Collagen cho người đau thoái hóa khớp: Bằng chứng tới đâu?

Đau nhức khớp gối, cứng khớp mỗi buổi sáng hay tiếng lạo xạo khi lên xuống cầu thang là nỗi ám ảnh thường trực của người bị thoái hóa khớp. Để tìm kiếm giải pháp hỗ trợ bên cạnh thuốc giảm đau thông thường, nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung collagen, nổi bật nhất hiện nay là collagen không biến tính type II (viết tắt là UC-II). Khác với các loại collagen làm đẹp da thông thường, hoạt chất này được quảng cáo rầm rộ với tác dụng bảo vệ sụn và giảm đau nhức khớp chuyên biệt.

Thực tế bằng chứng khoa học cho thấy, collagen không biến tính type II đem lại nhiều tín hiệu khả quan trong việc giảm đau, hỗ trợ biên độ vận động và cải thiện chất lượng sống cho người thoái hóa khớp [5, 8]. Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu hiện nay vẫn tồn tại nhiều kết quả trái chiều, đòi hỏi người bệnh phải có cái nhìn tỉnh táo, không xem đây là phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý này [7, 8].

Collagen không biến tính type II hoạt động thế nào trong khớp?

Khác biệt cốt lõi giữa collagen thông thường và collagen không biến tính type II nằm ở cấu trúc phân tử. Collagen dạng thông thường đã qua xử lý nhiệt hoặc thủy phân để phân cắt thành các chuỗi peptide ngắn, chủ yếu dùng cho mục đích dinh dưỡng. Ngược lại, collagen type II không biến tính được tinh chế thông qua quy trình công nghệ nhằm giữ nguyên vẹn cấu trúc xoắn 3 chuỗi đặc trưng và giữ lại các đoạn quyết định kháng nguyên (epitope) hoạt tính sinh học ^[1].

Khi đi vào cơ thể qua đường uống, thành phần này tác động chủ yếu thông qua cơ chế dung nạp miễn dịch đường uống (oral immune tolerance) tại mảng Peyer ở ruột non thay vì đóng vai trò trực tiếp làm nguyên liệu xây dựng mô ^[2]. Nhờ các vị trí kháng nguyên còn nguyên vẹn, hệ miễn dịch đường ruột tiếp nhận tín hiệu và điều hòa lại phản ứng tự miễn, từ đó giúp ngăn chặn quá trình tấn công, phá hủy sụn khớp [1, 3]. Điều này hỗ trợ giảm đáng kể tình trạng viêm tại chỗ và bảo tồn bề mặt sụn tiếp xúc ^[3].

Bên cạnh đó, việc ức chế các tác nhân trung gian gây viêm cũng gián tiếp làm chậm sự hao hụt sụn. Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã chứng minh cơ chế bảo tồn cấu trúc khớp này một cách chi tiết trên các mô hình bệnh học thoái hóa khớp thực nghiệm [2, 6].

Các phát hiện từ nghiên cứu thực nghiệm trên động vật

Nhiều dữ liệu tiền lâm sàng quan trọng đã làm sáng tỏ khả năng chống viêm và bảo tồn cấu trúc khớp của hoạt chất collagen không biến tính trước khi tiến hành trên người.

Trong một nghiên cứu năm 2023 trên 70 con chuột bị thoái hóa khớp gối do tiêm monoiodoacetate (MIA), các nhà khoa học chia thành 5 nhóm: nhóm đối chứng không bệnh, nhóm tiêm MIA không điều trị, và 3 nhóm tiêm MIA được uống collagen không biến tính với các liều 0,66 mg/kg; 1,33 mg/kg và 2 mg/kg ^[4]. Kết quả cho thấy toàn bộ các mức liều ở cả chuột non lẫn chuột già đều làm giảm đường kính sưng phù của khớp gối ^[4]. Hai mức liều cao hơn (1,33 mg/kg và 2 mg/kg) giúp giảm điểm thoái hóa sụn Mankin và tăng các chỉ số dáng đi ngay từ ngày thứ 14 so với nhóm chỉ tiêm MIA ^[4]. Đáng chú ý, liều 2 mg/kg đem lại hiệu quả tối ưu nhất trong việc cải thiện điểm Mankin và thông số dáng đi sau 28 ngày gây bệnh ^[4]. Ở nhóm chuột non, tất cả các mức liều đều giảm điểm tổn thương Kellgren-Lawrence ^[4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự suy giảm hầu hết các chất chỉ dấu gây viêm và phân hủy sụn trong huyết thanh cũng như mô sụn khớp gối ở cả hai lứa tuổi ^[4].

