Sau một ngày dài làm việc, việc rẽ vào quán ven đường thưởng thức xiên que, cánh gà chiên giòn rụm hay những đĩa đồ xào béo ngậy trở thành niềm an ủi quen thuộc của nhiều người. Cảm giác ấm bụng tức thì khiến không ít người lầm tưởng rằng một bữa ăn khuya no nê sẽ giúp bản thân dễ ngủ và ngủ sâu hơn.

Tuy nhiên, thói quen nạp đồ chiên rán nhiều dầu mỡ vào ban đêm lại là tác nhân trực tiếp gây rối loạn chu kỳ ngủ và đẩy dạ dày vào trạng thái quá tải nghiêm trọng. Lựa chọn ăn khuya bằng các món khó tiêu khiến axit tràn ngược lên thực quản, gây vi thấu cảm giác đau rát và làm gián đoạn các giai đoạn hồi phục tự nhiên của não bộ.

Gánh nặng kép lên cơ vòng thực quản và dạ dày

Thức ăn giàu chất béo như đồ chiên rán cần nhiều thời gian để phân giải, khiến tốc độ làm rỗng dạ dày bị chậm lại rõ rệt [1], [2]. Khi thức ăn ứ đọng lâu, dạ dày buộc phải giãn rộng ra nhằm chứa thể tích lớn thực phẩm, từ đó kích thích các thụ thể cơ học và gia tăng tần suất giãn thoáng qua của cơ vòng thực quản dưới [3], [2]. Cơ vòng này vốn đóng vai trò như một chiếc van một chiều ngăn dịch vị trào ngược lên phía trên, nhưng lượng chất béo lớn từ thức ăn nhanh lại làm suy yếu hoạt động của nó [2].

Khi bạn nằm xuống sau khi ăn, trọng lực không còn hỗ trợ giữ dịch vị ở đáy dạ dày, tạo điều kiện cho axit dễ dàng tràn vào lòng thực quản [4], [5]. Trong trạng thái ngủ, phản xạ nuốt giảm, tuyến nước bọt tiết ra ít hơn và nhu động thực quản bị chậm lại, làm kéo dài thời gian axit tiếp xúc và gây tổn thương niêm mạc [1]. Tình trạng căng trướng dạ dày kết hợp cùng tác động làm giãn cơ vòng từ chất béo biến bữa ăn đêm thành mối nguy hại hàng đầu kích hoạt các cơn trào ngược ban đêm [3], [2].

Vòng lặp bệnh lý giữa trào ngược và gián đoạn giấc ngủ

Mối quan hệ giữa bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) và tình trạng rối loạn giấc ngủ là một vòng lặp bệnh lý hai chiều có tác động qua lại [1]. Trào ngược vào ban đêm kích thích niêm mạc thực quản, dẫn đến các đợt thức giấc vi mô, làm giảm thời lượng ngủ, gây khó ngủ và làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng giấc ngủ tổng thể [1]. Ngược lại, tình trạng thiếu ngủ kéo dài lại làm tăng cảm giác nhạy cảm đau của thực quản trước sự hiện diện của axit, khiến người bệnh cảm nhận triệu chứng bỏng rát nặng nề hơn [1].

Những bệnh nhân GERD đi kèm tình trạng rối loạn giấc ngủ thường báo cáo triệu chứng lâm sàng trầm trọng hơn và chất lượng cuộc sống giảm sút rõ rệt so với nhóm không bị ảnh hưởng giấc ngủ [1]. Việc thường xuyên thức giấc giữa đêm do cảm giác nóng rát hoặc nghẹn ứ ở cổ họng phá vỡ cấu trúc giấc ngủ tự nhiên [1], [3]. Nếu không chấm dứt thói quen ăn khuya bằng thực phẩm giàu dầu mỡ, người bệnh rất khó thoát khỏi vòng xoáy luẩn quẩn giữa việc tổn thương niêm mạc dạ dày và mất ngủ triền miên [1], [3].

