Sầu riêng là loại trái cây nhiệt đới thơm ngon nhưng thường mang tiếng xấu là gây nóng trong người và làm bùng phát cơn tăng huyết áp ngay sau khi thưởng thức. Rất nhiều người, đặc biệt là những ai có tiền sử huyết áp không ổn định, thường e ngại rằng chỉ cần ăn vài múi sầu riêng là huyết áp tâm thu sẽ tăng vọt và nhịp tim đập nhanh bất thường. Quan niệm dân gian này truyền miệng qua nhiều thế hệ khiến món ăn khoái khẩu này trở thành nỗi sợ vô hình với không ít độc giả.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm hiện đại, việc ăn thịt sầu riêng không hề làm tăng huyết áp tức thì như lời đồn. Các bằng chứng can thiệp lâm sàng thực tế trên người cho thấy sầu riêng thậm chí còn có xu hướng làm giảm huyết áp tạm thời sau khi ăn [1]. Những lầm tưởng về việc tăng huyết áp chủ yếu bắt nguồn từ cảm giác nóng bừng do quá trình sinh nhiệt tiêu hóa thức ăn tạo nên.
Cảm giác nóng bừng sau ăn sầu riêng bắt nguồn từ đâu
Trong quan niệm y học cổ truyền phương Đông, sầu riêng được xếp vào nhóm thực phẩm mang tính "dương" hay tính nhiệt, có khả năng làm tăng nhiệt độ cơ thể và gây tăng huyết áp sau khi dung nạp [1]. Ngược lại, những loại quả như chuối lại được coi là có tính "âm", mang lại tác dụng làm mát cơ thể [1]. Sự đối lập này khiến nhiều người mặc định rằng ăn sầu riêng sẽ kích thích tuần hoàn máu quá mức, làm tim đập dồn dập và đẩy chỉ số huyết áp lên cao.
Dưới góc độ sinh lý học, hiện tượng cảm thấy người ấm lên sau khi ăn sầu riêng thực chất là do hiệu ứng sinh nhiệt của thực phẩm (TEF) [1]. Khi chúng ta nạp vào một lượng thức ăn giàu năng lượng, cơ thể phải tiêu tốn calo và vận hành bộ máy trao đổi chất để tiêu hóa, hấp thu và chuyển hóa các chất dinh dưỡng. Quá trình đốt cháy năng lượng nội tại này tự nhiên tỏa ra nhiệt lượng, khiến người ăn cảm thấy nóng trong người hoặc toát mồ hôi, dễ bị nhầm lẫn với dấu hiệu của một cơn tăng huyết áp cấp tính [1].
Bên cạnh đó, các phản ánh thông thường trong đời sống cho thấy đặc tính nhiệt của sầu riêng có thể gây ra cảm giác khó chịu ở đường tiêu hóa hoặc gây đau họng ở một số người nhạy cảm [1]. Cảm giác bức bối, khô họng kết hợp cùng vị béo ngậy nồng nàn càng củng cố thêm niềm tin sai lệch rằng hệ tuần hoàn đang bị quá tải, dù thực tế áp lực trong lòng mạch máu không hề gia tăng như suy đoán.
Bằng chứng thử nghiệm can thiệp trên người nói gì
Để kiểm chứng tính xác thực của quan niệm sầu riêng làm tăng huyết áp, một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên bắt chéo công bố năm 2024 đã được tiến hành nhằm so sánh trực tiếp tác động chuyển hóa giữa sầu riêng và chuối [1]. Nghiên cứu tuyển chọn 16 người trưởng thành trẻ tuổi, khỏe mạnh thuộc gốc Hoa, bao gồm 8 nam và 8 nữ [1]. Mỗi người tham gia được cho ăn khẩu phần sầu riêng và chuối có mức năng lượng tương đương nhau là 367,5 kcal, với khoảng thời gian đào thải xen giữa ít nhất là 5 ngày để đảm bảo tính khách quan [1].
