Thịt chó là món ăn khoái khẩu của một bộ phận người dân tại nhiều địa phương, thường xuất hiện trong các buổi liên hoan hoặc thói quen ẩm thực theo mùa. Tuy nhiên, nguồn gốc không rõ ràng cùng quy trình giết mổ thủ công khiến món ăn này tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho sức khỏe. Người ăn thịt chó chưa qua kiểm dịch nghiêm ngặt đối mặt rủi ro lớn về nhiễm các loại giun sán, ký sinh trùng đường ruột nguy hiểm [1].

Nhiều người lầm tưởng thịt chó giàu đạm và an toàn khi chế biến chín tái hoặc nướng. Dù vậy, dữ liệu y khoa cảnh báo việc tiếp xúc và tiêu thụ thịt chó không rõ nguồn gốc mở đường cho ấu trùng sán dải, giun tròn và đơn bào xâm nhập cơ thể [2], [1]. Chó là vật chủ mang nhiều mầm bệnh lây truyền từ động vật sang người qua dịch tiết, lông, phân hoặc đường tiêu thụ thịt [1], [3].

Nguồn gốc mầm bệnh từ tập tính của loài chó

Tập tính săn bắt tự nhiên của loài chó đóng vai trò lớn trong vòng đời sinh học của ký sinh trùng [4]. Nhiều loài giun sán ký sinh sử dụng động vật nhỏ như loài gặm nhấm, bò sát, chim làm vật chủ trung gian hoặc vật chủ chuyển tiếp, lấy chó mèo làm vật chủ chính [4]. Các yếu tố môi trường, biến đổi khí hậu và đô thị hóa thúc đẩy truyền lây ký sinh trùng, gia tăng nguy cơ lan truyền mầm bệnh từ tự nhiên vào môi trường sống của con người [4].

Bên cạnh đó, thói quen ăn uống của vật nuôi tác động trực tiếp tới tỷ lệ mang mầm bệnh [5]. Nghiên cứu năm 2013 tại Canada ghi nhận 74% chủ nuôi cho thú cưng ăn thịt sống và 70% cho ăn cá sống định kỳ [5]. Việc cho chó ăn thức ăn sống, không dùng đồ ăn thương mại đóng gói làm tăng nguy cơ phơi nhiễm giun tròn Toxocara canis lên gấp 15 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,8–126) [5].

Thói quen vệ sinh của chó cũng tạo điều kiện phát tán mầm bệnh [3]. Chó thường xuyên liếm hậu môn rồi liếm lên lông, làm tăng nguy cơ vi khuẩn đường ruột bám dính trên lông và đệm chân [3]. Một khảo sát chỉ ra 12% chó được kiểm tra mang trứng giun đũa Toxocara trên lông dù xét nghiệm phân không phát hiện trứng [3]. Tập tính lăn lộn, đào bới đất khiến chó dễ dính trứng ký sinh trùng ngoài môi trường bám vào bộ lông hơn mèo [3].

Nguy cơ nhiễm sán dải và các bệnh ký sinh trùng nghiêm trọng

Ở chó, các loại sán dải thuộc giống Echinococcus hay Taenia lưu hành phổ biến ở đường ruột [6], [2]. Nghiên cứu công bố năm 2017 tại Iran trên 450 mẫu phân chó thu thập từ 8 khu vực cho thấy các ký sinh trùng đường ruột của chó gây ra những bệnh lý nghiêm trọng ở người như ấu trùng di chuyển nội tạng (visceral larva migrans), ấu trùng di chuyển đến mắt (ocular larva migrans), bệnh nang sán chó (cystic echinococcosis) và nang sán phế nang (alveolar echinococcosis) [2].

Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng đường tiêu hóa ở đàn chó trong nghiên cứu tại Iran là 19,1% (86/450 mẫu) [2]. Nhóm ký sinh trùng phổ biến gồm Sarcocystis spp. chiếm 7,3%, Taenia/Echinococcus spp. chiếm 5,6%, Toxocara spp. 1,8% và Cystoisospora spp. 1,6% [2]. Các loại khác bao gồm Dicrocoelium dendriticum (0,7%), Eimeria spp. (0,7%), Cryptosporidium spp. (0,4%), Physaloptera spp. (0,4%), Giardia spp. (1,3%), Spirocerca lupi (1,3%), cùng Trichuris vulpis và Acanthocephalans (0,2% mỗi loại) [2]. Sự lưu hành cao của Taenia/Echinococcus spp. đe dọa trực tiếp sức khỏe cộng đồng nếu khâu xử lý thực phẩm lơ là [2].

Bên cạnh bệnh sán dải chó, việc ăn thịt chó là một con đường lây truyền mầm bệnh vào người bên cạnh tiếp xúc với lông hoặc phân bị ô nhiễm [1]. Các tài liệu ghi nhận chó có thể chứa nhiều ký sinh trùng truyền lây nguy hiểm gồm Toxocara canis, Diphyllobothrium latum, Ancylostoma spp., Uncinaria stenocephala và Echinococcus granulosus [1].

