Nhiều người trong chúng ta từng lớn lên với lời dặn quen thuộc: hãy ăn thật nhiều cà rốt để mắt sáng hơn và nhanh chóng "hạ độ" cận thị. Thói quen bổ sung loại củ màu cam này vào thực đơn hằng ngày trở thành giải pháp truyền miệng được rất nhiều bậc phụ huynh và giới văn phòng tin tưởng.

Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh ăn cà rốt hoàn toàn không có khả năng làm giảm độ cận hay phục hồi cấu trúc mắt cận thị trở về trạng thái bình thường. Cà rốt rất giàu dưỡng chất tốt cho mắt, đặc biệt là vai trò hỗ trợ thị lực bóng tối, nhưng việc đánh đồng giữa cải thiện cận thị và phòng ngừa suy giảm thị lực ban đêm là một ngộ nhận y khoa phổ biến.

Hiểu lầm kinh điển: Cận thị và quáng gà khác nhau thế nào?

Cận thị là một tật khúc xạ về mặt quang học, xảy ra khi nhãn cầu dài hơn bình thường hoặc giác mạc quá cong, khiến hình ảnh hội tụ ở phía trước võng mạc thay vì hội tụ ngay trên võng mạc. Tật khúc xạ này ảnh hưởng đến khoảng 30% (từ 3% đến 84%) dân số trên toàn cầu [1]. Trong đó, cận thị nặng chiếm từ 1% đến 2% tổng dân số và là nguyên nhân phổ biến thứ tư gây mù lòa do biến chứng thoái hóa hắc võng mạc, bong võng mạc hay tăng nhãn áp [1].

Trong khi đó, bệnh quáng gà (hay suy giảm thị lực ban đêm) liên quan đến chức năng hoạt động của các tế bào que trên võng mạc trong điều kiện thiếu sáng. Một số dạng bệnh bẩm sinh như chứng quáng gà đứng yên bẩm sinh thể hoàn toàn (CSNB1) có liên quan trực tiếp đến đột biến gen nyctalopin (NYX) nằm trên nhiễm sắc thể Xp11.4 [1]. Bệnh nhân mắc thể bệnh này thường gặp vấn đề nghiêm trọng về thị lực ban đêm và cũng thường đi kèm với tình trạng cận thị vừa hoặc nặng [2].

Chính sự xuất hiện cùng lúc của tình trạng khó nhìn trong bóng tối và tật cận thị ở nhiều trường hợp đã tạo nên sự nhầm lẫn kéo dài nhiều thế hệ. Người ta lầm tưởng rằng một dưỡng chất giúp sáng mắt trong đêm cũng sẽ giúp mắt nhìn xa rõ hơn vào ban ngày.

Beta-carotene trong cà rốt thực sự tác động thế nào đến mắt?

Cà rốt từ lâu nổi tiếng nhờ hàm lượng cao beta-carotene, tiền chất của vitamin A. Khi được đưa vào cơ thể, beta-carotene chuyển hóa thành vitamin A, một thành phần cấu tạo thiết yếu của sắc tố rhodopsin tại các tế bào que của võng mạc, giúp mắt nhìn được trong điều kiện ánh sáng yếu.

Thiếu hụt vitamin A nghiêm trọng dẫn đến suy giảm chức năng tế bào que, gây ra bệnh quáng gà do dinh dưỡng. Lúc này, bổ sung cà rốt hay tiền chất vitamin A giúp phục hồi khả năng hấp thụ ánh sáng của võng mạc. Tuy nhiên, dưỡng chất này không thể tác động vào trục nhãn cầu hay làm thay đổi độ cong của giác mạc – nguyên nhân cơ học gây ra tật cận thị.

Do đó, cà rốt chỉ có tác dụng hỗ trợ sinh hóa võng mạc trong bóng tối, hoàn toàn bất lực trước cơ chế giải phẫu của mắt cận thị. Mắt bị cận vẫn cần sự can thiệp quang học như kính thuốc hoặc phẫu thuật khúc xạ để đưa điểm hội tụ về đúng võng mạc.

Khoa học nói gì: Nghịch lý từ nghiên cứu Blue Mountains Eye Study

Một nghiên cứu quan sát quy mô lớn mang tên Blue Mountains Eye Study công bố năm 1999 đã khảo sát về mối liên hệ giữa việc ăn cà rốt, lượng carotene nạp vào và khả năng nhìn trong bóng tối của người cao tuổi [3]. Nghiên cứu sử dụng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm để ước tính lượng dinh dưỡng và phân tích hồi quy logistic dựa trên báo cáo tự đánh giá về thị lực ban đêm [3].

