Ăn nhiều đồ ngọt khi sắp có kinh có làm cơn đau nặng hơn?

Những ngày trước khi bước vào chu kỳ kinh nguyệt, cảm giác thèm các món bánh ngọt, trà sữa hay thanh sô cô la ngọt lịm thường trở nên mãnh liệt hơn bao giờ hết đối với nhiều phụ nữ. Không ít người xem việc ăn đồ ngọt như một cách giải tỏa tâm trạng và tự thưởng cho bản thân để vượt qua sự mệt mỏi trong giai đoạn tiền kinh nguyệt. Thế nhưng, thói quen tưởng chừng như ngọt ngào này lại thường đi kèm với những cơn đau bụng dữ dội và tình trạng ê ẩm kéo dài hơn khi kỳ kinh thực sự bắt đầu.

Câu trả lời từ góc độ y khoa là việc tiêu thụ nhiều thực phẩm chứa đường tinh luyện trước và trong kỳ kinh nguyệt có thể làm trầm trọng thêm mức độ đau bụng kinh. Nhiều cuộc khảo sát dịch tễ học và các nghiên cứu dinh dưỡng đã chỉ ra mối liên hệ rõ rệt giữa tần suất nạp đường, đồ uống ngọt với sự gia tăng triệu chứng co thắt tử cung và đau đớn thể chất. Việc nhận biết cơ chế tác động của đường sẽ giúp phụ nữ chủ động điều chỉnh chế độ ăn nhằm giảm bớt sự khó chịu mỗi tháng.

Thèm ngọt trước chu kỳ và cơn đau quặn thắt

Thống kinh, hay đau bụng kinh, là tình trạng rối loạn kinh nguyệt phổ biến hàng đầu khiến nhiều phụ nữ rơi vào trạng thái mệt mỏi, suy giảm chất lượng cuộc sống và gián đoạn công việc ^[1], ^[2]. Cơn đau thường xuất hiện dưới dạng đau quặn từng cơn hoặc đau âm ỉ liên tục ở vùng bụng dưới, có thể kèm theo hàng loạt triệu chứng khó chịu khác như buồn nôn, nôn mửa, chán ăn, tiêu chảy, đau đầu, mệt mỏi, bồn chồn, mất ngủ hoặc ngất xỉu ^[3].

Nhiều người có xu hướng tìm đến các loại bánh ngọt, nước giải khát có đường hoặc thức ăn nhanh để tìm kiếm cảm giác dễ chịu tạm thời. Tuy nhiên, sau cảm giác thỏa mãn nhất thời đó, các cơn co thắt tử cung có xu hướng bùng phát dữ dội hơn. Khảo sát thực tế cho thấy tỷ lệ người trải qua cơn đau bụng kinh thường rất cao, thậm chí cao hơn nhiều so với tỷ lệ người có tiền sử gia đình từng mắc tình trạng này ^[1]. Chế độ ăn uống và lối sống hàng ngày đóng vai trò trực tiếp vào việc làm dịu bớt hay làm trầm trọng thêm những cơn đau quặn thắt này ^[4].

Cơ chế tác động: Vì sao đường tinh luyện kích thích đau bụng kinh?

Để hiểu tại sao đồ ngọt lại khiến bụng đau nhiều hơn, cần nhìn vào cơ chế sinh lý của cơn đau bụng kinh nguyên phát. Tình trạng đau bụng kinh nguyên phát có liên quan chủ yếu đến sự sản sinh quá mức của các hợp chất prostaglandin (cụ thể là PGF2-alpha) và leukotriene ^[3]. Hợp chất prostaglandin F2-alpha khi tăng cao sẽ kích thích sự co thắt mạnh mẽ của lớp cơ tử cung ^[3]. Quá trình này tạm thời hạn chế hoặc ngăn chặn dòng máu cung cấp đến tử cung thông qua việc chèn ép các mạch máu cơ tử cung ^[3]. Khi cơ tử cung bị thiếu oxy do giảm tưới máu, các cơn đau quặn thắt và đau bụng dưới sẽ bùng phát dữ dội ^[3].