Một nghiên cứu thực nghiệm khác công bố năm 2021 tiếp tục phân tích sâu cơ chế phân tử khi dùng collagen không biến tính (UCII) liều 4 mg/kg thể trọng đơn độc hoặc kết hợp cùng niacinamide trên 49 cá thể chuột Wistar bị thoái hóa khớp ^[5]. Dữ liệu chỉ ra rằng việc bổ sung UCII đã kìm hãm sự tăng cao của các yếu tố tiền viêm huyết thanh gồm IL-1beta, IL-6, TNF-alpha, COMP và CRP (p < 0,05) ^[5]. Đồng thời, các chỉ số tổn thương oxy hóa MDA huyết thanh cùng các phân tử liên quan thoái hóa trong khớp như MMP-3, NF-kappaB và TGbeta cũng giảm đáng kể ^[5]. Tình trạng đau khớp thể hiện qua hành vi như giảm chiều dài sải bước, giảm diện tích và độ rộng bàn chân, cùng sự gia tăng điểm số Kellgren-Lawrence và Mankin đều được cải thiện nhờ nhóm hoạt chất này ^[5].

Nghiên cứu lâm sàng trên người thoái hóa khớp nói gì?

Hiệu quả thực tế trên lâm sàng của collagen không biến tính type II đối với bệnh nhân thoái hóa khớp gối đã được kiểm chứng qua một số thử nghiệm tiến cứu chất lượng.

Nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện trên 105 phụ nữ lớn tuổi (từ 60 đến 80 tuổi) bị thoái hóa khớp gối nhằm đánh giá khả năng cải thiện chất lượng sống và giảm đau ^[6]. Các bệnh nhân được phân vào hai nhóm: 53 người thuộc nhóm can thiệp sử dụng UC-II trong 90 ngày và 52 người thuộc nhóm đối chứng không dùng UC-II ^[6]. Quá trình theo dõi ghi nhận tại thời điểm ngày thứ 1, ngày thứ 30 và ngày thứ 90 cho thấy chất lượng cuộc sống thuộc lĩnh vực Thể chất (Physical domain) ở nhóm dùng UC-II tăng vượt trội so với nhóm chứng ^[6]. Mức độ đau đo theo thang đo thị giác VAS giảm trung bình từ -3,8 +- 1,8 ở nhóm UC-II so với mức giảm chỉ -1,3 +- 2,0 ở nhóm đối chứng ^[6]. Ngoài ra, điểm số suy giảm chức năng khớp WOMAC cũng có sự khác biệt rõ nét khi giảm tới -9,5 +- 11,9 ở nhóm dùng bổ sung, so với mức -1,3 +- 11,1 của nhóm chứng ^[6]. Nghiên cứu không nhận thấy sự thay đổi nào ở khía cạnh Sức khỏe tinh thần ^[6].

Một báo cáo tổng quan tài liệu và phân tích tổng hợp gộp 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 243 bệnh nhân thoái hóa khớp gối giai đoạn sớm được bổ sung UC-II (gồm 91 nam và 152 nữ) ^[3]. Độ tuổi trung bình của các đối tượng tham gia dao động từ 53,5 +- 0,99 đến 68,7 +- 5,3 tuổi, thời gian theo dõi điều trị từ 3 đến 6 tháng ^[3]. Kết quả tổng hợp chỉ ra rằng chỉ số WOMAC và điểm đau VAS ở nhóm dùng UC-II vượt trội hơn hẳn nhóm giả dược ^[3]. Vận động chức năng biểu hiện qua các bài kiểm tra thực tế như bài kiểm tra đứng dậy và đi (timed up-and-go) cùng bài kiểm tra đi bộ 6 phút (6MWT) đều có sự tiến triển đáng kể so với mức nền ban đầu ^[3]. Tỷ lệ tác dụng không mong muốn nói chung tương đương với các chế phẩm bổ sung thông thường khác ^[3].

Ngoài ra, những lợi ích đối với khớp gối cũng được chứng minh trên người trưởng thành bị đau khớp khi vận động hoặc có nhu cầu cải thiện tầm vận động khớp [1, 4].