Sau khi nạp khẩu phần ăn thử nghiệm, các nhà khoa học đã tiến hành đo đạc hiệu ứng sinh nhiệt kéo dài trong 3 giờ và quá trình oxy hóa cơ chất thông qua phương pháp đo nhiệt lượng gián tiếp [1]. Đồng thời, các dấu hiệu sinh tồn bao gồm huyết áp cùng các phản ứng chuyển hóa sau ăn được theo dõi liên tục trong suốt khung thời gian 3 giờ này [1]. Kết quả ghi nhận sầu riêng tạo ra hiệu ứng sinh nhiệt cao hơn và kéo dài hơn đáng kể so với chuối ở phần lớn đối tượng tham gia [1].
Đáng chú ý nhất, trái ngược hoàn toàn với định kiến phổ biến, sầu riêng đã làm giảm huyết áp một cách có ý nghĩa thống kê trong vòng 3 giờ sau khi ăn [1]. Trong khi đó, việc tiêu thụ chuối lại không ghi nhận bất kỳ thay đổi rõ rệt nào đối với chỉ số huyết áp [1]. Nghiên cứu can thiệp này đã cung cấp bằng chứng rõ ràng trên cơ thể người rằng việc tiêu thụ thịt sầu riêng không hề kích hoạt cơn tăng huyết áp tức thì, mà ngược lại còn ghi nhận tác động hạ áp nhẹ trong giai đoạn hậu chuyển hóa [1].
Thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật củng cố điều gì
Những nghi ngờ về tác động tiêu cực của sầu riêng lên hệ thống tim mạch cũng từng được đặt ra trong các nghiên cứu tiền lâm sàng trước đây. Điển hình là một nghiên cứu công bố năm 2008 nhằm đánh giá tác động tăng thân nhiệt của sầu riêng (Durio zibethinus) cũng như tương tác của nó với thuốc hạ sốt giảm đau paracetamol trên mô hình chuột [2]. Nghiên cứu này chia động vật thí nghiệm thành 5 nhóm chuột (mỗi nhóm gồm 6 con) được cho dùng các chế phẩm khác nhau: nước cất (4 ml/250 g), thịt sầu riêng đồng nhất (4 g/250 g), dung dịch paracetamol đơn thuần (2400 mg/kg), sầu riêng phối hợp paracetamol, và nhóm dùng prazosin kết hợp sầu riêng cùng paracetamol [2].
Các nhà nghiên cứu đã đo lường nhiệt độ trực tràng, huyết áp tâm thu và men gan ALT tại các mốc thời gian trước khi dùng, sau 1 giờ, 2 giờ và 5 giờ [2]. Kết quả chỉ ra rằng nhiệt độ cơ thể ở nhóm chuột ăn sầu riêng không tăng đáng kể so với nhóm đối chứng dùng nước cất [2]. Quan trọng hơn, các nhà khoa học không quan sát thấy bất kỳ một quy luật biến đổi huyết áp nhất quán nào xảy ra sau khi động vật tiêu thụ sầu riêng [2].
Thử nghiệm này cũng ghi nhận việc phân tích hóa sinh huyết thanh đối với chỉ số men gan ALT không cho thấy sự biến đổi bất thường ở bất kỳ nhóm can thiệp nào [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu phát hiện sự sụt giảm nhiệt độ cơ thể đáng kể theo thời gian ở các nhóm kết hợp sầu riêng với liều cao paracetamol, một phát hiện có thể giải thích cho niềm tin dân gian về độc tính khi dùng chung hai thứ này dù cơ chế chính xác vẫn chưa được hiểu rõ [2]. Kết quả này một lần nữa củng cố dữ kiện rằng bản thân sầu riêng không mang độc tính cấp trên gan và không trực tiếp kích hoạt tình trạng tăng huyết áp đột ngột [2].
Lợi ích chuyển hóa và những giới hạn của bằng chứng
Nghiên cứu lâm sàng năm 2024 chỉ ra rằng sầu riêng mang lại những lợi ích dinh dưỡng nhất định và có tiềm năng hạ huyết áp sau khi tiêu thụ [1]. Sự hạ áp tạm thời trong 3 giờ sau ăn có thể liên quan đến các phản ứng giãn mạch hoặc các chu trình chuyển hóa đặc thù sau khi nạp năng lượng [1]. Điều này bác bỏ nỗi sợ hãi vô căn cứ rằng người khỏe mạnh cứ hễ ăn sầu riêng vào là huyết áp tâm thu sẽ tăng vọt ngoài tầm kiểm soát.