Hàm lượng prostaglandin F2-alpha và leukotriene trong máu kinh cũng như dịch phết tử cung ở những phụ nữ bị đau bụng kinh thường đo được ở mức cao hơn đáng kể ^[3]. Đường tinh luyện và các loại đồ ngọt công nghiệp khi được dung nạp với số lượng lớn có thể thúc đẩy phản ứng viêm trong cơ thể, từ đó tạo điều kiện gián tiếp gia tăng tổng hợp các chất trung gian gây đau. Hơn nữa, việc tiêu thụ nhiều đồ ngọt còn ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng hấp thu các khoáng chất và vitamin thiết yếu vốn có nhiệm vụ điều hòa sự co thắt cơ, tiêu biểu là canxi và magie ^[5].

Trong cơ thể, canxi và magie là hai khoáng chất có tác dụng bảo vệ, giúp kiểm soát đáp ứng của tế bào cơ trơn trước các kích thích thần kinh sau khi được hấp thu từ ruột non ^[3]. Tác dụng làm giãn cơ của magie đã được chứng minh trên cả mô hình thực nghiệm trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể sống ^[3]. Khi đường tinh luyện cản trở quá trình hấp thu các vi chất điều hòa này, tế bào cơ tử cung dễ rơi vào trạng thái kích thích quá mức, dẫn đến hiện tượng co thắt mạnh hơn và gây đau đớn kéo dài ^[3], ^[5]. Ngoài ra, chế độ ăn nhiều đường còn tác động đến tình trạng kháng insulin và làm tăng nồng độ androgen, khiến các rối loạn chuyển hóa thêm trầm trọng ^[5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về đồ ngọt và mức độ đau bụng kinh?

Nhiều nghiên cứu được thực hiện tại các quốc gia khác nhau đã xem xét cụ thể mối liên hệ giữa thói quen ăn đồ ngọt và mức độ nghiêm trọng của chứng đau bụng kinh.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên 505 phụ nữ trẻ trong độ tuổi sinh sản đã khảo sát kiến thức và mô hình dinh dưỡng liên quan đến các rối loạn kinh nguyệt ^[4]. Kết quả ghi nhận gần 90% số người tham gia gặp ít nhất một rối loạn kinh nguyệt, trong đó thống kinh chiếm tỷ lệ cao nhất với 70,7%, trong khi vô kinh thứ phát chỉ chiếm 13,8% ^[4]. Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu phát hiện phụ nữ bị đau bụng kinh nghiêm trọng có tần suất tiêu thụ các sản phẩm ngũ cốc tinh chế, thịt chế biến sẵn, đường và nước uống cao hơn đáng kể so với nhóm phụ nữ chỉ bị đau ở mức độ trung bình ^[4]. Ngược lại, những phụ nữ chỉ bị đau nhẹ lại có tần suất tiêu thụ sản phẩm từ sữa có đường, chất béo động vật và trái cây thường xuyên hơn ^[4].

Một nghiên cứu khảo sát tiến hành năm 2022 trên nhóm nữ sinh đại học với cỡ mẫu 208 người được chọn lọc qua phương pháp phân tầng nhiều giai đoạn đã làm rõ tác động tiêu cực của các món ăn ngọt đối với triệu chứng đau ^[1]. Trong số những người tham gia, có 175 sinh viên (tương đương 89,7%) gặp phải tình trạng đau bụng kinh ^[1]. Đáng chú ý là có tới 106 người (chiếm 60,6% số người bị đau bụng kinh) cho biết các triệu chứng đau của họ trở nên trầm trọng hơn sau khi tiêu thụ quá mức các loại đồ uống ngọt và đồ ăn vặt chứa đường ^[1]. Khảo sát cũng cho thấy người bệnh thường tìm kiếm các biện pháp giảm đau không dùng thuốc như dùng trà thảo mộc hay chọn tư thế nằm thoải mái để xoa dịu cơn co thắt ^[1].

