Ăn hành tây mỗi ngày tác động thế nào đến huyết áp?

Hành tây quen thuộc trong gian bếp Việt, xuất hiện từ món xào, gỏi đến canh súp. Nhiều người truyền tai nhau ăn hành tây mỗi ngày giúp hạ huyết áp, bảo vệ tim mạch. Thực hư tác dụng này đến đâu?

Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở khoa học, nhưng hiệu quả phụ thuộc lớn vào tình trạng huyết áp nền và hàm lượng hoạt chất nạp vào. Hợp chất chủ chốt tạo nên tác dụng này là quercetin — một chất chống oxy hóa nhóm flavonol có nhiều trong hành tây, táo, quả mọng, trà và rượu vang đỏ ^{[1] [2] [3]}. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy bổ sung quercetin hoặc chiết xuất vỏ hành tây giàu quercetin giúp giảm huyết áp rõ rệt ở người đã mắc tăng huyết áp độ 1 hoặc người có nguy cơ tim mạch như nam giới hút thuốc lá ^{[1] [4] [5]}. Ngược lại, ở người có huyết áp bình thường hoặc mới ở ngưỡng tiền tăng huyết áp, tác dụng hạ áp thường không ghi nhận sự thay đổi đáng kể ^{[1] [4] [3]}.

Tăng huyết áp và vai trò tiềm năng của hoạt chất trong hành tây

Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ chuyển hóa hàng đầu dẫn đến các bệnh lý tim mạch đe dọa tính mạng như bệnh mạch vành, đột quỵ, rung nhĩ, sa sút trí tuệ mạch máu và suy tim ^[6]. Theo ước tính của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, có khoảng 80 triệu người Mỹ mắc chứng tăng huyết áp nguyên phát ^[7]. Tình trạng này được xác định khi huyết áp tâm thu duy trì trên 140 mm Hg và huyết áp tâm trương trên 90 mm Hg, phản ánh sức cản mạch máu tăng cao kéo dài nhưng thường không có triệu chứng rõ ràng ^[7].

Việc kiểm soát chỉ số huyết áp mang lại lợi ích sống còn. Chỉ cần giảm 10 mm Hg huyết áp tâm thu đã giúp giảm 20% nguy cơ biến cố tim mạch lớn, giảm 28% nguy cơ suy tim, 27% đột quỵ, 17% bệnh mạch vành và 13% tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ^[6]. Dù các nhóm thuốc hạ áp hiện hành như thuốc ức chế men chuyển (ACE), thuốc lợi tiểu và thuốc chẹn kênh canxi kiểm soát huyết áp tốt, quá trình điều trị thường đi kèm tác dụng phụ không mong muốn ^[6]. Do đó, các hợp chất thực vật (phytochemicals) có khả năng hạ áp ngày càng được chú ý như giải pháp hỗ trợ phòng ngừa ^[6].

Trong số đó, quercetin (tên hóa học là 3,3',4',5,7-pentahydroxyflavone) là một trong những flavonoid phổ biến nhất trong thực vật ăn được và là chất chống oxy hóa tự nhiên mạnh mẽ ^[4]. Các nghiên cứu dịch tễ học bắt đầu từ những năm 1990 đã ghi nhận mối liên hệ tỷ lệ nghịch giữa lượng quercetin tiêu thụ trong chế độ ăn với nguy cơ mắc bệnh mạch vành và đột quỵ ^{[1] [2] [7]}.

Quercetin tác động lên mạch máu theo cơ chế nào?

Huyết áp trong cơ thể được điều hòa bởi cơ chế thần kinh (thông qua hệ thần kinh tự chủ) và cơ chế thể dịch (thông qua các chất do nhiều loại tế bào tiết ra) ^[7]. Tăng huyết áp phần lớn xuất phát từ sự rối loạn kiểm soát thể dịch, bị thúc đẩy bởi tình trạng tăng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) ^[7].

Trên lý thuyết và qua các mô hình thực nghiệm, quercetin được cho là giúp hạ huyết áp nhờ đặc tính chống tăng huyết áp và làm giãn mạch (vasorelaxant) ^[4]. Các nhà khoa học đề xuất nhiều cơ chế tác động khác nhau của hoạt chất này ^{[2] [7]}. Cụ thể gồm: giảm căng thẳng oxy hóa, ức chế hoạt động của enzyme chuyển đổi angiotensin (ACE — một enzyme làm co mạch tăng huyết áp), cải thiện chức năng nội mô mạch máu (lớp lót bên trong thành mạch), tác động trực tiếp lên cơ trơn mạch máu, hoặc điều hòa tín hiệu tế bào và biểu hiện gen ^{[2] [7]}.

