Nhiều người trước và sau khi tiêm chủng thường tìm cách bồi bổ, trong đó việc tăng cường ăn thịt bò, trứng, sữa hay các loại đạm bổ sung xuất hiện rất phổ biến. Ý nghĩ ăn thật nhiều đạm để cơ thể mau tạo kháng thể bảo vệ trở thành kinh nghiệm truyền miệng quen thuộc.
Tuy nhiên, khoa học dinh dưỡng và miễn dịch học không vận hành theo nguyên lý nạp càng nhiều đạm thì kháng thể càng tăng vọt. Năng lực miễn dịch của cơ thể đòi hỏi sự đầy đủ và cân đối của cả chất đạm, vi chất lẫn các yếu tố điều hòa vi sinh đường ruột [1]. Việc ăn quá dư thừa một chất đơn lẻ không đồng nghĩa với việc tạo ra lá chắn kháng thể vượt trội.
Dinh dưỡng và miễn dịch: Hiểu đúng vai trò của chất đạm
Kháng thể thực chất là các phân tử protein (chủ yếu là immunoglobulin) do tế bào lympho B biệt hóa thành tương bào tiết ra để vô hiệu hóa mầm bệnh. Về mặt lý thuyết, cơ thể cần chuỗi axit amin để tổng hợp nên các cấu trúc miễn dịch này. Khi rơi vào trạng thái suy dinh dưỡng protein-năng lượng nghiêm trọng, quá trình sản xuất tế bào miễn dịch lẫn kháng thể sẽ bị ức chế.
Dù vậy, năng lực miễn dịch đạt trạng thái tối ưu khi cơ thể nhận đủ lượng protein cần thiết cùng các vi chất dinh dưỡng [1]. Khi nhu cầu nền tảng đã được đáp ứng, việc nạp quá mức đạm không kích thích tế bào B sản xuất thêm kháng thể ngoài giới hạn sinh lý tự nhiên. Thay vào đó, phản ứng kháng thể với vắc xin chịu sự chi phối phức tạp từ nhiều thành phần ăn uống khác, đặc biệt là nguồn chất xơ và các hợp chất điều hòa miễn dịch qua đường tiêu hóa [2], [3], [1].
Các bằng chứng khoa học về chế độ ăn và đáp ứng kháng thể
Hiệu quả tạo kháng thể sau tiêm chủng có sự dao động rất lớn giữa các cá nhân [3]. Để tìm hiểu các yếu tố dinh dưỡng thực sự tác động đến hiệu giá kháng thể, nhiều nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học đã được tiến hành trên người.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mang tên The Ageing and Dietary Intervention Trial, công bố năm 2012, đã khảo sát 83 người cao tuổi khỏe mạnh (65-85 tuổi) có mức tiêu thụ rau quả ban đầu thấp (dưới hoặc bằng 2 phần/ngày) [2]. Trong đó, 82 người đã hoàn thành can thiệp [2]. Các tình nguyện viên được chia làm hai nhóm: nhóm duy trì chế độ ăn bình thường và nhóm ăn tăng cường từ 5 phần rau quả/ngày trở lên trong suốt 16 tuần [2].
Tại tuần thứ 12, tất cả người tham gia được tiêm vắc xin giải độc tố uốn ván (0,5 mL tiêm bắp) và vắc xin phế cầu Pneumovax II (0,5 mL tiêm bắp) [2]. Kết quả theo dõi đến tuần 16 cho thấy, nhóm ăn từ 5 phần rau quả/ngày có mức tăng kháng thể IgG kháng kháng nguyên vỏ phế cầu cao hơn rõ rệt so với nhóm ăn 2 phần/ngày: tỉ số trung bình hình học so với ban đầu lần lượt là 3,1 (khoảng tin cậy 95%: 2,1 đến 4,4) so với 1,7 (khoảng tin cậy 95%: 1,3 đến 2,1) với p = 0,005 [2]. Tuy nhiên, mức tăng kháng thể gắn giải độc tố uốn ván giữa hai nhóm lại không có sự khác biệt đáng kể [2]. Điều này cho thấy sự gia tăng các nhóm vi chất và chất xơ từ thực vật giúp cải thiện đáp ứng miễn dịch dịch thể ở người cao tuổi đối với một số kháng nguyên nhất định [2].
