Phụ nữ mang thai thường chọn uống nước ép trái cây để giải khát và bổ sung dưỡng chất cho con. Trong đó, nước ép lựu được nhiều thai phụ truyền tai nhau dùng hàng ngày, nhưng không ít người vẫn lo ngại liệu thức uống giàu hoạt chất sinh học này có thực sự an toàn cho sự phát triển của thai nhi hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có là có. Các thử nghiệm lâm sàng trên người cho thấy thai phụ uống khoảng 8 oz (tương đương 237 ml) nước ép lựu mỗi ngày ở giai đoạn cuối thai kỳ là an toàn và bước đầu ghi nhận tiềm năng bảo vệ não bộ cũng như nhau thai nhờ hàm lượng chất chống oxy hóa dồi dào [1] [2] [3].
Cơ chế chất chống oxy hóa bảo vệ não thai nhi và nhau thai
Nước ép lựu sở hữu hàm lượng polyphenol (hợp chất chống oxy hóa tự nhiên từ thực vật) cao hơn nhiều loại nước ép trái cây khác [2]. Thành phần polyphenol trong lựu rất đa dạng, bao gồm tannin, anthocyanin, proanthocyanidin, flavonoid, các axit phenolic cùng nhóm ellagitannin như punicalagin và axit ellagic [2] [3] [4]. Các hợp chất này mang lại đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn và chống đái tháo đường [2].
Trong thai kỳ, nhau thai giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển của em bé, nhưng tình trạng căng thẳng oxy hóa tăng cao ở các thai kỳ phức tạp có thể làm suy giảm chức năng nhau thai [3]. Hoạt chất punicalagin trong nước ép lựu giúp giảm căng thẳng oxy hóa và hạn chế sự chết tế bào theo chương trình (apoptosis) ở các tế bào nuôi của nhau thai khi gặp tình trạng thiếu oxy [3]. Nhờ bảo vệ mô nhau thai khỏi tổn thương, nước ép lựu gián tiếp che chở cho thai nhi trong bụng mẹ [3].
Đối với hệ thần kinh của thai nhi, các thành phần từ nước ép lựu sau khi được hệ tiêu hóa của mẹ hấp thụ có thể đi qua hàng rào nhau thai vào máu của con, điển hình là axit ellagic [5] [2]. Tại não bộ, chiết xuất polyphenol từ lựu giúp ức chế hoạt động của caspase-3, một loại enzyme đóng vai trò chính trong quá trình tự hủy của tế bào thần kinh khi não bị thiếu oxy và thiếu máu cục bộ [5] [2] [6]. Ngoài ra, nước ép lựu còn giúp giảm các phản ứng viêm từ mẹ truyền sang não thai nhi thông qua việc ức chế các chất trung gian gây viêm và chết tế bào [7].
Thử nghiệm lâm sàng trên thai phụ và trẻ sơ sinh nói gì?
Các nghiên cứu trực tiếp trên phụ nữ mang thai tập trung chủ yếu vào nhóm thai kỳ có tình trạng thai chậm tăng trưởng trong tử cung (IUGR) [1] [8]. Đây là biến chứng ảnh hưởng đến khoảng 10% thai kỳ trên toàn cầu, xảy ra khi chức năng nhau thai suy giảm kéo dài khiến thai nhi bị thiếu oxy mạn tính, dẫn đến nguy cơ tử vong chu sinh hoặc suy giảm phát triển thần kinh [1] [2].
Một nghiên cứu thí điểm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2019 đã thực hiện trên 77 bà mẹ mang thai chậm tăng trưởng trong tử cung ở tuần thai 24 đến 34 tại phòng khám sản khoa Bệnh viện Barnes-Jewish [8]. Các thai phụ được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 40 người uống 8 oz nước ép lựu mỗi ngày và 37 người uống 8 oz nước ép giả dược không chứa polyphenol từ lúc đăng ký đến khi sinh, với thời gian uống trung bình lần lượt là 20,1 ngày và 27,1 ngày [8]. Khi trẻ đạt độ tuổi tương đương đủ tháng (36 đến 41 tuần), 28 trẻ nhóm lựu và 27 trẻ nhóm giả dược được chụp cộng hưởng từ (MRI) não [8]. Kết quả không thấy sự khác biệt giữa hai nhóm về điểm số tổn thương não, kích thước hay thể tích não, nhưng nhóm dùng nước ép lựu có sự thay đổi tích cực về vi cấu trúc chất trắng (giảm độ khuếch tán ở bao trong) và tăng kết nối chức năng thần kinh, rõ nhất ở mạng lưới thị giác [8].