Kết quả cho thấy một mối tương quan bất ngờ: những phụ nữ tự nhận thấy thị lực ban đêm kém lại có mức tiêu thụ beta-carotene cao hơn đáng kể (p = 0,03) và tổng lượng vitamin A cao hơn (p = 0,048) [3]. Đặc biệt, việc tăng tiêu thụ cà rốt, chứ không phải các loại thực phẩm giàu beta-carotene khác, có mối liên hệ với tỷ lệ báo cáo thị lực đêm kém tăng lên ở nữ giới (p = 0,04) [3].

Các nhà nghiên cứu giải thích rằng hiện tượng nghịch lý này thực chất xuất phát từ tâm lý hành vi: những người nhận thấy thị lực ban đêm của mình sa sút (chẳng hạn như gặp khó khăn khi lái xe trời tối) đã chủ động ăn nhiều cà rốt hơn với hy vọng đảo ngược tình trạng suy giảm này [3]. Nghiên cứu phản ánh một giới hạn quan trọng: việc tự ý tăng cường ăn cà rốt không thể lập tức "chữa lành" những trục trặc thị giác ban đêm vốn xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp khác nhau.

Hiện tượng "cận thị ban đêm": Không bắt nguồn từ thiếu vi chất

Bên cạnh tật cận thị thông thường, nhiều người cảm thấy mắt mình mờ hẳn đi khi trời tối, dẫn đến niềm tin rằng họ cần ăn cà rốt để bổ mắt. Tuy nhiên, hiện tượng này được y học gọi là "cận thị ban đêm" (night myopia), một vấn đề khúc xạ cơ học xảy ra khi mắt chuyển từ môi trường ban ngày sang điều kiện thiếu sáng [4], [5]. Ngay cả những người có thị lực ban ngày đạt chuẩn 20/20 cũng có thể gặp phải tình trạng này [5].

Năm 2012, một nghiên cứu sử dụng máy phân tích thị giác quang học thích ứng hoạt động bằng tia hồng ngoại trên 8 đối tượng có thị lực bình thường ở các mức độ chói sáng khác nhau, từ 20 cd/m2 xuống mức 22x10^-6 cd/m2 [4]. Kết quả ghi nhận độ dịch chuyển cận thị trung bình là -0,8 diop trong điều kiện ánh sáng yếu [4]. Nguyên nhân chính được chứng minh là do sự sai lệch điều tiết của thể mi khi thiếu kích thích thị giác, trong khi quang sai màu và quang sai cầu chỉ đóng vai trò rất nhỏ [4].

Một nghiên cứu khác từ năm 1991 dùng khúc xạ kế laser-speckle cũng khẳng định cận thị ban đêm bắt đầu xuất hiện cùng lúc với thị giác tế bào que và tăng lên mức tối đa trung bình là 1,35 diop khi môi trường tối hoàn toàn [6]. Nghiên cứu năm 2016 đo đạc bằng cảm biến sóng Hartmann-Shack hai mắt mở cũng chỉ ra rằng ở điều kiện nhìn bằng một mắt, mắt có xu hướng chuyển dần sang trạng thái điều tiết nghỉ trong bóng tối, trong khi việc nhìn bằng hai mắt giúp kìm hãm hiện tượng cận thị ban đêm nhờ cơ chế quy tụ kết hợp [7]. Ngoài ra, ở góc độ quang học, mắt bình thường hoặc hơi cận thị cũng khó hội tụ các bước sóng ánh sáng chàm - tím lên võng mạc trong bóng tối [5].

Như vậy, cận thị ban đêm hoàn toàn là do sự phản ứng cơ học của hệ thống điều tiết và quang sai vật lý, chứ không phải do thiếu hụt vitamin A hay beta-carotene để có thể can thiệp bằng cà rốt.

Gen di truyền và cấu trúc mắt: Rào cản mà dinh dưỡng không thể can thiệp

Để hiểu rõ hơn vì sao cà rốt không thể làm giảm độ cận, cần nhìn vào các nghiên cứu di truyền học phân tử. Năm 2007, một nghiên cứu phân tích trình tự DNA gen NYX trên 52 nam giới mắc cận thị nặng nhưng không bị quáng gà bẩm sinh, cùng với 232 người đối chứng [1]. Kết quả phát hiện hai đột biến mới là Cys48Trp và Arg191Gln trên gen NYX gây ra cận thị nặng đơn thuần mà không kèm theo chứng quáng gà [1]. Điều này chứng minh rằng sự biến đổi cấu trúc khúc xạ có thể do yếu tố di truyền chi phối độc lập với các thụ thể cảm nhận ánh sáng tối [1].

