Nhiều người rỉ tai nhau rằng ăn thực phẩm màu tím giàu anthocyanin hoặc dùng các viên uống chiết xuất thực vật có thể "rửa sạch" mỡ thừa trong gan. Mối quan tâm này rất lớn khi tỷ lệ gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) ngày một gia tăng trong cộng đồng [1], [2]. Bệnh lý này hình thành do sự tích tụ chất béo dư thừa trong các tế bào gan khi cán cân chuyển hóa chất béo bị rối loạn [3], [4].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất anthocyanin không phải là "thần dược" điều trị dứt điểm gan nhiễm mỡ [1]. Mặc dù hợp chất này ghi nhận tác động hạ men gan ở vài thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ và hỗ trợ giảm tỷ lệ mỡ cơ thể, tổng hợp bằng chứng y khoa hiện tại chưa đủ để kết luận anthocyanin cải thiện xơ hóa gan hay mỡ máu [1], [5].
Gan nhiễm mỡ và rào cản từ tế bào đến cơ thể
Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu có tỷ lệ mắc từ 5% đến 20% ở nhóm người khỏe mạnh thông thường và tăng vọt lên hơn 40% ở những bệnh nhân mắc đái tháo đường [2]. Tỷ lệ lưu hành nói chung ước tính khoảng 33% trong một phân tích tổng hợp gần đây [2]. Tại Bắc Mỹ tỷ lệ này dao động 21% - 24,7%, châu Âu khoảng 24% và Nhật Bản từ 23% đến 26% [4]. Bệnh có thể tiến triển từ thoái hóa mỡ đơn thuần sang viêm gan thoái hóa mỡ (chiếm 10-20%), rồi dẫn tới xơ hóa, xơ gan hoặc suy gan [5], [4].
Khi phân tích trong phòng thí nghiệm, anthocyanin đơn lẻ như delphinidin (Dp) ức chế tích lũy triglyceride trong tế bào HepG2 ở người tới khoảng 53% [3]. Hiệu quả này diễn ra nhờ cơ chế điều hòa giảm biểu hiện các gen liên quan đến tổng hợp chất béo gồm CPT1A, SREBF1 và FASN mà không làm thay đổi hàm lượng protein kinase hoạt hóa bởi AMP (AMPK) [3]. Chiết xuất anthocyanin từ quả việt quất đen (bilberry) ở chuột ăn chế độ kiểu phương Tây cũng hỗ trợ hạ men gan ALT, AST, giảm cholesterol tỷ trọng thấp (LDL-c), giảm tích tụ mỡ gan và giảm chất phản ứng với axit 2-thiobarbituric (TBARS) cùng alpha-SMA [4]. Ngoài ra, việt quất đen còn làm giảm tỷ lệ vi khuẩn Firmicutes/Bacteroidetes (F/B), tăng mật độ vi khuẩn có lợi g_Akkermansia và g_Parabacteroides trong đường ruột chuột [4].
Mặc dù vậy, tác dụng trên nuôi cấy tế bào hoặc động vật gặm nhấm không đồng nghĩa với tác dụng trên cơ thể sống phức tạp. Một nghiên cứu trên chuột C57BL/6Nhsd được cho ăn chế độ giàu chất béo và carbohydrate (HFHC) trong 16 tuần đã chỉ ra hạn chế này [3]. Chuột được chia nhóm nhỏ và dùng delphinidin liều 15 mg/kg thể trọng/ngày trong 4 tuần mô phỏng lượng anthocyanin nạp hàng ngày ở người [3]. Kết quả cho thấy delphinidin không làm thay đổi trọng lượng cơ thể, lượng năng lượng tiêu thụ, đường huyết cao, tình trạng kháng insulin hay các bất thường mô học gan do chế độ ăn HFHC gây ra [3]. Biểu hiện mRNA của Acaca và Fasn ở mô mỡ cũng như trục tín hiệu SIRT1/LKB1/AMPK và PPARalpha ở gan chuột đều không có thay đổi đáng kể [3].