Tuy nhiên, phần lớn các cơ chế trên được xác định qua mô hình nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật, và tương đối ít cơ chế được chứng minh nhất quán trên cơ thể người ^{[2] [7]}. Nhiều khả năng quercetin tác động lên nhiều đích ngắm sinh học cùng lúc thông qua sự kết hợp của các cơ chế đã biết và chưa được khám phá ^[7].

Nghiên cứu trên người và thực nghiệm nói gì?

Để biết hành tây và hoạt chất quercetin thực sự làm được gì cho huyết áp, cần nhìn vào số liệu từ các thử nghiệm cụ thể theo trình tự thời gian.

Thử nghiệm trên mô hình động vật (2006): Một nghiên cứu năm 2006 khảo sát chuột bị thắt động mạch chủ bụng nhằm tạo mô hình tăng huyết áp và phì đại cơ tim ^[8]. Chuột được ăn chế độ chuẩn hoặc chế độ bổ sung quercetin (tỷ lệ 1,5 g quercetin trên mỗi kg thức ăn) trong 7 ngày trước phẫu thuật và theo dõi 14 ngày sau phẫu thuật ^[8]. Nhóm nghiên cứu chia chuột thành 4 nhóm từ 14 đến 15 cá thể mỗi nhóm ^[8]. Kết quả cho thấy ở nhóm chuột can thiệp, nồng độ quercetin trong huyết tương và gan tăng lên, quá trình oxy hóa lipid ở gan giảm xuống, đồng thời huyết áp động mạch cảnh và tình trạng phì đại cơ tim đều thuyên giảm đáng kể mà không gây bất kỳ thay đổi bất lợi nào lên chức năng cơ tim ^[8]. Dù vậy, mức độ rối loạn chức năng nội mô động mạch chủ không có sự khác biệt giữa nhóm dùng và không dùng quercetin ^[8].

Thử nghiệm lâm sàng dùng quercetin liều cao (2007): Đây là nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược và thiết kế bắt chéo đầu tiên đánh giá hiệu quả hạ áp của quercetin trên người ^[1]. Nghiên cứu tuyển chọn 19 người tiền tăng huyết áp (huyết áp đầu vào trung bình 137/86 mm Hg) và 22 người tăng huyết áp độ 1 (huyết áp đầu vào trung bình 148/96 mm Hg) ^[1]. Người tham gia uống 730 mg quercetin mỗi ngày hoặc giả dược trong 28 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy huyết áp không thay đổi ở nhóm tiền tăng huyết áp ^[1]. Ngược lại, ở nhóm tăng huyết áp độ 1, huyết áp tâm thu giảm trung bình 7 mm Hg, huyết áp tâm trương giảm 5 mm Hg và huyết áp động mạch trung bình giảm 5 mm Hg ^[1]. Điểm giới hạn đáng chú ý là trái ngược với nghiên cứu trên động vật, các chỉ số đo lường căng thẳng oxy hóa trong huyết tương và nước tiểu không hề thay đổi sau khi dùng quercetin ^[1].

Thử nghiệm chiết xuất vỏ hành tây ở nam giới hút thuốc (2011): Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 10 tuần đã đánh giá tác dụng của chiết xuất vỏ hành tây trên nam giới khỏe mạnh có hút thuốc lá ^[5]. Tổng cộng 49 người dùng viên nang chứa 100 mg quercetin mỗi ngày từ chiết xuất vỏ hành tây và 43 người dùng giả dược ^[5]. Sau 10 tuần, nhóm bổ sung chiết xuất vỏ hành tây giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ^[5]. Ngoài ra, nhóm này còn giảm nồng độ cholesterol toàn phần, giảm LDL-cholesterol (mỡ xấu), giảm đường huyết và tăng HDL-cholesterol (mỡ tốt) mạnh hơn so với nhóm giả dược ^[5]. Tuy nhiên, các chỉ số viêm trong máu là interleukin-6 (IL-6) và phân tử kết dính tế bào mạch máu hòa tan (sVCAM-1) không bị ảnh hưởng ^[5].

Thử nghiệm về cân nặng và mỡ máu tại Hàn Quốc (2013): Được trích dẫn trong tổng quan năm 2021, thử nghiệm mù đôi có đối chứng năm 2013 trên người Hàn Quốc thừa cân và béo phì đã cho dùng viên nang chiết xuất vỏ hành tây (chứa 50 mg quercetin, uống 2 lần mỗi ngày, tổng cộng 100 mg/ngày) trong 12 tuần ^[6]. Kết quả ghi nhận sự sụt giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) và tỷ lệ phần trăm mỡ cơ thể, nhưng các yếu tố gây viêm không thay đổi sau 12 tuần ^[6].