Mối liên hệ giữa độ cận và khả năng nhìn đêm cũng được ghi nhận trong thế giới động vật. Một báo cáo năm 2025 nghiên cứu trên một gia đình gồm 12 cá thể chó Beagle, trong đó có 9 cá thể bị suy giảm thị lực ban đêm [8]. Khám mắt chuyên sâu và điện võng mạc (ERG) cho thấy chức năng võng mạc của chúng hoàn toàn bình thường [8].

Tuy nhiên, khi tiến hành soi bóng đồng tử, có tới 83,3% (10/12 cá thể) bị cận thị từ -1,25 đến -6,25 diop [8]. Những cá thể bị giảm thị lực ban đêm có độ cận nặng hơn đáng kể (trung vị -4,88 diop) so với những cá thể không bị ảnh hưởng (trung vị -1,25 diop) [8]. Nghiên cứu này cho thấy chính khiếm khuyết khúc xạ (nhãn cầu cận thị) là nguyên nhân gây cản trở tầm nhìn trong bóng tối, chứ không phải do tổn thương tế bào cảm quang hay thiếu dinh dưỡng [8]. Khi trục nhãn cầu đã bị kéo dài do gen hay thói quen sinh hoạt, không một loại thực phẩm nào có thể rút ngắn trục nhãn cầu lại.

Những ai nên thận trọng khi ăn cà rốt?

Mặc dù cà rốt là thực phẩm lành mạnh, việc lạm dụng với mong muốn "chữa cận thị" có thể dẫn đến những tác dụng không mong muốn:

Người ăn quá nhiều cà rốt liên tục trong thời gian dài có thể gặp tình trạng vàng da do tăng carotene huyết (carotenemia), đặc biệt biểu hiện rõ ở lòng bàn tay và lòng bàn chân, dù tình trạng này lành tính và biến mất khi giảm ăn.

Những người có bệnh lý nền về chuyển hóa gan, người mắc hội chứng ruột kích thích cần theo dõi lượng chất xơ nạp vào. Phụ nữ mang thai hoặc người đang sử dụng các thuốc dẫn xuất vitamin A liều cao (như retinoid trị mụn) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung lượng lớn thực phẩm chứa tiền chất vitamin A để tránh nguy cơ quá liều hoặc tương tác thuốc.

Cách bổ sung cà rốt hợp lý trong chế độ ăn hàng ngày

Cà rốt vẫn là một phần tuyệt vời của chế độ ăn cân bằng để duy trì sức khỏe tổng thể và giữ cho đôi mắt luôn ẩm mượt, phòng khô giác mạc:

  • Lượng dùng: Một người trưởng thành chỉ nên tiêu thụ khoảng 1 củ cà rốt cỡ vừa (khoảng 70 - 100g) mỗi ngày, từ 2 đến 3 lần mỗi tuần, thay vì uống nước ép cà rốt đậm đặc liên tục mỗi ngày.
  • Cách chế biến: Beta-carotene là vi chất tan trong dầu. Vì vậy, thay vì ăn sống hoàn toàn, bạn nên nấu chín nhẹ cà rốt (xào, nấu canh, luộc) và kết hợp với một lượng nhỏ chất béo lành mạnh như dầu ô liu, dầu hạt cải hoặc dầu mè để tăng khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa.
  • Đa dạng hóa: Cần kết hợp cà rốt với các loại rau lá xanh đậm, cá béo giàu omega-3, trứng và các loại quả hạch để cung cấp đầy đủ dưỡng chất cho đôi mắt, thay vì chỉ tập trung vào một loại củ.

Tóm lại, cà rốt là nguồn dưỡng chất quý giá hỗ trợ chức năng nhìn trong bóng tối và bảo vệ bề mặt nhãn cầu, nhưng không thể làm giảm độ cận hay thay thế cặp kính thuốc. Khi nhận thấy mắt mờ, nhìn kém vào ban đêm hay tăng độ cận, bạn nên đi khám tại các cơ sở chuyên khoa mắt để được đo khúc xạ chính xác thay vì tự ý điều trị bằng thực phẩm.