Mối liên hệ giữa các hợp chất điều hòa miễn dịch từ thực vật và vắc xin uốn ván tiếp tục được làm rõ qua một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược năm 2013 [4]. Nghiên cứu tiến hành trên 75 người trưởng thành khỏe mạnh (18-61 tuổi), chia thành các nhóm bổ sung arabinogalactan (ResistAid) liều 1,5 g/ngày, 4,5 g/ngày hoặc dùng giả dược trong 60 ngày [4]. Vào ngày thứ 30, người tham gia được tiêm đồng thời vắc xin uốn ván và vắc xin cúm [4].
Kết quả ghi nhận cả ba nhóm đều tăng nồng độ IgG kháng uốn ván sau 15 và 30 ngày tiêm [4]. Đáng chú ý, nhóm dùng liều 1,5 g/ngày có mức tăng IgG ở ngày 60 cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược (p = 0,008) [4]. Nhóm dùng liều 4,5 g/ngày có tăng IgG so với ban đầu (p < 0,01) nhưng không tạo ra khác biệt có ý nghĩa khi so với giả dược [4]. Cả hai nhóm dùng hoạt chất đều không làm tăng nồng độ kháng thể IgM hoặc IgG sau tiêm vắc xin cúm so với nhóm dùng giả dược [4].
Năm 2021, một nghiên cứu về mối liên quan giữa chất xơ và đáp ứng dịch thể với vắc xin cúm mùa chỉ ra rằng lượng chất xơ ăn vào đóng góp vào việc tạo ra đáp ứng vắc xin mạnh mẽ [3]. Đáng chú ý, tác động của chế độ ăn và hệ vi sinh vật đường ruột thể hiện rõ nhất ở những người tự khai báo chưa từng tiêm phòng vắc xin cúm mùa trước đó [3]. Các nhà khoa học nhận định chất xơ đóng vai trò là cơ chất cho quá trình lên men của vi khuẩn đường ruột tạo ra axit béo chuỗi ngắn (SCFA), vốn là các chất điều hòa miễn dịch mạnh mẽ [3].
Ở quy mô cộng đồng, dữ liệu từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES giai đoạn 1999-2004) trên hơn 12.000 người đã đánh giá nồng độ kháng thể sởi, quai bị, rubella và thủy đậu trong mối liên hệ với chất xơ [1]. Kết quả cho thấy, đối với bệnh quai bị, chênh lệch phần trăm nồng độ kháng thể đã điều chỉnh tính theo mỗi khoảng tứ phân vị chất xơ đưa vào (được hiệu chỉnh theo năng lượng) đạt mức tăng 6,34% (khoảng tin cậy 95%: 3,10 đến 9,68) [1]. Trong đó, chất xơ từ nhóm thực phẩm ngũ cốc cho thấy mối liên kết dương tính mạnh mẽ hơn so với các nhóm thực phẩm chứa chất xơ khác [1].
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng hiện có
Các dữ liệu khoa học hiện hành khẳng định tình trạng miễn dịch cần được cung cấp đầy đủ chất đạm và vi chất dinh dưỡng [1]. Thiếu hụt nghiêm trọng dinh dưỡng protein-năng lượng chắc chắn làm tổn hại hệ miễn dịch.
Mặc dù vậy, không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy việc ăn thừa thãi protein vượt mức khuyến nghị sẽ làm tăng thêm nồng độ hay hiệu quả kháng thể sau khi chủng ngừa. Đáp ứng của hệ miễn dịch dịch thể không tăng tuyến tính theo lượng thịt nạp vào. Thay vào đó, các bằng chứng lâm sàng chỉ ra rằng đáp ứng kháng thể chịu ảnh hưởng từ chất xơ thực phẩm, các vi chất từ rau quả và sự tương tác với hệ vi sinh vật đường ruột [2], [3], [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng cũng chỉ ra giới hạn rõ ràng: chế độ ăn không tác động đồng đều lên mọi loại kháng nguyên. Việc bổ sung rau quả cải thiện đáp ứng với vắc xin phế cầu nhưng không làm đổi khác biệt kháng thể uốn ván [2]. Ngược lại, chiết xuất arabinogalactan làm tăng IgG kháng uốn ván ở liều 1,5 g/ngày nhưng không thay đổi kháng thể cúm [4], và chất xơ trong khảo sát NHANES chỉ liên kết với kháng thể quai bị chứ không liên quan đến sởi, rubella hay thủy đậu [1].
