Ăn thuần chay và nguy cơ đột quỵ xuất huyết: Bằng chứng y khoa

Nhiều người chuyển sang chế độ ăn chay trường vì tin rằng việc cắt giảm hoàn toàn đạm và mỡ động vật sẽ bảo vệ hệ tim mạch tuyệt đối. Thói quen kiêng khem này giúp giảm chỉ số mỡ máu, ổn định huyết áp và kiểm soát cân nặng rất hiệu quả. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn gần đây đã chỉ ra một nghịch lý: người ăn chay và thuần chay có thể đối mặt với nguy cơ đột quỵ xuất huyết cao hơn so với người ăn thịt.

Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở việc ăn nhiều rau củ, mà liên quan mật thiết đến tình trạng suy giảm mức cholesterol trong máu xuống ngưỡng quá thấp, kết hợp cùng sự thiếu hụt một số vi chất quan trọng. Dù chế độ ăn thực vật bảo vệ cơ thể rất tốt trước các cơn nhồi máu cơ tim, việc nồng độ lipid huyết thanh sụt giảm quá mức lại có thể làm tăng tính tổn thương của mạch máu não.

Đột quỵ xuất huyết não và mối liên hệ với cholesterol

Đột quỵ xuất huyết xảy ra khi một mạch máu trong não bị rò rỉ hoặc vỡ ra, khiến máu tràn vào các mô não xung quanh và gây tổn thương tế bào thần kinh. Khác với đột quỵ thiếu máu cục bộ vốn hình thành do cục máu đông làm tắc nghẽn dòng chảy, đột quỵ xuất huyết liên quan nhiều đến độ bền và tính toàn vẹn của thành mạch máu.

Một tổng quan hệ thống năm 2021 chỉ ra rằng những người có mức tiêu thụ đạm và mỡ động vật thấp, cũng như những người có nồng độ cholesterol huyết thanh thấp, có nguy cơ đột quỵ toàn phần nói chung và đột quỵ xuất huyết nói riêng gia tăng ^[1]. Cholesterol là thành phần cấu trúc thiết yếu để duy trì tính bền vững của màng tế bào nội mô mạch máu não. Khi nồng độ cholesterol lưu thông trong máu xuống quá thấp, thành mao mạch có thể trở nên mỏng manh, giảm khả năng chịu áp lực và dễ bị nứt vỡ dưới áp lực dòng máu.

Bên cạnh yếu tố cholesterol, việc loại bỏ hoàn toàn thực phẩm nguồn gốc động vật còn dẫn đến sự sụt giảm các chất dinh dưỡng bảo vệ mạch máu. Người ăn thuần chay thường có mức hấp thu thấp hơn về axit amin thiết yếu, axit béo omega-3 chuỗi dài (EPA/DHA) và đặc biệt là vitamin B12 ^[1]. Tình trạng thiếu hụt vitamin B12 có thể làm nồng độ homocysteine trong máu tăng cao, từ đó thúc đẩy tổn thương nội mô mạch máu ^[2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu quốc tế lớn

Bức tranh khoa học về nguy cơ đột quỵ ở người ăn chay được thể hiện rõ ràng nhất qua các cuộc khảo sát theo dõi dài hạn. Nổi bật nhất là dữ liệu từ nghiên cứu đoàn hệ EPIC-Oxford tại Vương quốc Anh theo dõi 48.188 người không có tiền sử bệnh tim mạch trong suốt 18,1 năm ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm ăn chay và thuần chay (16.254 người) có tỷ lệ mắc bệnh tim thiếu máu cục bộ thấp hơn 22% so với nhóm ăn thịt (tương đương giảm 10 ca trên 1.000 người sau 10 năm) ^[3]. Tuy nhiên, nhóm ăn chay lại ghi nhận tỷ lệ đột quỵ toàn phần cao hơn 20% so với nhóm ăn thịt ^[3].

