Nhiều người tìm đến collagen peptide như một giải pháp làm đẹp da, nhưng gần đây sản phẩm này còn được quảng cáo rầm rộ với công dụng kích thích tạo xương, ngăn ngừa loãng xương. Không ít người tiêu dùng băn khoăn liệu những lời tiếp thị này có cơ sở khoa học hay chỉ là chiêu trò thổi phồng tác dụng.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy collagen peptide có tiềm năng sinh học nhất định trong việc hỗ trợ tế bào xương và mật độ khoáng chất, song không phải là "thần dược" tạo xương cấp tốc như quảng cáo [1], [2]. Tác động này phụ thuộc nhiều vào nguồn gốc peptide, liều lượng và quá trình chuyển hóa phức tạp trong cơ thể.

Cơ chế tác động của collagen peptide lên tế bào xương

Xương là một mô sống liên tục trải qua quá trình phân hủy xương cũ và tạo xương mới [2]. Quá trình tạo xương được điều hành chủ yếu bởi các nguyên bào xương (osteoblasts), chịu trách nhiệm tiết ra khung ma trận hữu cơ và khoáng hóa xương [3], [2]. Khi các chuỗi peptide hoạt tính sinh học từ collagen đi vào cơ thể, chúng hỗ trợ hấp thu canxi và kẽm – hai thành phần khoáng chất tối quan trọng cho cấu trúc xương [3].

Ở cấp độ tế bào, các chuỗi peptide này tác động lên các thụ thể bề mặt của tế bào tiền thân tạo xương, điều hòa biểu hiện gen liên quan đến quá trình biệt hóa [4], [5]. Khi nguyên bào xương trưởng thành, chúng gia tăng sản xuất các dấu ấn sinh học then chốt như Runx-2 (yếu tố phiên mã điều hòa biệt hóa), enzyme phosphatase kiềm (ALP) và osteocalcin – một hormone protein do nguyên bào xương tiết ra để gắn kết canxi vào khung xương [3], [1], [4]. Cơ chế này giúp kích thích lắng đọng khoáng chất và củng cố nền hữu cơ của xương [3], [5].

Các nghiên cứu tế bào và tiền lâm sàng nói gì?

Nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật đã làm rõ tiềm năng của các dạng collagen peptide từ nhiều nguồn khác nhau.

Một báo cáo tổng quan năm 2022 trích dẫn nghiên cứu của Xu và cộng sự cho thấy peptide collagen từ cá hồi chum thủy phân làm tăng nồng độ osteocalcin huyết thanh ở chuột thí nghiệm so với nhóm đối chứng [3]. Khung ma trận hữu cơ, mật độ khoáng xương, chiều dài xương đùi và lượng ion khoáng trong xương đùi ở nhóm dùng collagen đều cao hơn rõ rệt [3]. Cùng tài liệu này, nghiên cứu của Nomura và cộng sự chứng minh rằng liều 20 mg collagen chiết xuất từ gelatin cá mập giúp tăng mật độ khoáng của xương xốp trên mô hình chuột bị loãng xương do mãn kinh [3].

Cũng trong báo cáo năm 2022, nghiên cứu của Liu và cộng sự khảo sát tế bào gốc tủy xương chuột cho thấy collagen từ cá ở nồng độ 0,2 mg/mL và 0,02 mg/mL giúp tăng tỷ lệ sống sót của tế bào và tăng biểu hiện các dấu ấn sinh xương [3]. Đáng chú ý, khi tăng liều lên 2 mg/mL, hiệu quả này biến mất do cơ chế phản hồi ngược ức chế tế bào [3].

Năm 2014, một nghiên cứu đánh giá tác động của phức hợp collagen peptide từ bò lên dòng tế bào tiền nguyên bào xương chuột (MC3T3-E1 subclone 4) [5]. Kết quả chỉ ra nồng độ tối ưu để kích thích tăng sinh tế bào qua thử nghiệm MTT là 3 mg/mL, làm tăng đáng kể tỷ lệ tế bào bước vào pha G2/S của chu kỳ phân chia [5]. Sau 7 đến 14 ngày nuôi cấy, biểu hiện gen Runx2, hoạt tính phosphatase kiềm (ALP) và sản xuất osteocalcin đều tăng rõ rệt, kèm theo sự gia tăng khoáng hóa tế bào được xác nhận qua nhuộm alizarin red ở ngày thứ 14 và 21 [5].

Năm 2022, nghiên cứu mô phỏng quá trình tiêu hóa dạ dày - ruột và hấp thu qua mô hình tế bào Caco-2 đối với phức hợp collagen thủy phân từ bò kết hợp hydroxyapatite (PHC) [4]. Tinh chất hấp thu sau đó được đưa vào nuôi cấy nguyên bào xương nguyên phát của người [4]. Kết quả cho thấy sự gia tăng phân chia của tế bào tiền tạo xương (p <= 0,05) [4]. Sau 14 ngày nuôi cấy, tế bào ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa thống kê của các dấu ấn sinh học gồm Runx2 (p = 0,0008), chuỗi collagen loại 1 ColA1 (p = 0,035) và osteocalcin (p = 0,027) [4].

Năm 2025, một bài tổng quan tường thuật ghi nhận collagen thủy phân từ cá (FCHs) – nguồn phụ phẩm chế biến thủy sản – có hoạt tính sinh học cao và khả năng tương thích sinh học tốt [1]. FCHs tác động lên nhiều chỉ dấu điều hòa của cả nguyên bào xương và hủy cốt bào như ALP, osteocalcin (OCN), osteopontin (OPN), Runx-2, BMP-2, RANKL, TRAP và cathepsin K, giúp cải thiện vi kiến trúc xương trên mô hình in vivo [1].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Hiệu quả thực tế đến đâu?