Bằng chứng y khoa về tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng ở đàn chó

Các nghiên cứu thực địa trên thế giới phản ánh thực trạng nhiễm ký sinh trùng đáng báo động ở chó nuôi lẫn chó hoang. Nghiên cứu năm 2023 tại tỉnh Giza, Ai Cập thu thập mẫu phân từ 80 chó nuôi có vấn đề sức khỏe đưa đến phòng khám và 220 chó hoang trong trạm cứu hộ [6]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng ở chó hoang lên tới 60%, cao hơn đáng kể so với chó nuôi (40%) [6]. Thể trạng của chó nhiễm bệnh thường suy kiệt, với 63,6% chó hoang và 13,8% chó nuôi có thể trạng kém [6].

Khảo sát tại Ai Cập phát hiện 6 loại ký sinh trùng lây sang người gồm Ancylostoma caninum, Toxocara canis, Dipylidium caninum, Echinococcus granulosus, loài Cryptosporidium, bào nang và thể hoạt động của Giardia [6]. Bốn loại ký sinh trùng khác gồm Toxascaris leonina, Trichuris vulpis, trứng loài Taenia và noãn nang Isospora canis [6]. Đáng lưu ý, tỷ lệ nhiễm bệnh ở nhóm công nhân làm việc tại trạm cứu hộ chó lên tới 92%, so với 66,7% ở người nuôi chó [6].

Tại Ghana, một nghiên cứu năm 2016 kiểm tra phân của 154 con chó, ghi nhận tỷ lệ nhiễm giun sán đường ruột tổng thể đạt 52,6% với 13 loài ký sinh trùng [1]. Nhóm giun tròn phổ biến hơn sán dải, trong đó Toxocara canis chiếm tỷ lệ cao nhất với 18,8% [1]. Tuổi tác và vị trí địa lý của chó là các yếu tố nguy cơ có ý nghĩa thống kê đối với tình trạng nhiễm giun sán [1].

Tại Ấn Độ, nghiên cứu dịch tễ học phân tử năm 2003 tại một cộng đồng trồng chè ghi nhận 72% chó nhiễm giun móc Ancylostoma caninum, 60% nhiễm Ancylostoma braziliense và 37% nhiễm phối hợp cả hai loài [7]. Trứng giun đũa người Ascaris lumbricoides cũng xuất hiện trong hơn 30% mẫu phân chó, cho thấy chó đóng vai trò nguồn phát tán mầm bệnh ra môi trường sống xung quanh [7].

Tại Canada, nghiên cứu năm 2013 phát hiện phân chó thu gom ngoài môi trường tự nhiên mang nhiều ký sinh trùng hơn mẫu phân lấy từ chó đưa đến phòng khám (năm 2010 là 51% so với 48%; năm 2011 là 35% so với 15%) [5]. Tỷ lệ nhiễm chung ký sinh trùng nội sinh giảm từ 48% (năm 2010) xuống 28% (năm 2011) [5]. Trong giai đoạn này, tỷ lệ giun tròn giảm (Toxocara giảm 9%, Toxascaris giảm 5%, Uncinaria giảm 11%), nhưng tỷ lệ sán dải lại tăng (Taeniid tăng 4%, Diphyllobothrium tăng 13%) [5]. Đàn chó nuôi đưa đến khám năm 2011 có tỷ lệ phơi nhiễm với Toxoplasma gondii là 21% (10/47 cá thể) [5].

Lỗ hổng kiểm dịch và nhận thức cộng đồng

Điểm khác biệt căn bản giữa thịt lợn, thịt bò thương phẩm và thịt chó nằm ở rào cản kiểm dịch thú y. Chó tiêu thụ tại nhiều nơi phần lớn không được nuôi nhốt công nghiệp, không áp dụng lịch tẩy giun định kỳ và không qua giết mổ tập trung.

Khảo sát năm 2016 tại Ghana cho thấy người dân thiếu kiến thức về bệnh ký sinh trùng truyền lây từ chó, lơ là việc tẩy giun định kỳ và thường xuyên cho chó ăn ngay trên nền đất bẩn [1]. Tại Bồ Đào Nha, khảo sát năm 2021 ghi nhận 64,6% người nuôi nhận thức được động vật có thể truyền bệnh sang người [3]. Tuy nhiên, ít hơn một nửa số người được hỏi ý thức được việc tiếp xúc vật lý hay con đường ăn uống (thịt sống, trứng sống) là đường lây bệnh tiềm tàng [3]. Có 56% người nuôi thừa nhận lo lắng về nguy cơ thú cưng nhiễm và truyền bệnh sang người [3].