Những hiểu lầm thường gặp sau khi đi tiêm phòng
Nhiều người lầm tưởng rằng trước hoặc sau ngày tiêm phòng cần phải ăn một lượng thịt bò nạc, ức gà thật lớn hoặc uống sữa bổ sung đạm để "tiếp sức" cho cơ thể tạo miễn dịch. Thực tế, cơ thể chỉ sử dụng một lượng axit amin vừa đủ cho quá trình sinh hóa thường nhật và tổng hợp protein miễn dịch. Lượng đạm dư thừa không thể tích trữ dưới dạng "nguyên liệu miễn dịch" mà buộc phải chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận dưới dạng urê.
Một ngộ nhận khác là chỉ chú trọng món giàu đạm mà bỏ quên nguồn rau củ, quả tươi và ngũ cốc nguyên hạt. Như các nghiên cứu đã chỉ rõ, chất xơ và các hợp chất thực vật lên men thành axit béo chuỗi ngắn mới là yếu tố thúc đẩy môi trường miễn dịch hoạt động hiệu quả [2], [3], [1].
Những đối tượng cần thận trọng với chế độ ăn quá nhiều đạm
Việc đột ngột tăng lượng protein trong khẩu phần ăn quanh thời điểm tiêm chủng không những không giúp tăng kháng thể mà còn có thể gây hại cho một số nhóm người có bệnh lý tiềm ẩn:
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc có chức năng thận suy giảm cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng đạm đưa vào cơ thể. Việc nạp đạm dồn dập sẽ làm tăng áp lực lọc cầu thận, đẩy nhanh tiến trình tổn thương thận.
Người có tiền sử tăng axit uric máu hoặc bệnh gút có thể đối mặt với cơn gút cấp nếu tiêu thụ quá nhiều thực phẩm giàu purin như thịt đỏ, nội tạng động vật ngay sau khi tiêm.
Người cao tuổi có hệ tiêu hóa nhạy cảm nếu ăn quá nhiều đạm khó tiêu sẽ dễ gặp tình trạng đầy trướng bụng, táo bón, ảnh hưởng đến thể trạng chung trong giai đoạn cơ thể cần nghỉ ngơi để tạo đáp ứng miễn dịch. Các đối tượng có bệnh lý nền kể trên cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để duy trì khẩu phần phù hợp, tuyệt đối không tự ý thay đổi dinh dưỡng.
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ cơ thể sau chủng ngừa
Để cơ thể tạo đáp ứng miễn dịch ổn định sau tiêm vắc xin, chế độ dinh dưỡng cần bảo đảm tính toàn diện thay vì chỉ tập trung vào một nhóm chất riêng biệt:
Đảm bảo đủ đạm ở mức vừa phải: Cung cấp lượng đạm hợp lý thông qua các nguồn thực phẩm đa dạng như cá, thịt gia cầm nạc, trứng, đậu đỗ. Không cần thiết và không nên lạm dụng các loại bột đạm cô lập hay ăn thịt quá mức bình thường.
Bổ sung đều đặn rau quả tươi: Hướng tới mục tiêu tiêu thụ từ 5 phần rau củ quả mỗi ngày nhằm cung cấp đầy đủ vi chất dinh dưỡng và chất xơ, hỗ trợ tăng cường phản ứng kháng thể với một số mầm bệnh như phế cầu [2].
Tăng cường chất xơ từ ngũ cốc: Sử dụng các loại ngũ cốc giàu chất xơ để cung cấp cơ chất lên men cho hệ vi sinh vật đường ruột, hỗ trợ điều hòa hoạt động của hệ miễn dịch dịch thể [3], [1].
Uống đủ nước và nghỉ ngơi: Giữ cơ thể đủ nước, ngủ đủ giấc để các tế bào miễn dịch hoạt động tối ưu. Tránh dùng rượu bia hoặc các chất kích thích quanh ngày tiêm.
Hệ miễn dịch là một cỗ máy tinh vi đòi hỏi sự phối hợp hài hòa của nhiều yếu tố dinh dưỡng. Việc ăn thật nhiều đạm không giúp làm tăng hiệu quả kháng thể sau tiêm vắc xin; thay vào đó, duy trì một chế độ ăn đủ chất, giàu chất xơ và rau củ mới là nền tảng khoa học vững chắc giúp cơ thể hình thành lá chắn bảo vệ tốt nhất.