Dù các thử nghiệm tế bào rất khả quan, dữ liệu lâm sàng trên cơ thể người đòi hỏi sự đánh giá khắt khe hơn. Báo cáo tổng quan năm 2025 chỉ ra rằng dù các thử nghiệm lâm sàng ban đầu cho thấy collagen peptide mang lại tác động tích cực đến chu chuyển xương và mật độ khoáng xương, y văn thế giới vẫn cần thêm các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng, quy mô lớn để khẳng định chắc chắn [1].

Một bằng chứng lâm sàng dài hạn đáng chú ý được công bố năm 2021 [2]. Nghiên cứu theo dõi nhãn mở này được thực hiện tiếp nối từ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trước đó trên 131 phụ nữ sau mãn kinh [2]. Trong giai đoạn theo dõi dài hạn kéo dài tổng cộng 4 năm, 31 phụ nữ sau mãn kinh bị giảm mật độ khoáng xương (chỉ số T-score ban đầu tại cổ xương đùi hoặc cột sống thắt lưng thấp hơn -1) đã hoàn thành can thiệp bổ sung chuỗi collagen peptide hoạt tính sinh học chuyên biệt [2].

Đo lường bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) cho thấy việc bổ sung collagen peptide đều đặn trong 4 năm giúp gia tăng mật độ khoáng xương có ý nghĩa lâm sàng tại cột sống thắt lưng và vùng cổ xương đùi, góp phần cải thiện độ vững chắc của xương [2]. Đây là minh chứng cho thấy chuỗi peptide chuyên biệt có thể hỗ trợ cải thiện chất lượng xương khi dùng kiên trì, nhưng nghiên cứu này có giới hạn là thiết kế nhãn mở và cỡ mẫu hoàn thành theo dõi còn nhỏ (31 người) [2].

Giới hạn khoa học và hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem collagen peptide như một loại thuốc có thể thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị loãng xương tiêu chuẩn. Sự mất cân bằng xương ở phụ nữ sau mãn kinh hay người cao tuổi bắt nguồn từ suy giảm nội tiết tố và thiếu hụt dinh dưỡng [3], [2]. Collagen peptide chỉ đóng vai trò hỗ trợ nguyên liệu và kích hoạt tín hiệu sinh học, không thể đảo ngược tức thì quá trình tiêu xương [1], [2].

Một hiểu lầm khác là quan niệm "uống càng nhiều càng tốt". Thử nghiệm của Liu và cộng sự trên tế bào cho thấy nồng độ collagen quá cao (2 mg/mL) không mang lại lợi ích tăng sinh tế bào do cơ chế phản hồi ức chế [3]. Việc bổ sung quá mức vừa lãng phí vừa không gia tăng hiệu quả sinh học. Ngoài ra, hiệu quả của collagen dạng uống phụ thuộc rất lớn vào công nghệ thủy phân để tạo ra các peptide có trọng lượng phân tử phù hợp cho sự hấp thu qua đường tiêu hóa [1], [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Collagen peptide có nguồn gốc từ nhiều nguyên liệu khác nhau như da cá, sụn cá mập hoặc xương và da bò [3], [4], [5]. Những người có tiền sử dị ứng với hải sản, cá biển cần đặc biệt cẩn trọng khi chọn các dòng peptide chiết xuất từ biển (marine collagen) [3], [1].

Bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính về thận cần kiểm soát nghiêm ngặt tổng lượng protein tiêu thụ hàng ngày, bao gồm cả đạm từ collagen thủy phân. Người đang điều trị loãng xương nặng bằng thuốc ức chế hủy xương hoặc hormon tuyến cận giáp không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng thực phẩm chức năng chứa collagen; việc bổ sung thêm bất kỳ sản phẩm nào cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [1], [2].

Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ xương

Để collagen peptide phát huy hiệu quả hỗ trợ xương tốt nhất, người tiêu dùng nên lưu ý một số yếu tố thực hành:

  • Lựa chọn đúng sản phẩm: Ưu tiên các dòng collagen thủy phân (hydrolyzed collagen) có kiểm định rõ ràng về nguồn gốc (từ bò hoặc cá) và có dữ liệu thử nghiệm về độ tinh khiết [1], [4].
  • Kết hợp đa dưỡng chất: Chiến lược dinh dưỡng tối ưu cho xương đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ. Collagen peptide nên được dùng cùng chế độ ăn giàu canxi và vitamin D để tăng hiệu quả khoáng hóa xương [2], [4].
  • Duy trì lối sống vận động: Sự kích thích cơ học từ các bài tập chịu tải (đi bộ, kháng lực) là tín hiệu tự nhiên giúp nguyên bào xương tiếp nhận khoáng chất tốt hơn, hỗ trợ tối đa tác động tích cực của các peptide dinh dưỡng [2].

Collagen peptide là một hợp chất dinh dưỡng tiềm năng giúp kích thích hoạt tính nguyên bào xương và hỗ trợ mật độ khoáng chất của xương qua các nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng bước đầu [3], [2], [5]. Tuy nhiên, người dùng cần có cái nhìn thực tế, không coi đây là giải pháp thay thế thuốc chữa bệnh mà nên xem là một phần bổ trợ trong lối sống lành mạnh, kết hợp chế độ ăn cân bằng và vận động thường xuyên.