Nghiên cứu lâm sàng: Kết quả thực tế trên người
Khác biệt giữa phòng thí nghiệm và người thật thúc đẩy các nhà khoa học triển khai các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.
Năm 2015, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược theo chuẩn CONSORT được thực hiện trên 74 bệnh nhân mắc gan nhiễm mỡ [5]. Nhóm can thiệp được bổ sung anthocyanin tinh khiết chiết xuất từ việt quất đen và quả lý chua đen với liều lượng 320 mg/ngày trong suốt 12 tuần, trong khi nhóm đối chứng dùng giả dược [5]. Cả hai nhóm không có khác biệt đáng kể về lượng dinh dưỡng nạp vào, hoạt động thể lực hay mỡ máu [5].
Kết thúc 12 tuần, nhóm dùng anthocyanin ghi nhận mức giảm đáng kể men gan alanine aminotransferase (-19,1% so với mức tăng 3,1% ở nhóm chứng), giảm chỉ dấu chết tế bào cytokeratin-18 đoạn M30 (-8,8% so với tăng 5,6%) và men myeloperoxidase (-75,0% so với -44,8%) với p < 0,05 [5]. Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống cho thấy mức đường huyết sau 2 giờ tải đường giảm 18,7% so với mức giảm 3,8% của nhóm chứng (p = 0,02) [5]. Đường huyết lúc đói và chỉ số kháng insulin HOMA-IR có xu hướng giảm so với ban đầu nhưng không đạt ý nghĩa thống kê khi so với nhóm chứng [5].
Nhằm đào sâu cơ chế, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên khác công bố đề cương năm 2019 dự kiến đánh giá 80 bệnh nhân gan nhiễm mỡ [2]. Bệnh nhân được chia thành nhóm can thiệp dùng chiết xuất quả thù du (Cornus mas L.) chứa 320 mg anthocyanin mỗi ngày trong 12 tuần và nhóm dùng giả dược [2]. Nghiên cứu đặt mục tiêu đo lường hàm lượng AST, ALT, CK-18 M30, mức độ nhiễm mỡ và xơ gan, cùng các chỉ dấu cytokine tiền viêm TNF-alpha, chất oxy hóa malondealdehyde (MDA) và hormone adiponectin [2].
Đến năm 2024, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp rà soát trên các cơ sở dữ liệu MEDLINE/PubMed, Cochrane CENTRAL, Web of Science và Scopus tính đến ngày 27/3/2024 đã tổng hợp kết quả từ 5 nghiên cứu lâm sàng [1]. Phân tích đánh giá tiêu chí chính là độ nghiêm trọng của xơ hóa gan, nồng độ transaminase gan (men gan) cùng các tiêu chí phụ gồm béo phì và bộ mỡ máu [1].
Kết quả gộp cho thấy nhóm sử dụng anthocyanin có mức độ xơ hóa gan và men gan transaminase thấp hơn nhóm đối chứng, nhưng mức chênh lệch rất nhỏ và không đạt ý nghĩa thống kê [1]. Tình trạng tương tự cũng xuất hiện ở các chỉ số mỡ máu gồm cholesterol toàn phần, LDL-c và triglyceride huyết thanh khi mức chênh lệch dao động từ không đáng kể đến trung bình nhưng đều không có ý nghĩa thống kê [1].
Bằng chứng hiện có: Đâu là giới hạn?
Phân tích gộp năm 2024 chỉ ra rằng anthocyanin giúp giảm có ý nghĩa thống kê đối với tỷ lệ phần trăm mỡ cơ thể (chênh lệch trung bình chuẩn hóa SMD = -0,41; khoảng tin cậy 95%: -0,76 đến -0,06; p = 0,021) [1]. Đây là điểm sáng ghi nhận trên chỉ số thành phần cơ thể. Tuy nhiên, hiệu quả này lại không phản ánh đồng nhất lên các chỉ số béo phì tổng hợp khác [1].