Đi sâu vào dữ liệu cập nhật năm 2022 của nghiên cứu EPIC-Oxford, sự gia tăng tỷ lệ đột quỵ toàn phần ở người ăn chay chủ yếu xuất phát từ đột quỵ xuất huyết, với mức tăng lên tới 48% so với người ăn thịt ^[2]. Đối với nhóm ăn thuần chay, ước tính nguy cơ đột quỵ xuất huyết cao hơn khoảng 35%, tuy nhiên con số này chưa đạt ý nghĩa thống kê do số lượng người thuần chay trong mẫu nghiên cứu còn nhỏ ^[2]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng nguy cơ xuất huyết não này có thể bắt nguồn từ mức LDL-cholesterol quá thấp, thiếu hụt vitamin B12 gây tăng homocysteine, hoặc lượng đạm động vật hấp thu quá ít ^[2].

Dẫu vậy, các kết quả khoa học không hoàn toàn đồng nhất ở mọi quần thể. Một nghiên cứu đoàn hệ tại Vương quốc Anh năm 2023 trên quy mô dân số lớn đã đánh giá việc tuân thủ chế độ ăn thực vật lành mạnh và nhận thấy mô hình này giúp giảm tử vong chung, bệnh tim mạch và ung thư, nhưng không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê với đột quỵ xuất huyết ^[4]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh chất lượng thực phẩm thực vật mang tính quyết định, bởi một chế độ ăn nguồn gốc thực vật nếu chứa nhiều thành phần kém lành mạnh vẫn có thể gây hại cho sức khỏe ^[4].

Mặt khác, một nghiên cứu tại Đài Loan công bố năm 2020 trên hai đoàn hệ Tzu Chi (gồm 5.050 người và 8.302 người) lại đưa ra kết quả trái ngược ^[5]. Sau thời gian theo dõi, nhóm ăn chay (phần lớn là người tình nguyện Phật tử) có nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ giảm rõ rệt, và ở đoàn hệ thứ hai, nguy cơ đột quỵ xuất huyết giảm tới 66% so với nhóm ăn thịt ^[5]. Phân tích từ nghiên cứu này gợi ý rằng mức hấp thu vitamin B12 từ chế độ ăn có thể đóng vai trò điều chỉnh mối quan hệ giữa chế độ ăn chay và đột quỵ ^[5]. Điểm khác biệt này cũng được ghi nhận trong một bài tổng quan năm 2021, khi nhóm ăn chay tôn giáo tại Đài Loan duy trì lối sống lành mạnh (không hút thuốc, không uống rượu, năng vận động) và có tỷ lệ tăng huyết áp thấp hơn rõ rệt ^[6].

Giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Mặc dù mối lo ngại về nguy cơ xuất huyết não ở người ăn chay đã được đưa ra, y học hiện đại vẫn đang xem xét dữ liệu này một cách thận trọng. Nghiên cứu tổng quan năm 2023 lưu ý rằng bằng chứng về mối liên quan giữa ăn thuần chay, ăn chay và nguy cơ đột quỵ xuất huyết hiện vẫn còn rất hạn chế, chủ yếu tập trung ở nhóm thuần tập EPIC-Oxford và nghiên cứu quy mô nhỏ từ Đài Loan với các kết quả trái ngược nhau ^[4].

Một phân tích gộp năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ nhiều nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu cho thấy chế độ ăn chay giúp giảm 22% tỷ lệ tử vong và 28% tỷ lệ mắc bệnh mạch vành, nhưng không ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê với việc giảm tử vong do đột quỵ ^[7]. Điều này chứng tỏ tác động bảo vệ vượt trội của ăn chay đối với tim mạch không đồng nghĩa với việc nó ngăn ngừa hoàn toàn các biến cố mạch máu não.

Hơn nữa, một tổng quan hệ thống năm 2021 giải thích rằng phần lớn các dữ liệu hiện có gặp khó khăn trong việc phân tích sâu về thời gian ăn thuần chay, chất lượng thực phẩm và thói quen bổ sung vi chất ^[1]. Tỷ lệ người ăn thuần chay hoàn toàn trong các nghiên cứu thường chỉ chiếm mức tối thiểu khoảng 2,3%, khiến các tính toán thống kê đối với các biến cố hiếm gặp như xuất huyết não dễ bị dao động ^[1]. Định nghĩa về ăn chay cũng không đồng nhất, khi một số người ăn nhiều ngũ cốc tinh chế và chất béo xấu, dẫn đến kết quả sức khỏe khác hẳn người ăn thực vật nguyên phần ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng nồng độ cholesterol càng hạ thấp càng tốt cho hệ tuần hoàn. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Dù mức LDL-cholesterol cao là thủ phạm gây xơ vữa động mạch và đột quỵ nhồi máu, nhưng mức cholesterol toàn phần hay LDL rơi xuống ngưỡng cực kỳ thấp lại làm suy yếu độ dẻo dai của màng tế bào mạch máu nhỏ, làm tăng nguy cơ vỡ mạch ^[1], ^[2].

