Nhiều người có thói quen nêm nếm đậm đà hoặc chuộng đồ ăn nhanh nhiều muối trong bữa ăn hằng ngày mà không ngờ rằng khẩu vị này có thể liên quan mật thiết đến phản ứng tâm lý và sinh lý khi đối diện áp lực. Trước câu hỏi liệu ăn quá mặn có khiến cơ thể phản ứng gay gắt hơn trước các tình huống căng thẳng hay không, câu trả lời từ các bằng chứng thực nghiệm cho thấy tác động của lượng muối lên phản ứng căng thẳng không hề đơn giản, thậm chí mang lại những kết quả sinh học bất ngờ [1].

Các nghiên cứu thực nghiệm sinh học chỉ ra rằng lượng muối nạp vào cơ thể có mối liên hệ mật thiết với trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA), cơ chế điều hòa hormone chính kiểm soát phản ứng căng thẳng ở động vật có vú và con người [5, 8]. Việc hiểu rõ cách hệ thống này phản ứng giúp làm sáng tỏ mối liên hệ giữa dinh dưỡng và khả năng quản lý stress trong đời sống thường nhật.

Cơ chế sinh học: Trục HPA, muối và hormone phản ứng

Khi đối diện với căng thẳng về thể chất hoặc tâm lý, trục HPA được kích hoạt, dẫn đến việc vỏ thượng thận bài tiết hormone cortisol [2]. Cortisol có tác dụng huy động nguồn năng lượng dự trữ nhằm thúc đẩy khả năng sinh tồn và đáp ứng các đòi hỏi trao đổi chất của cơ thể trong giai đoạn chịu sức ép [2]. Hoạt động bài tiết hormone này được kiểm soát bởi các tế bào thần kinh giải phóng hormone vỏ thượng thận (CRH) tại vùng nhân cận thất (PVN) của vùng hạ đồi [1].

Bên cạnh vai trò truyền tín hiệu thần kinh, cơ thể còn điều hòa hoạt động của trục HPA thông qua nhiều thụ thể và chất dẫn truyền khác nhau [2, 8]. Tình trạng tăng natri máu cấp tính được cho là có khả năng ức chế các tế bào thần kinh CRH thông qua cơ chế truyền tín hiệu cận tiết trung gian oxytocin [1]. Do đó, sự thay đổi nồng độ muối có thể tác động trực tiếp đến cấu trúc và phản ứng sinh lý của hệ thần kinh trước tác nhân kích thích [1].

Các bằng chứng thực nghiệm: Tải muối mạn tính tác động ra sao?

Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên chuột đực đã làm sáng tỏ ảnh hưởng của việc nạp lượng muối cao trong thời gian dài (chronic salt-loading) đối với phản ứng sinh lý khi bị căng thẳng [1]. Nghiên cứu này đánh giá phản ứng của trục HPA và nồng độ corticosterone huyết tương sau khi gây căng thẳng bằng phương pháp cố định thân thể [1]. Kết quả chỉ ra rằng việc nạp muối mạn tính không làm thay đổi lượng thức ăn tiêu thụ, trọng lượng cơ thể, protein huyết tương hay hematocrit [1].

Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2018 phát hiện sự suy giảm biểu hiện mRNA của hormone CRH tại các vùng tiết thần kinh của nhân cận thất [1]. Đồng thời, tần số các tín hiệu kích thích tự phát đến tế bào thần kinh CRH tại đây cũng bị suy giảm [1]. Thay vì khiến phản ứng gay gắt hơn, sự gia tăng nồng độ corticosterone huyết tương do căng thẳng gây ra thực tế đã bị làm cùn (blunted) trong giai đoạn hồi phục ở những đối tượng chịu tải lượng muối mạn tính [1].