Thử nghiệm đo huyết áp 24 giờ ở người thừa cân, béo phì (2015): Một thử nghiệm bắt chéo, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2015 đã theo dõi 70 người thừa cân hoặc béo phì mắc tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp độ 1 ^[4]. Người tham gia dùng 162 mg quercetin mỗi ngày chiết xuất từ bột vỏ hành tây trong 6 tuần, xen kẽ giai đoạn nghỉ 6 tuần trước khi đổi nhóm ^[4]. Khi xét trên tổng thể 70 người, quercetin không làm thay đổi đáng kể huyết áp đo tại phòng khám hay huyết áp theo dõi lưu động 24 giờ (ABP) ^[4]. Tuy nhiên, khi phân tích riêng nhóm bệnh nhân đã mắc tăng huyết áp, việc bổ sung 162 mg quercetin/ngày giúp giảm huyết áp tâm thu 24 giờ ở mức 3,6 mm Hg so với ban đầu (và chênh lệch điều trị trung bình giảm 3,9 mm Hg so với giả dược), đồng thời giảm huyết áp tâm thu cả ban ngày lẫn ban đêm ^[4]. Giới hạn của nghiên cứu là hàng loạt dấu ấn sinh học mạch máu như endothelin-1, hoạt tính men chuyển ACE, chức năng nội mô, các thông số oxy hóa, viêm, mỡ máu và đường huyết đều không thay đổi, khiến cơ chế hạ áp thực sự trên người vẫn chưa rõ ràng ^[4].

Thử nghiệm ở nam giới có axit uric máu cao nhẹ (2016): Thử nghiệm bắt chéo, mù đôi trên 22 nam giới khỏe mạnh (từ 19 đến 60 tuổi) có nồng độ axit uric huyết tương ở ngưỡng cao nhưng vẫn trong giới hạn khỏe mạnh ^[3]. Họ dùng một viên chứa 500 mg quercetin mỗi ngày (tương đương lượng quercetin khả dụng sinh học có trong khoảng 100 g hành tây đỏ) trong 4 tuần ^[3]. Kết quả cho thấy nồng độ axit uric huyết tương giảm đáng kể 26,5 micromol/l, nhưng không làm thay đổi đường huyết lúc đói hay huyết áp lúc nghỉ ngơi ^[3].

Lợi ích thực sự và những giới hạn của bằng chứng

Nhìn tổng thể các dữ liệu lâm sàng, lợi ích rõ ràng nhất của quercetin và chiết xuất từ hành tây là khả năng hỗ trợ hạ huyết áp từ 3,6 đến 7 mm Hg (huyết áp tâm thu) ở những người đã có mức huyết áp cao (trên 140/90 mm Hg) hoặc người có yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá ^{[1] [4] [2] [5]}. Bên cạnh huyết áp, hoạt chất này còn cho thấy tiềm năng cải thiện mỡ máu, giảm đường huyết ở người hút thuốc, hỗ trợ giảm BMI ở người thừa cân và hạ axit uric máu ở nam giới ^{[6] [5] [3]}.

Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là điều độc giả cần lưu tâm. Thứ nhất, hầu hết các thử nghiệm đều sử dụng viên bổ sung quercetin tinh khiết (liều từ 500 đến 730 mg/ngày) hoặc viên nang chiết xuất cô đặc từ vỏ hành tây (liều từ 100 đến 162 mg/ngày) thay vì ăn củ hành tây tươi thông thường ^{[1] [6] [4] [5] [3]}. Thứ hai, các giả thuyết về cơ chế chống oxy hóa, kháng viêm hay cải thiện chức năng nội mô dù rất thuyết phục trên động vật nhưng lại liên tục không thể chứng minh được khi xét nghiệm máu và nước tiểu ở người dùng quercetin ^{[1] [6] [4] [5]}. Các nhà khoa học vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng để đánh giá chính xác hiệu quả và cơ chế ^{[6] [4]}.

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn hành tây hạ áp

Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng bất kỳ ai ăn hành tây cũng sẽ tụt huyết áp. Thực tế, các thử nghiệm năm 2007, 2015 và 2016 đều chỉ ra rằng ở người khỏe mạnh hoặc người mới ở giai đoạn tiền tăng huyết áp, việc bổ sung quercetin hoàn toàn không làm thay đổi chỉ số huyết áp ^{[1] [4] [3]}. Tác dụng hạ áp chỉ phát huy rõ ở nhóm đã mắc tăng huyết áp độ 1 (trên 140/90 mm Hg) ^{[1] [4] [2] [7]}. Do đó, người có huyết áp bình thường không cần lo lắng việc ăn hành tây vừa phải sẽ gây tụt huyết áp đột ngột ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là có thể dùng hành tây để thay thế hoàn toàn thuốc điều trị huyết áp. Mức giảm huyết áp tâm thu từ 3,6 đến 7 mm Hg từ quercetin chỉ mang tính chất hỗ trợ ^{[1] [4]}. Các loại thuốc hạ áp chuyên dụng vẫn là nền tảng kiểm soát bệnh, dù có thể kèm tác dụng phụ ^[6]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang ăn hành tây hay uống thực phẩm chức năng.

