Nhiều người thường gặp cảm giác căng tức bụng, ợ hơi hoặc đau quặn bụng rất khó chịu khi máy bay đạt độ cao ổn định. Hiện tượng này phổ biến đến mức nhiều hành khách lầm tưởng do say máy bay hoặc cơ thể mệt mỏi vì di chuyển.

Thực tế, tình trạng đầy hơi trên không bắt nguồn trực tiếp từ sự giảm áp suất trong khoang máy bay kết hợp với lượng khí sinh ra từ thức ăn trước chuyến bay. Để hạn chế khó chịu, hành khách nên ưu tiên chọn bữa ăn ít chất xơ, giảm tinh bột lên men và hạn chế nuốt nhiều không khí.

Vì sao bụng dễ căng tức khi máy bay cất cánh?

Hiện tượng trướng bụng khi bay liên quan trực tiếp đến định luật vật lý cơ bản mang tên định luật Boyle. Theo định luật này, thể tích của một khối khí tỷ lệ nghịch với áp suất xung quanh nó [1]. Khi máy bay lên cao, áp suất không khí bên trong khoang cabin giảm xuống đáng kể [1]. Sự giảm áp suất này khiến các túi khí mắc kẹt trong các khoang cơ thể giãn nở thể tích lên tới 30% [1].

Sự giãn nở của lượng khí đường ruột gây ra áp lực trực tiếp lên thành ống tiêu hóa [1]. Ở những hành khách khỏe mạnh bình thường, việc giãn khí có thể dẫn đến những cơn đau quặn bụng nhẹ hoặc gây chấn thương áp lực ở tai [1]. Nếu trong ruột vốn đã tích tụ sẵn một khối lượng khí lớn từ trước, cảm giác tức tối và khó chịu sẽ nhân lên gấp nhiều lần.

Ngoài yếu tố áp suất, việc ăn quá no hoặc nuốt nhiều không khí cũng làm tăng lượng hơi trong ống tiêu hóa [6, 7]. Hội chứng nuốt khí (aerophagia) do nuốt không khí lặp đi lặp lại dẫn đến ợ hơi, chướng bụng và tăng trung tiện [2]. Khối lượng thức ăn nạp vào cũng tạo hiệu ứng thể tích trực tiếp, gây cảm giác đầy bụng ngay sau khi dùng bữa [3].

Chất xơ: "Thủ phạm" bất ngờ làm chậm tiêu hóa trên cao

Nhiều người giữ thói quen ăn nhiều rau xanh, các loại hạt hoặc ngũ cốc nguyên hạt trước giờ khởi hành vì nghĩ rằng chúng nhẹ bụng và lành mạnh. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn giàu chất xơ kết hợp với áp suất máy bay lại là nguyên nhân chính gây đầy trướng bụng [4].

Một thử nghiệm năm 2006 mô phỏng chuyến bay kéo dài 8 giờ trong buồng giảm áp trên 16 nam giới khỏe mạnh để kiểm tra tác động của độ cao và chế độ ăn đối với dạ dày [4]. Các tình nguyện viên được thử nghiệm với 2 chế độ ăn (chất xơ cao 20 g so với chất xơ thấp 2 g) và phân bổ ở hai mức độ cao mô phỏng: 2500 m (khoảng 8200 ft) hoặc 1000 m (khoảng 3280 ft) [4]. Thời gian làm rỗng dạ dày được đánh giá chính xác qua xét nghiệm hơi thở axit 13C-octanoic [4].

Kết quả cho thấy ở độ cao 2500 m, bữa ăn giàu chất xơ làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày rõ rệt với thời gian bán thải thức ăn lên tới 193,9 ± 54,3 phút, trong khi bữa ăn ít xơ chỉ mất 146,3 ± 58,4 phút [4]. Điểm số đánh giá cảm giác căng dạ dày ở nhóm ăn nhiều xơ là 1,33 ± 0,3 so với 1,07 ± 0,15 ở nhóm ít xơ [4]. Tương tự, điểm số chướng bụng ở nhóm ăn nhiều xơ tăng lên 1,82 ± 0,47 so với 1,34 ± 0,35 của nhóm ít xơ [4]. Khảo sát trước đó trên tiếp viên hàng không chặng bay dài cũng ghi nhận 57% bị ợ hơi và 51% bị chướng bụng, cao hơn nhiều so với phi hành đoàn bay chặng ngắn (lần lượt là 37% và 36%) [4].