Các tác giả nghiên cứu năm 2018 nhận định rằng kết quả này cho thấy tải muối mạn tính làm suy giảm phản ứng cấp tính của trục HPA trong quá trình hồi phục sau stress, giúp đẩy nhanh sự phục hồi sau căng thẳng cưỡng chế [1]. Điều này khác biệt với tình trạng tăng natri cấp tính, vốn ức chế mạnh trục HPA ngay khi bắt đầu căng thẳng thông qua cơ chế oxytocin cận tiết [1].

Nghiên cứu trên người về hoạt động trục HPA và căng thẳng

Ở người, việc nghiên cứu cortisol và phản ứng của trục HPA mang lại nhiều góc nhìn phức tạp về hành vi và sức khỏe thể chất [1, 4]. Một nghiên cứu năm 2011 trên người trưởng thành khỏe mạnh, không béo phì khi kích thích bằng CRH ghi nhận rằng phản ứng tiết cortisol nội sinh có mối liên hệ trực tiếp với việc ăn nhiều thực phẩm hơn sau đó [3]. Đáng chú ý, đỉnh phản ứng cortisol sau kích thích CRH xảy ra trung bình một giờ trước khi thức ăn được đưa ra chính là yếu tố dự báo tốt nhất cho lượng ăn vào [3].

Một nghiên cứu khác năm 2011 tiến hành trên phụ nữ gầy và béo phì cho thấy tác vụ gây căng thẳng tạo ra phản ứng cortisol rõ rệt, với nồng độ cortisol sau bài kiểm tra ở ngày chịu căng thẳng cao hơn hẳn ngày đối chứng (4,06 ng/ml so với 3,56 ng/ml) [4]. Chỉ số cảm xúc tiêu cực cũng tăng tuyến tính theo thời gian ở ngày thử nghiệm stress [4]. Phụ nữ gầy có mức cortisol trung bình hơi cao hơn phụ nữ béo phì, nhưng không có sự khác biệt giữa hai nhóm về phản ứng cortisol hay lượng tiêu thụ đồ ăn vặt sau căng thẳng [4].

Ngoài ra, nghiên cứu công bố năm 2020 trên 40 tình nguyện viên khỏe mạnh sử dụng nồng độ cortisol tích tụ trong tóc (HCC) làm dấu ấn đo lường hoạt động dài hạn của trục HPA [5]. Kết quả từ bài kiểm tra ScanSTRESS-C chỉ ra rằng những người có lượng HCC tích tụ dài hạn cao hơn lại có phản ứng thần kinh nội tiết (tiết cortisol nước bọt) và phản ứng kích hoạt vỏ não đai trước lưng (dACC) thấp hơn trước một căng thẳng cấp tính [5].

Trục HPA bị làm cùn: Không hoàn toàn là điều tốt

Hiện tượng phản ứng trục HPA bị cùn hoặc suy giảm trước căng thẳng không đồng nghĩa với trạng thái tâm lý tích cực [2, 5]. Nghiên cứu năm 2009 trên 74 đối tượng phụ thuộc rượu chỉ ra rằng phản ứng cortisol bị suy giảm hoặc làm cùn trước stress có mối tương quan đáng kể với việc tăng lượng rượu tiêu thụ sau khi tiếp xúc với yếu tố gây căng thẳng [6]. Các biến thể gen của thụ thể mu-opioid cũng cho thấy xu hướng liên quan đến phản ứng cortisol bị cùn và cảm giác thèm uống nhiều hơn [6].

Trong rối loạn chuyển hóa, hội chứng chuyển hóa và căng thẳng mạn tính, sự thích nghi sai lệch của trục HPA dẫn đến việc tiếp xúc tích lũy với glucocorticoid cao và kéo dài hơn, liên quan đến nguy cơ tim mạch và tử vong [2]. Ngược lại, trong quá trình điều trị tâm lý cho 30 cựu chiến binh mắc PTSD trong một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2017, những người đáp ứng điều trị kém có mức tăng tiết cortisol nước bọt trung bình 1,35 mcg/dL giữa các phiên trị liệu so với nhóm đáp ứng tốt [7]. Do đó, việc duy trì cân bằng nội môi của trục HPA và nhịp bài tiết sinh học bình thường là yếu tố tối quan trọng đối với sức khỏe tinh thần và thể chất [3, 5].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Các phát hiện về việc tải muối làm giảm phản ứng trục thần kinh CRH và hạ mức hormone căng thẳng khi hồi phục chủ yếu được thực hiện trên mô hình chuột đực [1]. Do đó, chưa thể suy diễn trực tiếp rằng ăn mặn ở người sẽ giúp làm dịu căng thẳng tâm lý một cách lành mạnh [1].

