. Không ít người thậm chí còn thay thế hoàn toàn dầu ăn thông thường bằng dầu dừa trong bữa cơm gia đình. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế lại cho thấy một bức tranh phức tạp hơn nhiều về loại chất béo này.
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên các bằng chứng lâm sàng: Ăn dầu dừa thực sự làm tăng nồng độ mỡ máu xấu (LDL-cholesterol) khi so sánh với các loại dầu thực vật thông thường [1], [2]. Mặc dù dầu dừa cũng làm tăng loại mỡ máu tốt (HDL-cholesterol), tác động làm tăng mỡ máu xấu của nó vẫn là một yếu tố nguy cơ tim mạch đáng lưu tâm [1], [3].
Cơ chế tác động: Axit béo chuỗi trung bình và mỡ máu
Dầu dừa có hàm lượng chất béo bão hòa rất cao [1]. Thành phần axit béo bão hòa chủ yếu trong dầu dừa là axit lauric [4], [5]. Về mặt sinh hóa, axit lauric đóng vai trò là cơ chất thúc đẩy quá trình tổng hợp apolipoprotein A1 (apoA1) và apolipoprotein B (apoB) trong cơ thể [2].
Chính vì apoA1 và apoB lần lượt là các phân tử cấu trúc cốt lõi của hạt lipoprotein tỷ trọng cao (HDL) và hạt lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL), lượng axit lauric dồi dào sẽ kích thích tăng sinh cả hai chỉ số này [2]. Một đánh giá khoa học chỉ ra rằng khi thay thế lượng calo từ carbohydrate bằng axit lauric (tương đương 1% tổng năng lượng nạp vào), nồng độ cholesterol toàn phần tăng 0,029 mmol/L, LDL-cholesterol tăng 0,017 mmol/L và HDL-cholesterol tăng 0,019 mmol/L [4].
Các phân tích gộp lâm sàng nói gì về dầu dừa?
Để có cái nhìn toàn diện, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu tổng hợp quy mô lớn đối chiếu giữa dầu dừa và các nguồn chất béo khác.
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 đã rà soát các thử nghiệm lâm sàng kéo dài ít nhất 2 tuần từ các cơ sở dữ liệu quốc tế [1]. Kết quả tổng hợp từ 16 bài báo khoa học cho thấy tiêu thụ dầu dừa làm tăng đáng kể LDL-cholesterol thêm 10,47 mg/dL và tăng HDL-cholesterol thêm 4,00 mg/dL so với các loại dầu thực vật phi nhiệt đới [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận dầu dừa không mang lại sự thay đổi có ý nghĩa thống kê nào đối với đường huyết lúc đói, các chỉ số viêm hay tỷ lệ mỡ cơ thể [1].
Một phân tích gộp khác thực hiện trên 12 nghiên cứu vào năm 2020 cũng cho thấy xu hướng tương tự [6]. So với các loại dầu thực vật, dầu dừa làm tăng HDL-cholesterol thêm 0,57 mg/dL và tăng LDL-cholesterol thêm 0,26 mg/dL [6]. Tuy nhiên, khi đặt cạnh mỡ động vật, dầu dừa lại làm giảm LDL-cholesterol 0,37 mg/dL và tăng HDL-cholesterol 0,33 mg/dL, trong khi không tác động đáng kể lên nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) [6].
Tương tự, một nghiên cứu tổng quan hệ thống khác vào năm 2020 phân tích tác động chuyển hóa tim mạch ghi nhận việc dùng dầu dừa làm tăng cholesterol toàn phần 15,42 mg/dL, tăng LDL-cholesterol 10,14 mg/dL và tăng HDL-cholesterol 2,61 mg/dL [7]. Nghiên cứu này ghi nhận dầu dừa giúp giảm chỉ số HbA1c khoảng 0,39 mg/dL nhưng không ảnh hưởng đến nồng độ triglyceride so với nhóm đối chứng [7]. Khi phân tích chi tiết từng nhóm, dầu dừa làm tăng cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol rõ rệt so với dầu ngô, dầu đậu nành, dầu cọ và dầu rum, nhưng không thấy sự chênh lệch này khi so với dầu ô liu [7].
Thử nghiệm can thiệp trực tiếp: Dầu dừa so với dầu cọ và bơ
Bên cạnh các phân tích tổng hợp, các thử nghiệm lâm sàng đối đầu trực tiếp cũng củng cố xu hướng trên. Một thử nghiệm lâm sàng chéo tuần tự công bố năm 2024 được thực hiện trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh tại Nam Á [8]. Các đối tượng trải qua hai giai đoạn can thiệp kéo dài 8 tuần mỗi giai đoạn (dùng dầu cọ olein trước, sau đó dùng dầu dừa) và cách nhau 16 tuần đào thải [8]. Kết quả ở 37 người hoàn thành nghiên cứu cho thấy tiêu thụ dầu dừa làm tăng LDL-cholesterol thêm 5,6% và tăng cholesterol toàn phần thêm 4,0% [8]. Ngược lại, giai đoạn dùng dầu cọ olein giúp giảm LDL-cholesterol 13,0% và giảm cholesterol toàn phần 9,9% [8].
Đối với việc so sánh với mỡ động vật như bơ sữa, một đánh giá tổng quan ghi nhận dầu dừa ít gây bất lợi lên cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol hơn khi đối đầu với bơ [4]. Nghiên cứu phân tích gộp năm 2020 cũng chỉ ra rằng so với bơ thực phẩm, dầu dừa thể hiện một số chỉ số chuyển hóa tốt hơn khi làm giảm LDL-cholesterol 14,90 mg/dL và tăng HDL-cholesterol 4,38 mg/dL [7].