Dẫu vậy, độc giả cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có. Thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên người chỉ mới được thực hiện trên cỡ mẫu tương đối nhỏ là 16 tình nguyện viên trẻ tuổi và hoàn toàn khỏe mạnh [1]. Do đó, các kết quả thu được chưa thể đại diện hay ngoại suy trực tiếp cho toàn bộ dân số nói chung, đặc biệt là những bệnh nhân cao tuổi có thành mạch xơ vữa hoặc người mắc bệnh tăng huyết áp mạn tính từ trước.
Bên cạnh đó, thử nghiệm trên chỉ đánh giá các chỉ số sinh tồn và chuyển hóa trong khung thời gian ngắn 3 giờ sau ăn một khẩu phần cố định 367,5 kcal [1]. Hiện tại vẫn chưa có các nghiên cứu can thiệp theo dõi dài hạn để khẳng định liệu việc ăn sầu riêng trường diễn qua nhiều tháng ngày có tác động tích cực hay tiêu cực tới huyết áp nền của con người hay không. Do đó, tác dụng hạ áp được ghi nhận chỉ mang tính tức thì và chưa thể coi là biện pháp điều trị.
Những hiểu lầm thường gặp về sầu riêng và nhịp tim
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người tiêu dùng là đánh đồng cảm giác nóng bức sau khi ăn với việc nhịp tim tăng vọt và huyết áp tăng cao. Cảm giác rạo rực khắp cơ thể thực chất là sản phẩm phụ của tỷ lệ sinh nhiệt tiêu hóa thức ăn (TEF) vượt trội mà sầu riêng tạo ra trong cơ thể [1]. Khi bộ máy tiêu hóa làm việc cật lực để xử lý một lượng lớn dưỡng chất đậm đặc, thân nhiệt cục bộ có thể tăng nhẹ, gây ra ảo giác rằng huyết áp đang dâng cao dù các thông số áp lực mạch máu thực tế lại giảm [1].
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng sầu riêng nhiều đường và béo nên chắc chắn sẽ làm tim hoạt động quá tải ngay lập tức. Dù nghiên cứu xác nhận sầu riêng khiến nồng độ đường huyết sau ăn tăng tương đương với chuối (dù sầu riêng chứa ít carbohydrate hơn nhiều), đồng thời làm tăng nồng độ triglyceride trong vòng 3 giờ [1], các biến đổi chuyển hóa này không kéo theo sự tăng vọt của huyết áp [1]. Việc hiểu sai cơ chế này khiến nhiều người vô cớ gán cho sầu riêng tội danh gây đột quỵ hay cao huyết áp cấp tính.
Ngoài ra, nhiều người tin rằng sầu riêng có tính làm nóng cơ thể rõ rệt như một vị thuốc làm tăng tuần hoàn. Nhưng trên thực tế, các thử nghiệm kiểm chứng nhiệt độ cơ thể khách quan trên mô hình động vật cho thấy mức tăng thân nhiệt ở nhóm nạp sầu riêng hoàn toàn không có ý nghĩa thống kê so với bình thường [2]. Mọi cảm nhận chủ quan về việc bốc hỏa sau ăn phần nhiều do tác động tâm lý và sự phản ứng tự nhiên của niêm mạc họng trước độ đậm đặc của đường và chất béo [1].
Nhóm đối tượng nào nên thận trọng khi ăn sầu riêng
Mặc dù sầu riêng không gây tăng huyết áp tức thì, điều đó không đồng nghĩa với việc loại quả này an toàn tuyệt đối để ăn thoải mái mà không cần kiểm soát. Nghiên cứu năm 2024 nhấn mạnh rằng việc ăn sầu riêng cần phải điều độ do hàm lượng đường và chất béo trong thịt quả rất cao, có thể làm gia tăng cả đường huyết lẫn nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) trong máu sau khi ăn [1]. Do đó, nhóm bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa lipid máu cần đặc biệt cẩn trọng khi thưởng thức món ăn này [1].