Tại Việt Nam và nhiều quốc gia châu Á, nguồn cung cấp thịt chó chủ yếu gom từ chó thả rông, chó bắt trộm hoặc chó ốm chết. Thịt không có dấu kiểm soát giết mổ của cơ quan thú y. Quá trình vận chuyển, giết mổ thủ công tại các lò mổ chui tạo điều kiện để mầm bệnh từ dịch ruột, phân nhiễm vào thớ thịt, gây nhiễm chéo ra môi trường xung quanh.

Hiểu lầm phổ biến khi ăn thịt chó

Nhiều người cho rằng rượu mạnh hoặc các loại gia vị cay nồng như sả, ớt, riềng, mắm tôm có thể tiêu diệt ký sinh trùng trong thịt chó. Đây là quan niệm sai lầm, chưa có căn cứ khoa học chứng minh. Trứng giun sán và nang ấu trùng được bảo vệ bởi lớp màng sinh học kiên cố, không bị tiêu diệt bởi nồng độ cồn trong rượu uống hay độ cay nóng của gia vị.

Thói quen ăn các món lòng dồi, nướng tái hoặc luộc chưa chín kỹ là con đường ngắn nhất đưa ấu trùng ký sinh trùng vào ruột non. Khi đi vào dạ dày, lớp vỏ ấu trùng được giải phóng, chui qua thành ruột để di chuyển vào tuần hoàn máu tới gan, phổi, mắt hoặc não bộ [2]. Hiểu lầm cho rằng thịt chó chỉ chứa đạm lành tính khiến người ăn chủ quan trước nguy cơ ấu trùng di chuyển nội tạng [2].

Ai nên thận trọng?

Tất cả mọi người đều có nguy cơ nhiễm bệnh khi tiêu thụ thịt động vật mang ký sinh trùng không kiểm dịch. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng đối diện rủi ro biến chứng nặng hơn:

  • Trẻ em: Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện khiến trẻ dễ bị ký sinh trùng tấn công gây suy dinh dưỡng, tổn thương mắt hoặc nội tạng khi phơi nhiễm [5], [2]. Nghiên cứu năm 2013 cho thấy nhóm 5–17 tuổi có tỷ lệ phơi nhiễm Toxocara canis cao hơn người trên 17 tuổi (tỷ số chênh OR 3,4; 95% CI 1,2–10) [5].
  • Người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch: Nghiên cứu ghi nhận người trên 50 tuổi có nguy cơ phơi nhiễm cao với Toxoplasma gondii (OR 9,4; 95% CI 1,1–77) [5]. Người bệnh mạn tính, suy giảm miễn dịch dễ biến chứng nặng khi nhiễm nang sán [2].
  • Công nhân giết mổ và xử lý thịt chó: Nhóm tiếp xúc trực tiếp với máu, phân và nội tạng động vật có nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh ký sinh trùng cao vượt trội [6].

Khuyến cáo áp dụng thực tế và an toàn sức khỏe

Nhằm bảo vệ bản thân và gia đình khỏi nguy cơ nhiễm ấu trùng sán dải và ký sinh trùng, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc vệ sinh:

  • Hạn chế tối đa việc ăn thịt chó: Nguồn thịt không rõ kiểm dịch tiềm ẩn quá nhiều mầm bệnh giun sán và vi khuẩn [6], [1]. Thay thế bằng các nguồn đạm từ gia súc, gia cầm được chăn nuôi công nghiệp, có kiểm dịch thú y đầy đủ.
  • Tuân thủ nguyên tắc ăn chín uống sôi: Tuyệt đối không ăn thịt nướng tái, thịt sống, tiết canh hoặc dồi chó chưa chín kỹ. Nhiệt độ nấu chín là biện pháp vật lý hữu hiệu để tiêu diệt ấu trùng ký sinh trùng.
  • Vệ sinh khi chế biến: Dùng riêng dao, thớt cho thực phẩm sống và thực phẩm chín để tránh nhiễm chéo mầm bệnh từ ruột, phân động vật. Rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi xử lý thịt sống.
  • Quản lý vật nuôi gia đình: Tẩy giun định kỳ cho chó cảnh nuôi trong nhà, không cho thú cưng ăn thịt hoặc cá sống [5], [6]. Giữ vệ sinh môi trường sống, dọn phân thú cưng đúng quy định để cắt đứt vòng đời ký sinh trùng [5], [7].
  • Thăm khám kịp thời: Khi xuất hiện triệu chứng đau bụng kéo dài, nổi mề đay, sụt cân, suy nhược hoặc rối loạn tiêu hóa sau khi ăn thịt không rõ nguồn gốc, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm và điều trị ký sinh trùng kịp thời.

Việc tiêu thụ thịt chó chưa qua kiểm dịch mang lại rủi ro sức khỏe lớn hơn nhiều so với giá trị dinh dưỡng mang lại. Từ bỏ thói quen ăn thịt động vật không kiểm soát kiểm dịch là giải pháp chủ động để bảo vệ đường tiêu hóa và ngăn ngừa các bệnh lý nang sán nguy hiểm cho cộng đồng.