Nghiên cứu DASH-Sodium công bố năm 2020 cũng củng cố cơ chế này khi khẳng định chế độ ăn nhiều chất xơ gây chướng bụng nhiều hơn chế độ ăn đối chứng ít xơ [5]. Chất xơ làm tăng sinh khí thông qua quá trình lên men của vi khuẩn đường ruột, đồng thời cản trở và làm chậm tốc độ vận chuyển khí trong lòng ruột [5]. Trong thử nghiệm của Bergmann và cộng sự trên 12 người đo bằng siêu âm thời gian thực, lượng xơ cao làm chậm rỗng dạ dày [5]. Thử nghiệm khác bơm khí vào hỗng tràng của 10 người tình nguyện chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều xơ cản trở lưu thông khí do giảm lực đẩy phân khối về trực tràng [5]. Nghiên cứu của Ho và cộng sự trên 63 người cũng khẳng định ăn nhiều xơ gây đầy hơi nhiều hơn rõ rệt so với ăn ít hoặc không ăn chất xơ [5].

Tinh bột lên men và vai trò của vi khuẩn ruột

Bên cạnh lượng chất xơ thô, loại tinh bột nạp vào trước khi bay đóng vai trò then chốt trong việc tạo khí đường ruột [5, 7]. Khi carbohydrate không được hấp thu hoàn toàn ở ruột non, chúng sẽ di chuyển xuống đại tràng và bị vi khuẩn lên men sinh khí hydro (H2) và metan (CH4) [3].

Một nghiên cứu năm 2019 so sánh việc tiêu thụ gạo, lúa mì và đậu xanh trên bệnh nhân hội chứng ruột kích thích không táo bón đã theo dõi nồng độ khí sinh ra [3]. Sự gia tăng khí đường ruột bắt đầu rõ rệt từ cuối giờ thứ 4 sau bữa sáng hoặc ngay sau bữa trưa [3]. Đáng chú ý, điểm số triệu chứng chướng bụng sau khi ăn lúa mì duy trì kéo dài hơn và cao hơn đáng kể so với ăn gạo hoặc đậu xanh trong khoảng thời gian từ 90 đến 120 phút sau bữa ăn [3].

Sự mất cân bằng hoặc biến đổi của hệ vi sinh vật đại tràng cũng thúc đẩy quá trình lên men sinh khí hoặc làm giảm khả năng tiêu thụ khí [6]. Việc phá vỡ cân bằng vi sinh vật ảnh hưởng đến hệ miễn dịch đường ruột, dẫn đến viêm nhẹ và gây rối loạn chức năng cảm giác cũng như vận động của ruột [6]. Đáng chú ý, những người có hệ vi sinh ít sản xuất khí metan thường mô tả tình trạng chướng bụng gia tăng rõ hơn sau khi ăn sorbitol và chất xơ [6].

Tốc độ lên men của thực phẩm cũng quyết định mức độ xuất hiện triệu chứng [7]. Nhiều loại chất xơ lên men chậm nhưng lại có đặc tính lên men nhanh ở giai đoạn đầu có thể tạo ra lượng khí lớn đột ngột [7]. Ở những người có tình trạng tăng sinh khí quá mức, việc áp dụng chế độ ăn giảm carbohydrate lên men mang lại hiệu quả cải thiện rõ rệt [5, 6].

Những hiểu lầm thường gặp về ăn uống trước khi bay

Hiểu lầm phổ biến nhất là cố gắng ăn thật nhiều rau luộc, salad hoặc trái cây sấy khô trước giờ lên máy bay để "thanh lọc" cơ thể. Trên mặt đất, lượng chất xơ dồi dào là thành phần rất tốt cho nhu động ruột, nhưng ở môi trường áp suất khoang cabin giảm, lượng xơ này làm thức ăn ứ trệ lâu hơn trong dạ dày và tạo ra nhiều bóng khí khó thoát [1, 4].