Bằng chứng khoa học về tác động của bữa ăn đêm

Ảnh hưởng tiêu cực của việc ăn đêm đối với hệ tiêu hóa và thần kinh đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng:

  • Nghiên cứu về chuyển hóa đạm - béo lúc 22h (Năm 2021): Nghiên cứu thử nghiệm chéo trên 16 nam thanh niên khỏe mạnh (20–26 tuổi) nhằm so sánh bữa ăn dễ tiêu hóa (giàu tinh bột, đường) và bữa ăn khó tiêu hóa (giàu protein, chất béo) lúc 22:00 [6]. Kết quả chỉ ra rằng bữa ăn giàu đạm và béo làm gián đoạn giấc ngủ có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) [6]. Đồng thời, cả hai kiểu ăn đêm đều làm tăng diện tích dưới đường cong của phản ứng cortisol khi thức dậy (CAR) (p < 0.05), cho thấy trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận bị kích thích tăng hoạt động, dù không làm thay đổi các thông số biến thiên nhịp tim (HRV) [6]. Giới hạn của nghiên cứu nằm ở quy mô mẫu nhỏ và chỉ thực hiện trên nam giới trẻ tuổi [6].
  • Thử nghiệm ngẫu nhiên về khoảng cách bữa ăn (Năm 2007): Nghiên cứu thử nghiệm chéo ngẫu nhiên trên 32 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược điển hình (30 người hoàn thành, 63% nam, tuổi trung bình 46, BMI trung bình 28 kg/m²) so sánh việc ăn bữa chuẩn trước khi ngủ 6 giờ hoặc 2 giờ [5]. Đo đạc bằng hệ thống đo pH không dây trong 48 giờ cho thấy việc ăn bữa tối muộn (2 giờ trước khi ngủ) làm tăng đáng kể tình trạng trào ngược axit ở tư thế nằm (p = 0.002) [5]. Hiện tượng này đặc biệt nghiêm trọng ở nhóm thừa cân (BMI từ 25 đến 29.9), người bị thoát vị hoành hoặc viêm thực quản [5].
  • Tổng quan hệ thống về can thiệp trào ngược đêm (Năm 2022): Dữ liệu phân tích xác nhận rằng bữa ăn đêm muộn làm tăng đáng kể thời gian thực quản tiếp xúc với axit và làm tăng số đợt trào ngược so với bữa ăn sớm, rõ rệt nhất ở người thừa cân, viêm thực quản và thoát vị hoành [4]. Tuy vậy, tổng quan cũng chỉ ra nguy cơ sai lệch ở một số thử nghiệm cũ (như nghiên cứu của Orr và cộng sự trên 20 bệnh nhân) do thiếu chuẩn hóa thành phần bữa ăn hoặc khoảng cách giữa các lần đo kéo dài tới 3 tuần [4].
  • Nghiên cứu dịch tễ tại Nhật Bản (Năm 2023): Khảo sát cắt ngang trên 605 phụ nữ cộng đồng ghi nhận 104 người (17.2%) mắc GERD [7]. Mỗi 1 giờ trì hoãn giờ đi ngủ vào ngày trong tuần làm tăng tỷ lệ mắc GERD lên 1.31 lần (KTC 95%: 1.03–1.68) và vào cuối tuần là 1.38 lần (KTC 95%: 1.08–1.75) [7]. Ngược lại, kéo dài thời gian nhịn ăn qua đêm giúp giảm nguy cơ GERD với tỷ số chênh OR là 0.73 cho mỗi 1 giờ tăng thêm (KTC 95%: 0.56–0.95) [7]. Giới hạn nghiên cứu là thiết kế cắt ngang sử dụng bảng câu hỏi tự điền [7].
  • Khảo sát lối sống giới trẻ tại Hàn Quốc (Năm 2024): Nghiên cứu sơ bộ trên người trưởng thành trẻ tuổi chỉ ra thói quen ăn đêm và ăn quá no liên quan trực tiếp đến điểm số cảnh báo GERD [2]. Nhóm có nguy cơ cao tiêu thụ lượng lớn thức ăn nhanh và sô cô la — các nhóm thực phẩm chứa hàm lượng chất béo cao làm suy yếu cơ vòng thực quản dưới [2].
  • Nghiên cứu về điều hòa hormone thèm ăn (Năm 2020): Thử nghiệm chéo có kiểm soát trên người thừa cân/béo phì (5 người hoàn thành, tuổi trung bình 25.1, BMI 29.2 kg/m²) cho thấy sự kết hợp giữa giấc ngủ muộn và bữa ăn muộn làm thay đổi nồng độ hormone leptin, ghrelin và GLP-1 qua đêm, tác động đến hành vi lựa chọn thực phẩm và cân bằng năng lượng [8]. Nghiên cứu có cỡ mẫu rất nhỏ và cần thêm các khảo sát mở rộng [8].