Hiệu quả đối với độ linh hoạt và tầm vận động khớp gối

Không chỉ giới hạn ở nhóm bệnh nhân đã hình thành tổn thương bệnh lý rõ rệt, collagen type II còn được nghiên cứu trên những đối tượng xuất hiện triệu chứng khó chịu khớp gối do sinh hoạt.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược đa trung tâm công bố năm 2022 được thực hiện trên 96 người trưởng thành khỏe mạnh (độ tuổi 20-55) không có tiền sử thoái hóa khớp nhưng bị khó chịu khớp liên quan đến hoạt động thể lực ^[7]. Các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên để uống 40 mg UC-II mỗi ngày (48 người) hoặc giả dược (48 người) liên tục trong 24 tuần ^[7]. Đo lường tầm vận động khớp (ROM) bằng thước đo kỹ thuật số cho thấy, nhóm dùng collagen có sự gia tăng biên độ gập gối ROM flexion đáng kể (3,23 độ so với 0,21 độ ở nhóm giả dược; p = 0,025) ^[7]. Tầm duỗi gối ROM extension ở nhóm dùng collagen cũng cải thiện thêm 2,21 độ (p = 0,0061), trong khi nhóm giả dược chỉ tăng nhẹ 1,27 độ không có ý nghĩa thống kê ^[7]. Phân tích nhóm nhỏ theo tuổi cho thấy người trên 35 tuổi sử dụng collagen tăng biên độ gập gối vượt trội (6,79 độ so với 0,30 độ; p = 0,0092) ^[7].

Cùng chiều hướng này, một nghiên cứu RCT khác vào năm 2023 trên 64 tình nguyện viên Nhật Bản (20 đến dưới 75 tuổi, có 58 người hoàn thành can thiệp) sử dụng sản phẩm collagen không biến tính type II nguồn gốc từ sụn ức gà (NEXT-II với 3,2 mg hoạt chất collagen type II không biến tính/ngày) trong 12 tuần ^[2]. Nhóm sử dụng collagen cho thấy độ gập và phạm vi cử động linh hoạt của khớp gối gia tăng ở các mốc 4, 8 và 12 tuần ^[2]. Bên cạnh đó, thang đo JKOM, thang điểm đau khó chịu VAS vùng gối và thắt lưng, cùng chức năng vận động qua bài kiểm tra đi bộ 10 mét và leo cầu thang đều ghi nhận sự cải thiện rõ rệt ^[2].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên chỉ ra rằng collagen type II không biến tính có thể mang lại các tác động hỗ trợ thiết thực:

• Làm giảm triệu chứng đau nhức vùng gối khi di chuyển hoặc vận động [5, 8].
• Hạn chế tình trạng cứng khớp và nới rộng biên độ gập duỗi khớp [3, 4, 5].
• Hỗ trợ chức năng thể chất tổng quát, gia tăng khoảng cách và tốc độ đi bộ hàng ngày [3, 8].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận đầy đủ tính đa chiều của bức tranh y học thực chứng. Không phải mọi thử nghiệm đều ghi nhận kết quả tích cực khi kết hợp dưỡng chất. Điển hình, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2025 theo dõi trên 68 bệnh nhân thoái hóa khớp gối sử dụng viên kết hợp collagen không biến tính type II và collagen thủy phân ^[8]. Sau 12 tuần, dù cả hai nhóm đều có sự suy giảm mức độ đau trên thang Verbal Numerical Rating Scale (p < 0,001) và tăng điểm chức năng KOOS theo thời gian, nhưng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng collagen và nhóm giả dược (p > 0,05) về mức độ đau, chức năng khớp, lượng thuốc giảm đau cần dùng thêm hay độ hài lòng của người bệnh ^[8].

Bên cạnh đó, các chuyên gia tổng quan lưu ý rằng nhiều nghiên cứu trước đây do nhà sản xuất tài trợ dẫn đến nguy cơ sai số tiềm ẩn ^[8], số lượng mẫu thử nghiệm còn khiêm tốn và thời gian theo dõi hầu như chỉ kéo dài từ 3 đến 6 tháng ^[3]. Do đó, các nghiên cứu quy mô lớn hơn vẫn là điều kiện tiên quyết để khẳng định chắc chắn tác dụng dài hạn [7, 8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng collagen cho khớp

Nhiều người bệnh do tiếp nhận thông tin truyền thông phóng đại đã có những nhận thức chưa chuẩn xác:

Hiểu lầm 1: Càng uống nhiều liều lượng cao thì sụn khớp phục hồi càng nhanh. Collagen không biến tính tác động thông qua cơ chế thụ cảm miễn dịch đường ruột chứ không phải bù đắp sụn bằng lượng mô nạp vào [1, 3]. Các nghiên cứu lâm sàng đều cho thấy hiệu quả đạt được chỉ với liều lượng rất nhỏ (vài miligam hoạt chất tinh khiết hoặc khoảng 40 mg nguyên liệu tiêu chuẩn) [3, 4]. Việc tự ý tăng liều hoàn toàn không làm khớp tái tạo nhanh hơn.