Dù vậy, khi đối chiếu với các loại dầu thực vật chứa chất béo không bão hòa dạng cis như dầu rum, dầu hướng dương hay dầu hạt cải, việc thay thế dầu dừa bằng các loại dầu này luôn mang lại hiệu quả hạ cholesterol toàn phần và hạ mỡ máu xấu LDL tốt hơn [4].
Bằng chứng hiện có và những giới hạn cần biết
Mặc dù tác động làm tăng nồng độ mỡ máu LDL của dầu dừa đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm ngắn hạn, các chuyên gia vẫn nhấn mạnh vào những khoảng trống dữ liệu hiện thời. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng hoặc nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu nào khảo sát trực tiếp mối liên hệ nhân quả giữa việc dùng dầu dừa và các biến cố bệnh tim mạch trên thực tế [4].
Nhiều người thường dẫn chứng các quần thể cư dân đảo Thái Bình Dương tiêu thụ dầu dừa truyền thống có sức khỏe tim mạch tốt [3]. Song thực tế, các quần thể này ăn cơm dừa tươi nguyên bản, ăn ít thực phẩm chế biến sẵn; khi họ chuyển sang môi trường sống khác và tiếp cận chế độ ăn kiểu phương Tây, nồng độ LDL của họ đã tăng lên còn HDL lại suy giảm [3]. Hơn nữa, việc dầu dừa làm tăng "mỡ tốt" HDL vẫn còn gây tranh cãi về mặt lợi ích lâm sàng, bởi các bác sĩ tim mạch ngày nay thường dựa vào tỷ lệ giữa cholesterol toàn phần trên HDL để đánh giá nguy cơ tim mạch thay vì chỉ nhìn vào một chỉ số đơn lẻ [3], [2].
Các hiểu lầm phổ biến về dầu dừa
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là dầu dừa là giải pháp hỗ trợ giảm béo hay tăng cường trao đổi chất vượt trội. Các bằng chứng thực tế cho thấy dầu dừa đã thất bại với vai trò là một chiến lược giảm cân, không thể hiện hiệu quả tăng cảm giác no hay tăng sinh nhiệt rõ rệt [2].
Một ngộ nhận khác là việc xem dầu dừa hoàn toàn vô hại cho tim mạch vì nó có nguồn gốc thực vật. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ từng đưa ra khuyến cáo nhấn mạnh việc dầu dừa làm tăng nồng độ LDL-cholesterol (một yếu tố gây bệnh tim mạch) mà không có tác dụng thuận lợi nào đủ để bù đắp, do đó khuyên không nên dùng dầu dừa [5]. Dầu dừa có thể tốt hơn bơ động vật về mặt mỡ máu xấu, nhưng nó hoàn toàn không vượt trội hơn các loại dầu thực vật không bão hòa [4], [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng dầu dừa?
Dựa trên dữ liệu mỡ máu tăng cao, nhóm người đã có sẵn tình trạng rối loạn lipid máu, tăng cholesterol máu hoặc mắc bệnh tim mạch chuyển hóa cần hết sức thận trọng khi sử dụng dầu dừa [1], [7].
Đặc biệt, nghiên cứu đã lưu ý nhóm dân số khu vực Nam Á - những người vốn có khuynh hướng di truyền và nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao gắn liền với chế độ ăn nhiều axit béo bão hòa - cần nhận thức rõ việc tiêu thụ dầu dừa có thể trở thành một yếu tố gia tăng nguy cơ tim mạch [8], [7].
Những người đang dùng thuốc điều chỉnh mỡ máu hay có các bệnh lý nền mạn tính cần trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung loại dầu này vào khẩu phần ăn hàng ngày.
Hướng dẫn sử dụng dầu dừa hợp lý trong đời sống
Nếu bạn yêu thích hương thơm và muốn thêm dầu dừa vào thực đơn, việc sử dụng cần tuân thủ các nguyên tắc tiết chế khoa học. Các chuyên gia y tế khuyến cáo lượng chất béo bão hòa đưa vào cơ thể nên được giới hạn ở mức tối đa 10% tổng lượng calo nạp vào mỗi ngày [2].
Dầu dừa chỉ nên dùng ở lượng vừa phải để tạo mùi vị cho một số món ăn đặc thù thay vì dùng làm dầu chiên xào chính mỗi ngày. Đối với các hình thức nấu nướng thông thường, việc ưu tiên các loại dầu thực vật giàu chất béo không bão hòa như dầu hạt cải, dầu hướng dương hay dầu ô liu sẽ giúp kiểm soát cholesterol máu tối ưu hơn [4], [7]. Một phân tích cũng ghi nhận dầu dừa nguyên chất (virgin coconut oil) thể hiện hồ sơ lipid khả quan hơn so với dạng tinh luyện, bạn có thể cân nhắc lựa chọn dạng này nếu cần dùng [6].
Tóm lại, dầu dừa không phải là "thần dược" cho tim mạch và việc sử dụng nó làm tăng chỉ số mỡ máu xấu LDL so với nhiều loại dầu thực vật khác [1], [2]. Để bảo vệ sức khỏe hệ tuần hoàn, người tiêu dùng nên giữ cách tiếp cận chừng mực, ăn uống đa dạng và không nên lạm dụng dầu dừa trong khẩu phần ăn hàng ngày.