Ranh giới của bằng chứng và những ngộ nhận phổ biến

Mặc dù các nghiên cứu đều thống nhất rằng ăn muộn sát giờ ngủ gây hại cho tiêu hóa, phần lớn các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn [4], [3], [2]. Nhiều nghiên cứu dịch tễ dựa trên bảng hỏi tự báo cáo hoặc chưa thống nhất định nghĩa chính xác thế nào là "ăn đêm" [7], [2]. Tuy nhiên, các hướng dẫn điều trị quốc tế vẫn đưa ra khuyến cáo mức độ B về việc tránh nằm ngay sau ăn [4], [3].

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống một cốc nước đầy sau khi ăn đồ chiên rán là có thể "rửa trôi" mỡ và axit dạ dày. Thực tế, việc nạp thêm chất lỏng ngay sau một bữa ăn nhiều chất béo chỉ làm tăng thêm thể tích dạ dày, kích thích căng trướng cơ học và làm cơn trào ngược xuất hiện nhanh hơn [3], [2]. Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn khuya giúp ngủ ngon hơn do cảm giác ấm bụng; thực tế bữa ăn giàu béo chỉ gây nặng bụng, kích thích trục căng thẳng HPA và phá hỏng giấc ngủ sinh lý [6].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng

Dù thói quen ăn đồ chiên rán ban đêm gây hại cho hầu hết mọi người, một số nhóm đối tượng sẽ đối mặt với nguy cơ biến chứng cao hơn:

  • Người thừa cân và béo phì: Nghiên cứu chỉ ra rằng lượng axit trào ngược ở tư thế nằm sau bữa ăn muộn tăng vọt rõ rệt ở người có chỉ số khối cơ thể BMI từ 25 đến 29.9 [5].
  • Người đã được chẩn đoán mắc GERD hoặc viêm thực quản: Nhóm này có niêm mạc thực quản vốn đã tổn thương, việc tiếp xúc kéo dài với axit ban đêm sẽ làm nặng thêm tình trạng trợt loét [4], [5].
  • Bệnh nhân có thoát vị hoành (Hiatal Hernia): Cấu trúc giải phẫu suy yếu khiến cơ chế chống trào ngược suy giảm nghiêm trọng khi ăn muộn [4], [5].
  • Người thường xuyên mất ngủ hoặc rối loạn giấc ngủ: Nạp bữa ăn giàu đạm và béo muộn kích thích hệ thần kinh nội tiết HPA, làm trầm trọng thêm tình trạng khó ngủ và thức giấc giữa đêm [6], [1].

Thay đổi lối sống để bảo vệ hệ tiêu hóa

Để ngăn chặn các cơn trào ngược ban đêm và bảo vệ chất lượng giấc ngủ, các hướng dẫn y khoa quốc tế khuyến cáo không nên ăn bất kỳ bữa ăn nào trong vòng 3 giờ trước khi nằm [4], [3]. Thậm chí, một nghiên cứu bệnh - chứng tại Nhật Bản ghi nhận khoảng cách từ bữa ăn tối đến giờ ngủ dưới 4 giờ làm tăng nguy cơ xuất hiện triệu chứng GERD lên hơn 7 lần so với mốc từ 4 giờ trở lên [3].

Bên cạnh thời gian biểu, thành phần bữa ăn đóng vai trò then chốt. Cần cắt giảm tối đa các loại thức ăn nhanh, đồ chiên rán ngập dầu và sô cô la vào buổi tối do chúng làm giãn cơ thắt thực quản dưới và làm chậm quá trình tiêu hóa [2]. Kéo dài khoảng thời gian nhịn ăn qua đêm cũng là một giải pháp hữu hiệu giúp giảm nguy cơ mắc các triệu chứng trào ngược [7].

Về tư thế nằm, các nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận tư thế nằm nghiêng sang bên trái giúp rút ngắn thời gian thực quản tiếp xúc với axit và đẩy nhanh tốc độ làm sạch axit so với tư thế nằm ngửa hoặc nằm nghiêng bên phải [4]. Người thường xuyên bị ợ nóng ban đêm có thể áp dụng tư thế ngủ nghiêng trái hoặc kê cao đầu giường để hạn chế dòng dịch vị trào ngược [4].

Dạ dày và giấc ngủ cần khoảng nghỉ ngơi hoàn toàn vào ban đêm thay vì phải gồng mình xử lý lượng chất béo bão hòa từ đồ chiên rán vỉa hè. Thiết lập thói quen kết thúc bữa tối sớm ít nhất 3 đến 4 tiếng trước khi ngủ, ưu tiên các món thanh đạm và duy trì tư thế ngủ phù hợp là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ đường tiêu hóa. Đối với những trường hợp triệu chứng ợ nóng, mất ngủ kéo dài không thuyên giảm dù đã đổi lối sống, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và điều trị kịp thời [1], [3].