Nhiều người cũng tin rằng triệu chứng đầy hơi đơn thuần là do cơ thể sản xuất ra quá nhiều khí [2]. Tuy nhiên, nhiều người bị chướng bụng thực tế có mức sản xuất khí hoàn toàn bình thường, nhưng họ gặp vấn đề về vận chuyển khí kém qua đường ruột hoặc có tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng [2]. Thậm chí, căng thẳng tâm lý trước chuyến bay cũng có thể làm tăng cảm nhận khó chịu này, khi phụ nữ bị chướng bụng thường ghi nhận tiền sử lo âu và trầm cảm [6].

Ai nên đặc biệt thận trọng với áp suất máy bay?

Sự giãn nở khí tới 30% ở độ cao bay không chỉ gây khó chịu thông thường mà còn tiềm ẩn rủi ro cho một số nhóm đối tượng cụ thể [1].

  • Hành khách vừa trải qua phẫu thuật: Những người mới phẫu thuật gần đây, đặc biệt là can thiệp ngoại khoa vùng bụng, đối mặt với nguy cơ biến chứng cao do khí giãn nở gây căng bục vết mổ hoặc thủng ruột [1]. Những trường hợp này cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định hoãn bay của bác sĩ điều trị.
  • Người mắc hội chứng ruột kích thích hoặc rối loạn tiêu hóa chức năng: Nhóm này có độ nhạy cảm nội tạng cao và khả năng dung nạp khí kém hơn bình thường [2, 5]. Chế độ ăn nhiều carbohydrate lên men dễ kích hoạt cơn đau quặn và chướng bụng dữ dội trong suốt chuyến bay [5, 7].
  • Người mắc bệnh tim mạch: Ở độ cao cabin tương đương 2500 m, nhịp tim có thể tăng lên độc lập với chế độ ăn [4]. Hướng dẫn y khoa lưu ý bệnh nhân suy tim có mức phân áp oxy thấp cần được đánh giá nhu cầu thở oxy trước khi bay để đảm bảo an toàn [1].

Nếu bạn có bệnh lý tiêu hóa mạn tính hoặc bệnh nền tim mạch, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước các chuyến bay dài; các thông tin bài viết không thay thế chẩn đoán y khoa.

Gợi ý thực đơn và thói quen trước chuyến bay

Để có một hành trình bay thoải mái và nhẹ bụng, bạn có thể điều chỉnh dinh dưỡng và sinh hoạt trước giờ cất cánh từ 4 đến 6 tiếng:

  • Lựa chọn nguồn tinh bột dễ tiêu: Ưu tiên chọn cơm trắng hoặc cháo gạo thay vì bánh mì lúa mì nguyên cám hay các món ăn từ bột mì [3]. Gạo sinh ít khí hơn và triệu chứng đầy trướng sau ăn giảm nhanh hơn lúa mì [3].
  • Giảm tạm thời lượng chất xơ: Trong bữa ăn sát giờ bay, nên hạn chế các đĩa rau sống lớn, các loại đậu hạt hay ngũ cốc nguyên cám để rút ngắn thời gian làm rỗng dạ dày và tránh ứ khí [1, 4].
  • Chia nhỏ khẩu phần: Không ăn quá no trong một bữa sát giờ lên máy bay nhằm hạn chế áp lực thể tích tức thì lên dạ dày [3].
  • Tránh thói quen gây nuốt khí: Ăn chậm, nhai kỹ, không nhai kẹo cao su hoặc uống nước có gas liên tục trước và trong khi bay để tránh hội chứng nuốt khí làm căng trướng bụng [2].
  • Bổ sung lợi khuẩn phù hợp: Bổ sung men vi sinh (probiotics) hoặc prebiotic có thể hỗ trợ điều hòa hệ vi sinh đường ruột và cải thiện triệu chứng đầy hơi [2, 5]. Một số chủng vi khuẩn Lactobacillus có đặc tính kháng lại các vi khuẩn đại tràng sinh khí, hỗ trợ giảm áp lực bụng [7].

Tình trạng căng tức bụng khi đi máy bay là phản ứng sinh lý tự nhiên của cơ thể dưới tác động của áp suất giảm và sự giãn nở khí đường ruột [1]. Bằng cách chọn bữa ăn ít chất xơ, ưu tiên tinh bột từ gạo và tránh nuốt nhiều không khí, bạn hoàn toàn có thể kiểm soát triệu chứng khó chịu này. Hãy lắng nghe đường tiêu hóa và chuẩn bị cho cơ thể một trạng thái nhẹ nhàng nhất trước mỗi chuyến bay dài.