Các chuyên gia kết luận hiện chưa có bằng chứng xác thực khẳng định hiệu quả của anthocyanin trong việc cải thiện tình trạng xơ hóa gan hoặc rối loạn lipid máu ở người bệnh gan nhiễm mỡ [1]. Các thử nghiệm lâm sàng ít ỏi hiện có bộc lộ nhiều hạn chế về cỡ mẫu và sự dao động rất lớn về mức liều sử dụng [1]. Vì vậy, việc áp dụng rộng rãi hoạt chất này cho người bệnh vẫn cần thêm các thử nghiệm quy mô lớn để xác định rõ ràng [1].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng bổ sung viên uống anthocyanin liều cao có thể thay thế hoàn toàn phác đồ của bác sĩ hoặc giải quyết triệt để tình trạng gan ứ mỡ. Trên thực tế, ngay cả ở các liều mô phỏng lượng ăn vào thông thường, delphinidin không thể ngăn chặn tác hại nếu chế độ ăn vẫn tràn ngập mỡ và đường [3]. Dù men gan ALT hay chỉ số CK-18 M30 có thể hạ ở một thử nghiệm nhỏ [5], mức giảm này chưa đủ để đảo ngược xơ gan trên diện rộng [1].
Một sai lầm khác là nghĩ rằng chỉ cần uống chiết xuất màu tím thì mỡ máu tự khắc giảm. Các dữ liệu gộp cho thấy cholesterol hay triglyceride máu không biến chuyển rõ rệt sau thời gian dùng bổ sung anthocyanin [1]. Không có loại thực phẩm hay hoạt chất đơn lẻ nào có thể gánh vác thay cho lối sống lành mạnh.
Những ai nên thận trọng?
Người đang mắc bệnh gan tiến triển, xơ gan hoặc suy gan không được tự ý mua các sản phẩm chiết xuất anthocyanin đậm đặc để tự điều trị. Khi gan đã tổn thương, việc dung nạp các dạng viên chiết xuất liều cao có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa.
Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần lưu ý vì thử nghiệm dùng 320 mg anthocyanin mỗi ngày có thể ảnh hưởng đến đáp ứng đường huyết sau khi nạp glucose [5]. Việc phối hợp thêm các chất bổ sung cần có sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa để phòng ngừa nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc tương tác thuốc.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Thay vì tìm kiếm các sản phẩm chiết xuất anthocyanin đắt đỏ chưa được kiểm chứng đầy đủ, việc bổ sung sắc tố này qua thực phẩm tươi tự nhiên là hướng đi an toàn và bền vững. Các loại rau củ quả màu đỏ tím, việt quất đen, bắp cải tím, cà tím hay khoai lang tím cung cấp nguồn dưỡng chất thực vật đa dạng cùng lượng chất xơ dồi dào.
Người tiêu dùng nên ưu tiên cách chế biến đơn giản như hấp, luộc nhanh hoặc ăn tươi để giữ lại tối đa các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên. Bên cạnh đó, chế độ dinh dưỡng cần cắt giảm đường đơn, hạn chế chất béo bão hòa từ thực phẩm chiên xào, kết hợp duy trì thể lực đều đặn để kiểm soát cân nặng và cải thiện mỡ nội tạng một cách toàn diện.
Anthocyanin là một dưỡng chất thực vật có tiềm năng hỗ trợ giảm tỷ lệ mỡ cơ thể, nhưng các bằng chứng khoa học hiện tại chưa chứng minh được khả năng chữa lành gan nhiễm mỡ hay xơ gan [1]. Người bệnh không nên phụ thuộc vào thực phẩm chức năng màu tím mà bỏ qua hướng dẫn chuyên khoa. Duy trì lối sống khoa học, kiểm soát cân nặng và thăm khám định kỳ vẫn là chìa khóa then chốt để bảo vệ lá gan.