Hiểu lầm 2: Collagen type II có thể chữa lành hoàn toàn tổn thương thoái hóa. Thoái hóa khớp là một quá trình thoái triển mạn tính liên quan đến lão hóa, cơ sinh học và viêm mô liên kết [5, 7]. Các hoạt chất bổ sung chỉ có vai trò hỗ trợ kiểm soát viêm, cải thiện chức năng và giảm bớt đau đớn chứ không thể làm đảo ngược hoàn toàn cấu trúc sụn đã hư mòn nghiêm trọng [5, 8].

Hiểu lầm 3: Collagen làm đẹp da và collagen khớp gối là một. Các sản phẩm cho da thường là collagen peptide thủy phân liều cao (tính bằng gam), trong khi bảo tồn vận động khớp yêu cầu dạng collagen type II giữ nguyên vẹn cấu trúc kháng nguyên (undenatured) [1, 7]. Việc đánh đồng hai loại này dẫn đến việc sử dụng sai mục đích điều trị.

Những ai nên thận trọng trước khi sử dụng?

Dù các thử nghiệm lâm sàng cho thấy collagen không biến tính type II có hồ sơ an toàn tốt, không ghi nhận tác dụng phụ đáng ngại [3, 7, 8], một số đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý:

• Người có cơ địa dị ứng: Đa phần nguồn nguyên liệu collagen không biến tính type II thương mại được chiết xuất từ sụn ức gà ^[2]. Những người có tiền sử dị ứng với thịt gà, trứng hoặc các sản phẩm từ gia cầm cần thận trọng, đọc kỹ thành phần nguồn gốc.
• Bệnh nhân có bệnh lý mạn tính kèm theo: Những người đang dùng các thuốc điều trị ức chế miễn dịch hoặc thuốc đặc trị bệnh tự miễn cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác bất lợi liên quan đến cơ chế điều hòa miễn dịch đường ruột ^[2].
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Nhóm đối tượng này thường không nằm trong các cỡ mẫu thử nghiệm lâm sàng của hoạt chất [4, 5], vì vậy cần có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Hướng dẫn áp dụng và kết hợp vào đời sống

Để việc sử dụng collagen không biến tính type II mang lại hiệu quả thực tế và bảo đảm an toàn, người bệnh nên nắm rõ một số nguyên tắc:

• Hàm lượng và liều dùng: Chọn các sản phẩm ghi rõ thành phần collagen type II không biến tính. Liều lượng thường dùng trong các nghiên cứu lâm sàng là 40 mg chế phẩm UC-II tiêu chuẩn (hoặc tương đương lượng collagen type II không biến tính có hoạt tính từ khoảng 3,2 mg trở lên) mỗi ngày một lần [3, 4].
• Thời điểm sử dụng: Nên uống cố định vào một thời điểm trong ngày, thường là vào buổi sáng trước bữa ăn hoặc lúc bụng đói với nước lọc để tối ưu hóa sự tiếp xúc của phân tử nguyên vẹn với niêm mạc ruột non [1, 3].
• Thời gian áp dụng: Hiệu quả giảm đau và cải thiện vận động khớp thường cần tối thiểu 1 đến 3 tháng (từ 30 đến 90 ngày) sử dụng liên tục để ghi nhận sự thay đổi rõ rệt [5, 8]. Người bệnh không nên nôn nóng dừng thuốc quá sớm hoặc kỳ vọng giảm đau tức thì như thuốc tây.
• Biện pháp kết hợp toàn diện: Việc dùng thực phẩm bổ sung chỉ đóng vai trò thứ cấp. Người thoái hóa khớp cần duy trì tập luyện các bài tập ít chịu lực như đạp xe, bơi lội để gia tăng cơ quanh khớp, kết hợp kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải trọng cơ học lên đầu gối.

Collagen không biến tính type II hiện là một giải pháp bổ trợ tiềm năng giúp hỗ trợ khớp gối linh hoạt và giảm bớt cơn đau thoái hóa khớp dựa trên các cơ chế khoa học rõ ràng [4, 5, 8]. Dù vậy, người bệnh cần xác lập kỳ vọng thực tế, lựa chọn chế phẩm đúng chuẩn và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung, đặc biệt khi đang sử dụng song song các liệu pháp điều trị y tế khác.