Nghiên cứu trên động vật cũng chỉ ra rằng tác động của muối mạn tính phụ thuộc vào các thay đổi cấu trúc hoặc sinh lý làm giảm tín hiệu kích thích thần kinh, đòi hỏi phải có thêm các nghiên cứu bù nước để đánh giá tính đảo ngược của phản ứng này [1]. Hơn nữa, việc trục HPA hoạt động quá mức hay bị cùn quá mức trong các bối cảnh lâm sàng khác nhau đều gắn liền với các nguy cơ hành vi bất lợi như nghiện rượu hoặc rối loạn ăn uống [1, 2, 5].

Ai nên thận trọng với lượng muối nạp vào?

Dù tác động thần kinh học của muối vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu, việc hạn chế ăn quá mặn luôn là khuyến nghị sức khỏe nền tảng. Những nhóm người sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có bệnh lý tim mạch, tiền sử tăng huyết áp hoặc rối loạn chức năng thận.
  • Người mắc hội chứng chuyển hóa, béo phì hoặc có rối loạn bài tiết hormone vỏ thượng thận [2].
  • Người thường xuyên chịu căng thẳng tâm lý mạn tính có thói quen ăn uống vô độ để giải tỏa cảm xúc [2].
  • Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc điều trị nội tiết, tim mạch hoặc các liệu pháp tâm lý cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.

Cách áp dụng chế độ ăn uống cân bằng để kiểm soát căng thẳng

Thay vì tăng lượng muối vào khẩu phần ăn để tìm kiếm sự xoa dịu thần kinh vốn chưa có bằng chứng an toàn trên người, bạn nên thực hiện các biện pháp điều chỉnh lối sống đã được kiểm chứng:

  • Duy trì lượng gia vị vừa phải: Hạn chế các loại thực phẩm đóng hộp, thức ăn nhanh và các món chế biến sẵn có hàm lượng natri cao tiềm ẩn nguy cơ tim mạch [2].
  • Bổ sung thực phẩm lên men: Nghiên cứu công bố năm 2022 trên nam giới Nhật Bản cho thấy việc sử dụng Lactococcus lactis subsp. cremoris YRC3780 hằng ngày giúp giảm cortisol nước bọt buổi sáng sau 6 và 8 tuần, làm giảm phản ứng cortisol trước căng thẳng tâm lý cấp tính (TSST), đồng thời cải thiện chất lượng giấc ngủ chủ quan và chỉ số sức khỏe tâm thần GHQ-28 [8].
  • Kiểm soát thói quen ăn uống khi căng thẳng: Không dùng thức ăn giàu calo như một công cụ tự xoa dịu stress vì cortisol tăng sau ăn có thể củng cố vòng xoắn hành vi dẫn đến tăng cân [2].

Lời kết

Mối liên hệ giữa dinh dưỡng, nồng độ muối và phản ứng căng thẳng của hệ thần kinh là một quá trình tương tác phức tạp của trục nội tiết HPA [5, 8]. Việc tiêu thụ quá nhiều muối không phải là giải pháp giúp tinh thần ổn định mà tiềm ẩn nhiều hệ lụy cho sức khỏe chuyển hóa và tim mạch [2]. Lựa chọn chế độ ăn cân bằng, duy trì giấc ngủ tốt và tìm kiếm tư vấn y tế khi gặp các rối loạn liên quan đến căng thẳng kéo dài là hướng đi bền vững nhất cho sức khỏe thể chất và tâm trí [3, 5].