Mối liên hệ này cũng được ghi nhận tại Tây Ban Nha thông qua một nghiên cứu năm 2020 trên nữ sinh viên đại học ^[5]. Kết quả phân tích chỉ ra rằng thói quen tiêu thụ đồ ngọt hàng ngày, uống rượu và ăn kiêng diễn ra thường xuyên hơn ở nhóm phụ nữ gặp phải các vấn đề về chu kỳ kinh nguyệt ^[5]. Các tác giả nhận định đồ ngọt là một yếu tố nguy cơ tiềm ẩn đối với chứng đau bụng kinh do ảnh hưởng tiêu cực của đường đến việc hấp thu các vitamin và khoáng chất cần thiết cho quá trình co bóp cơ bắp ^[5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu tại Saint Vincent và Grenadines công bố năm 2019 trên 478 nữ sinh trung học và đại học từ 11 đến 55 tuổi (với 81,74% thuộc nhóm từ 11 đến 20 tuổi) cũng tập trung khảo sát mối liên hệ giữa các nhóm thực phẩm và chứng thống kinh ^[6]. Nghiên cứu này đánh giá thang điểm đau từ 1 đến 10, phân loại mức độ dùng đường trước và trong chu kỳ theo các mức hiếm khi, vừa phải và thường xuyên ^[6]. Mặc dù một số người tham gia tỏ ra thờ ơ hoặc chưa nhận thức rõ về ảnh hưởng của lượng đường đưa vào cơ thể đối với cơn đau kinh nguyệt, việc ghi nhận thói quen dùng đường và đồ uống có caffein vẫn được xem là yếu tố nhân khẩu học và dinh dưỡng quan trọng trong việc theo dõi chứng thống kinh ^[6].

Đồ ngọt, chất béo và phản ứng viêm mạch máu tử cung

Không chỉ tác động đơn độc, đồ ngọt thường được kết hợp với các loại chất béo kém lành mạnh trong thực phẩm chế biến sẵn, từ đó làm mất cân bằng các tiền chất kháng viêm trong cơ thể. Đau bụng kinh vốn được trung gian bởi các prostaglandin, và quá trình này có thể bị ảnh hưởng bởi tỷ lệ giữa axit béo omega-3 và omega-6 trong chế độ ăn hàng ngày ^[7]. Một nghiên cứu dịch tễ học thực hiện trên phụ nữ Đan Mạch trong độ tuổi từ 20 đến 45 ghi nhận rằng chế độ ăn ít các sản phẩm từ cá, lượng tiêu thụ axit béo omega-3 biển thấp và tỷ lệ omega-3/omega-6 thấp có mối tương quan thuận rõ rệt với tình trạng đau bụng kinh ^[7]. Các prostaglandin hình thành từ axit béo omega-3 biển thường ít kích thích co bóp mạch máu hơn, do đó việc dung nạp đủ nguồn chất béo này giúp các triệu chứng kinh nguyệt diễn ra êm dịu hơn ^[7].

Mặt khác, một nghiên cứu công bố năm 2008 so sánh quá trình chuyển hóa axit béo ở phụ nữ trẻ bị đau bụng kinh cho thấy quá trình chuyển hóa axit linoleic thành axit dihomo-gamma-linolenic (tiền chất tạo ra prostaglandin E1 có tác dụng chống viêm) ở những người bị đau bụng kinh diễn ra chậm hơn ^[8]. Trong khi đó, nồng độ axit arachidonic (tiền chất tạo ra prostaglandin E2 gây viêm) lại không bị suy giảm ^[8]. Khi ăn nhiều bánh kẹo công nghiệp chứa đường tinh luyện và dầu thực vật chế biến, cơ thể dễ tích lũy các chất gây viêm, làm tăng trương lực co bóp của cơ tử cung và khiến cơn đau thắt kéo dài hơn.