Những người thừa cân, béo phì hoặc đang trong chế độ ăn kiêng khắt khe cũng nên hạn chế ăn sầu riêng với lượng lớn vì năng lượng sinh ra từ loại quả này rất đậm đặc. Đối với những bệnh nhân đang được điều trị tăng huyết áp hoặc có các bệnh lý tim mạch mạn tính phức tạp, dù sầu riêng có xu hướng làm hạ áp nhẹ sau ăn [1], việc nạp quá nhiều calo và làm tăng đột ngột triglyceride máu hoàn toàn không có lợi cho sức khỏe tim mạch tổng thể về lâu dài [1].
Ngoài ra, theo các ghi nhận từ thử nghiệm thực nghiệm, việc kết hợp sầu riêng với thuốc hạ sốt chứa hoạt chất paracetamol cần phải thận trọng và tránh sử dụng đồng thời, do sự tương tác này đã ghi nhận hiện tượng làm tụt giảm thân nhiệt bất thường trên mô hình động vật [2]. Những ai có cơ địa dễ bị nhiệt miệng, đau rát cổ họng hoặc mắc các bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản cũng nên tiết chế vì sầu riêng dễ gây cảm giác khó chịu tiêu hóa và viêm họng sau khi ăn [1].
Cách thưởng thức sầu riêng an toàn và hợp lý
Để thưởng thức sầu riêng mà vẫn bảo vệ được sức khỏe tim mạch và chuyển hóa, người tiêu dùng nên tuân thủ nguyên tắc điều độ về lượng dùng. Khẩu phần được sử dụng an toàn trong nghiên cứu can thiệp trên người là 367,5 kcal [1], tương đương với khoảng 1 đến 2 múi sầu riêng cỡ vừa. Việc giới hạn ở mức này giúp bạn vừa thỏa mãn vị giác vừa không làm đường huyết và mỡ máu tăng vọt quá mức [1].
Về thời điểm, nên ăn sầu riêng vào các bữa phụ vào ban ngày hoặc đầu giờ chiều khi cơ thể còn nhiều hoạt động thể lực để tiêu hao năng lượng. Tránh ăn sầu riêng vào buổi tối muộn sát giờ đi ngủ vì hiệu ứng sinh nhiệt tiêu hóa thức ăn kéo dài có thể gây bức bối, đầy bụng và làm ảnh hưởng tới chất lượng giấc ngủ [1]. Khi ăn, hãy ưu tiên ăn trực tiếp phần thịt quả tươi nguyên chất, tránh kết hợp với các món ăn vặt nhiều đường và chất béo bão hòa khác như chè sầu riêng nhiều nước cốt dừa, xôi sầu riêng hay kem ngọt.
Hãy luôn lắng nghe phản ứng của cơ thể và kết hợp sầu riêng trong một chế độ ăn uống khoa học, giàu chất xơ từ rau xanh và uống đủ nước lọc để hạn chế cảm giác khô khát cổ họng [1]. Nếu bạn đang mắc bệnh nền mãn tính hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị huyết áp, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để nhận được lời khuyên về khẩu phần phù hợp nhất với tình trạng sức khỏe của bản thân.
Sầu riêng không phải là thủ phạm gây ra những cơn tăng huyết áp tức thì như nhiều người vẫn lầm tưởng bấy lâu nay, mà ngược lại còn ghi nhận xu hướng làm hạ áp nhẹ sau ăn trong các nghiên cứu lâm sàng [1]. Tuy nhiên, do chứa lượng đường và chất béo dồi dào có thể làm tăng lipid máu và đường huyết [1], sự chừng mực luôn là chìa khóa vàng để vừa tận hưởng hương vị thơm ngon của loại trái cây nhiệt đới này, vừa bảo toàn sức khỏe một cách tối ưu.