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn chay tự động đồng nghĩa với bảo vệ sức khỏe tuyệt đối. Một chế độ ăn thuần chay nghèo nàn, lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường, tinh bột tinh chế và thiếu chất béo lành mạnh vẫn làm tăng gánh nặng tim mạch ^[4], ^[1]. Ngoài ra, việc bỏ qua hoàn toàn các chất bổ sung vì nghĩ "rau củ đã có đủ chất" khiến nhiều người ăn thuần chay rơi vào tình trạng thiếu máu và tổn thương thần kinh do thiếu vitamin B12 ^[1], ^[5].

Ai nên thận trọng khi ăn thuần chay?

Những người đang có kế hoạch hoặc đang duy trì chế độ thuần chay cần đặc biệt lưu ý nếu thuộc các nhóm nguy cơ sau:

• Người có tiền sử tăng huyết áp nhưng không kiểm soát tốt: Áp lực máu nội sọ cao kết hợp với thành mạch máu mỏng do thiếu hụt dinh dưỡng sẽ đẩy nguy cơ vỡ mạch lên mức nguy hiểm.
• Người có chỉ số lipid máu ở mức rất thấp bẩm sinh hoặc đang dùng thuốc hạ mỡ máu liều cao: Cần theo dõi chặt chẽ để tránh đưa nồng độ cholesterol xuống mức đáy.
• Người lớn tuổi hoặc người có các bệnh lý mạch máu não từ trước.
• Người ăn chay không sử dụng thực phẩm tăng cường vi chất hoặc viên uống bổ sung: Dễ dẫn đến thiếu vitamin B12 kéo dài, đẩy nồng độ homocysteine trong máu lên cao ^[1], ^[2].

Những đối tượng có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và chuyên gia dinh dưỡng để được kiểm tra huyết học định kỳ trước khi thực hiện các đợt ăn chay kéo dài.

Hướng dẫn xây dựng thực đơn an toàn và cân bằng

Để tận dụng tối đa lợi ích giảm bệnh tim mạch của chế độ ăn thực vật mà vẫn phòng ngừa được nguy cơ xuất huyết não, người thực hiện cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Bổ sung vitamin B12 đầy đủ: Bổ sung định kỳ thông qua viên uống vi chất hoặc sử dụng thực phẩm có tăng cường vi chất là giải pháp bắt buộc đối với người ăn thuần chay để kiểm soát homocysteine ^[1], ^[5].
• Duy trì chất béo lành mạnh: Không kiêng hoàn toàn chất béo; nên nạp các axit béo omega-3 và chất béo không bão hòa từ hạt lanh, hạt chia, quả óc chó, dầu hạt cải và dầu ô liu ^[1].
• Kiểm soát huyết áp: Đo huyết áp định kỳ và hạn chế lượng muối ăn, tránh ăn nhiều đồ hộp hoặc dưa muối chua chế biến sẵn.
• Chuyển hướng sang chế độ linh hoạt (flexitarian): Nghiên cứu năm 2023 gợi ý rằng một chế độ ăn nhiều thực vật lành mạnh kết hợp với một lượng nhỏ thực phẩm nguồn gốc động vật có thể bảo vệ cơ thể trước các tác dụng phụ bất lợi của việc ăn chay trường hoàn toàn ^[4].
• Tăng cường vi chất thiết yếu: Đảm bảo lượng canxi và các axit amin thiết yếu đầy đủ từ các loại đậu đỗ, hạt và nấm để bảo vệ mạch máu và xương khớp ^[4], ^[1].

Chế độ ăn dựa trên thực vật mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tim mạch và kiểm soát cân nặng, nhưng việc kiêng khem cực đoan có thể để lại những khoảng trống dinh dưỡng làm tăng nguy cơ đột quỵ xuất huyết não. Sự cân bằng, theo dõi định kỳ và bổ sung hợp lý các vi chất quan trọng chính là chìa khóa giúp duy trì lối sống lành mạnh dài lâu.