Hiểu lầm thứ ba nằm ở bộ phận sử dụng. Nhiều nghiên cứu đạt hiệu quả hạ áp và giảm mỡ máu là nhờ sử dụng chiết xuất từ lớp vỏ hành tây (onion peel/skin extract) — phần thường bị vứt bỏ khi nấu nướng ^{[6] [4] [5]}. Phần thịt củ hành tây vẫn giàu quercetin nhưng hàm lượng sẽ khác biệt tùy giống hành.

Ai nên thận trọng?

Dù hành tây là thực phẩm an toàn và các thử nghiệm bổ sung quercetin từ 100 mg đến 730 mg/ngày trong 4 đến 12 tuần không ghi nhận biến cố bất lợi lên chức năng tim mạch ^{[1] [6] [4] [8] [5] [3]}, một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng.

Người đang điều trị tăng huyết áp bằng các thuốc như ức chế men chuyển (ACE), thuốc lợi tiểu hoặc thuốc chẹn kênh canxi cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các loại viên uống chiết xuất vỏ hành tây hoặc quercetin liều cao ^[6]. Việc kết hợp tự phát có thể làm thay đổi đáp ứng huyết áp cần được theo dõi y tế.

Người có bệnh lý đường tiêu hóa nhạy cảm (như dễ đầy hơi, trào ngược dạ dày) nên lưu ý khi ăn nhiều hành tây sống. Ngoài ra, vì dữ liệu lâm sàng hiện có chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành thừa cân, người hút thuốc hoặc tăng huyết áp độ 1 trong thời gian ngắn từ 4 đến 12 tuần ^{[1] [6] [4] [5] [3]}, phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người suy gan thận nặng không nên tự ý dùng thực phẩm bổ sung quercetin liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Áp dụng thực tế thế nào trong bữa ăn hằng ngày?

Theo dữ liệu từ nghiên cứu năm 2016, một viên thực phẩm bổ sung chứa 500 mg quercetin cung cấp lượng quercetin khả dụng sinh học tương đương với việc ăn khoảng 100 g hành tây đỏ ^[3]. Đây là một định lượng rất thực tế và dễ áp dụng trong đời sống.

Về lượng dùng, người trưởng thành có thể bổ sung khoảng 100 g hành tây (ưu tiên hành tây đỏ/tím vì giàu quercetin) vào thực đơn mỗi ngày, tương đương khoảng nửa củ hành tây cỡ vừa ^[3]. Bạn có thể chia nhỏ lượng này vào các bữa trưa và bữa tối để cơ thể hấp thu tốt và tránh kích ứng dạ dày.

Về cách chế biến, do quercetin là hợp chất thực vật có nhiều ở các lớp ngoài của củ hành ^{[6] [4] [5]}, khi sơ chế bạn chỉ nên bóc bỏ lớp vỏ khô mỏng nhất bên ngoài, tránh lột bỏ quá nhiều lớp thịt củ sát vỏ. Có thể chế biến hành tây bằng cách trộn gỏi, làm salad (ngâm qua nước đá để giảm hăng), xào nhanh với lửa lớn hoặc nấu canh. Kết hợp hành tây cùng các thực phẩm giàu quercetin khác như táo, các loại quả mọng và uống trà vừa phải sẽ giúp đa dạng hóa nguồn dưỡng chất bảo vệ mạch máu ^{[1] [2] [3]}.

Tóm lại, bổ sung hành tây vào bữa ăn hằng ngày là thói quen tốt giúp cung cấp hoạt chất quercetin hỗ trợ hạ huyết áp ở người tăng huyết áp nhẹ, đồng thời cải thiện mỡ máu, đường huyết và axit uric ^{[1] [4] [5] [3]}. Tuy nhiên, hành tây chỉ đóng vai trò thực phẩm hỗ trợ trong lối sống lành mạnh, không phải là thuốc chữa bệnh. Người có bệnh nền tim mạch và huyết áp cao cần duy trì phác đồ điều trị và trao đổi với bác sĩ chuyên khoa khi muốn điều chỉnh chế độ dinh dưỡng hoặc dùng thêm viên uống bổ sung.