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và những giới hạn hiện tại

Các bằng chứng khoa học hiện tại mang lại góc nhìn giá trị giúp phụ nữ nhận thức được tầm quan trọng của dinh dưỡng đối với sức khỏe chu kỳ. Việc nhận diện đồ ngọt và thực phẩm tinh chế như một yếu tố nguy cơ thúc đẩy cơn co thắt mang lại giải pháp tự điều chỉnh lối sống đơn giản, tiết kiệm và an toàn trước khi phải phụ thuộc hoàn toàn vào các can thiệp dùng thuốc ^[1], ^[8]. Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi có khoảng 18% phụ nữ bị đau bụng kinh không đáp ứng tốt với các thuốc chống viêm không steroid (NSAID), khiến việc tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ từ dinh dưỡng trở nên cấp thiết ^[2].

Tuy nhiên, người đọc cần hiểu rõ giới hạn của các dữ liệu hiện có. Phần lớn các nghiên cứu khảo sát mối liên hệ giữa đồ ngọt và cơn đau kinh nguyệt đều là nghiên cứu cắt ngang dựa trên bảng câu hỏi tự điền ^[6], ^[4], ^[5]. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang chỉ ghi nhận sự xuất hiện đồng thời của hai yếu tố mà không cho phép rút ra kết luận chắc chắn về mối quan hệ nhân quả tuyệt đối ^[5]. Mức độ đau và thói quen ăn uống cũng mang tính chủ quan của từng người tham gia, có thể bị chi phối bởi trạng thái tâm lý hoặc khả năng nhớ lại khẩu phần ăn. Do đó, việc cắt giảm đường là một biện pháp hỗ trợ tích cực nhưng không thể thay thế cho các chẩn đoán bệnh học chuyên sâu.

Những hiểu lầm thường gặp về việc ăn đồ ngọt ngày "đèn đỏ"

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "ăn ngọt giúp xoa dịu tâm trạng và giảm bớt mệt mỏi trong kỳ kinh". Thực tế, đồ ngọt có thể tạo cảm giác hưng phấn tạm thời do giải phóng dopamine nhanh chóng, nhưng sau đó lượng đường trong máu sẽ tụt nhanh, khiến cơ thể mệt mỏi hơn, gia tăng cảm giác cáu kỉnh và kích thích cơn co bóp tử cung thêm nặng nề ^[1], ^[5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ có đường ăn trực tiếp mới gây đau, còn bánh ngọt hay nước uống đóng chai thì vô hại. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng các loại đồ uống ngọt, nước ngọt có ga và bánh kẹo chế biến sẵn là nguồn cung cấp lượng đường tinh chế khổng lồ và có tới hơn 60% người tham gia khảo sát nhận thấy cơn đau bụng kinh bị tăng nặng sau khi tiêu thụ các món đồ uống ngọt và đồ ăn vặt này ^[1].

Cũng có người nghĩ rằng nước lọc hoặc chất lỏng không ảnh hưởng đến mức độ đau, nhưng dữ liệu nghiên cứu năm 2023 cho thấy nhóm phụ nữ bị đau dữ dội lại tiêu thụ nước và đường tinh chế nhiều hơn hẳn nhóm đau vừa, cho thấy việc điều chỉnh chế độ ăn uống cần dựa trên sự phối hợp tổng thể nhiều thành phần dinh dưỡng thay vì chỉ thay đổi một yếu tố đơn lẻ ^[4].

Ai nên thận trọng với việc tiêu thụ đồ ngọt trước kỳ kinh?

Những phụ nữ đã có tiền sử bị đau bụng kinh từ mức độ vừa đến dữ dội cần đặt sự thận trọng lên hàng đầu đối với các món ăn chứa đường tinh luyện ^[4]. Nhóm đối tượng này vốn có sự gia tăng nồng độ prostaglandin F2-alpha hoặc nhạy cảm hơn với tình trạng thiếu máu cục bộ cơ tử cung, do đó bất kỳ yếu tố dinh dưỡng nào kích thích thêm phản ứng co thắt đều có thể biến chu kỳ kinh nguyệt thành một trải nghiệm kiệt quệ ^[3].

Phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) hoặc gặp các vấn đề về rối loạn chuyển hóa cũng cần hết sức cẩn thận với lượng đường dung nạp. Việc tiêu thụ nhiều đường ảnh hưởng trực tiếp đến tình trạng kháng insulin và làm tăng nồng độ androgen ở những người mắc hội chứng này, làm tăng nguy cơ phát sinh thêm các biến chứng chuyển hóa phức tạp ^[5].

Ngoài ra, những bạn nữ đang gặp tình trạng kém đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường (NSAID) nên xem lại khẩu phần ăn của mình ^[2]. Khi các giải pháp dược lý đầu tay không mang lại hiệu quả mong muốn, việc giảm bớt các tác nhân kích thích phản ứng viêm từ thức ăn như đồ ngọt và nước có gas là bước đi cần thiết để hạn chế tối đa các đợt bùng phát cơn đau ^[1], ^[2].

Gợi ý áp dụng thực tế: Kiểm soát cơn thèm ngọt và xoa dịu chu kỳ

Thay vì loại bỏ hoàn toàn cảm giác thèm ăn một cách gượng ép khiến cơ thể căng thẳng, bạn có thể áp dụng các bước thay thế thông minh từ 7 đến 10 ngày trước khi kỳ kinh bắt đầu:

• Thay thế đồ ngọt tinh chế bằng trái cây tươi và các sản phẩm tự nhiên: Các nghiên cứu cho thấy việc tiêu thụ trái cây tươi hay các sản phẩm từ sữa có độ ngọt nhẹ tự nhiên thường xuất hiện nhiều hơn ở nhóm phụ nữ chỉ bị đau bụng kinh ở mức độ nhẹ ^[4]. Vị ngọt tự nhiên cùng chất xơ trong quả tươi giúp ổn định đường huyết tốt hơn.
• Bổ sung khoáng chất canxi và magie: Hãy tăng cường rau xanh thẫm, các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung magie và canxi, giúp cơ trơn tử cung thư giãn tốt hơn trước các kích thích co thắt ^[3].
• Ưu tiên chất béo tốt và dầu thực vật nguyên chất: Sử dụng dầu ô liu nguyên chất trong chế biến món ăn có thể mang lại tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa nhờ hợp chất oleocanthal ^[3]. Hoạt chất oleocanthal trong dầu ô liu nguyên chất đã được chứng minh có khả năng ức chế biên độ co thắt tử cung do prostaglandin F2-alpha gây ra tùy thuộc vào liều lượng ^[3]. Đồng thời, duy trì bổ sung axit béo omega-3 từ cá biển giúp cơ thể tạo ra các prostaglandin ít gây đau hơn ^[7], ^[8].
• Áp dụng các biện pháp chăm sóc tại nhà: Khi cơn đau xuất hiện, bạn có thể áp dụng các phương pháp tự chăm sóc như dùng các loại trà thảo mộc hoặc điều chỉnh tư thế nằm nghỉ ngơi thoải mái để giảm áp lực lên vùng bụng dưới ^[1].

Cơn đau bụng kinh hoàn toàn có thể được kiểm soát tốt hơn nếu bạn lắng nghe cơ thể và điều chỉnh các thói quen dinh dưỡng nhỏ nhất. Hãy giảm bớt lượng đường tinh chế trong những ngày nhạy cảm, đồng thời tăng cường lối sống lành mạnh để mỗi chu kỳ trôi qua nhẹ nhàng và thoải mái. Nếu cơn đau vẫn tiếp tục kéo dài dữ dội hoặc không thuyên giảm dù đã thay đổi chế độ sinh hoạt, bạn nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được thăm khám và phát hiện kịp thời các bệnh lý thực thể tiềm ẩn.