Tiếp nối kết quả này, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 tiếp tục đánh giá trên 99 bà mẹ với 103 thai nhi chậm tăng trưởng (tuần thai 24 đến 34) tại Bệnh viện Brigham and Women [1]. Nhóm can thiệp gồm 56 mẹ uống 8 oz nước ép lựu mỗi ngày và nhóm đối chứng gồm 47 mẹ uống giả dược cho đến khi sinh [1]. Sau khi sinh, 57 trẻ sơ sinh (26 trẻ nhóm lựu, 31 trẻ nhóm giả dược) được chụp MRI não ở tuổi tương đương đủ tháng [1]. Dù thể tích não và cấu trúc vi mô chất trắng không khác biệt giữa hai nhóm, những trẻ có mẹ uống nước ép lựu giảm nguy cơ bị tổn thương não nói chung, bao gồm cả tổn thương chất trắng và chất xám vỏ não so với nhóm giả dược [1]. Đặc biệt, một nhóm nhỏ thai phụ được siêu âm tim thai sau 2 tuần uống nước ép lựu và không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu co thắt ống động mạch nào ở thai nhi [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2012 khảo sát tác động trực tiếp lên nhau thai ở các phụ nữ mang đơn thai khỏe mạnh từ tuần 35 đến 38 [3]. Các thai phụ được chia ngẫu nhiên uống 8 oz nước ép lựu hoặc nước ép táo (giả dược) mỗi ngày cho đến lúc chuyển dạ [3]. Phân tích mô nhau thai thu thập từ 12 sản phụ (4 người nhóm nước ép lựu và 8 người nhóm nước ép táo) cho thấy nhóm uống nước ép lựu có mức độ căng thẳng oxy hóa ở nhau thai thấp hơn hẳn sau khi sinh [3]. Khi thử nghiệm thêm trong phòng thí nghiệm trên mô nhau thai tiếp xúc với môi trường thiếu oxy và hóa chất gây độc, nước ép lựu và hoạt chất punicalagin đều làm giảm rõ rệt tỷ lệ chết tế bào nuôi nhau thai [3].
Dữ liệu từ các mô hình thực nghiệm trên động vật
Trước khi thử nghiệm trên người, tiềm năng bảo vệ thần kinh của lựu đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu trên động vật [5] [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2005 trên chuột mang thai cho uống nước pha nước ép lựu tự do ở 3 mức liều khác nhau trong một phần ba cuối thai kỳ và suốt thời gian cho con bú, so sánh với nhóm uống nước lọc, nước đường và nước pha vitamin C [5]. Đến ngày thứ 7 sau sinh, chuột con bị gây tổn thương não bằng cách thắt động mạch cảnh một bên kết hợp hít thở môi trường chỉ có 8% oxy trong 45 phút [5]. Kết quả sau 1 tuần cho thấy việc mẹ uống nước ép lựu giúp giảm hơn 60% diện tích mất mô não ở cả ba vùng não được đánh giá (hồi hải mã, vỏ não, thể vân) theo cơ chế phụ thuộc liều (ở các mức 8, 16 và 32 micromol/ngày dùng trong 15 hoặc 21 ngày) [5] [2]. Phân tích sinh hóa sau 24 giờ cũng ghi nhận hoạt động của enzyme gây chết tế bào caspase-3 giảm 84% ở vùng hồi hải mã và 64% ở vỏ não [5].
Một nghiên cứu tiếp theo công bố năm 2007 sử dụng cùng mô hình gây thiếu oxy-thiếu máu não trên chuột sơ sinh để kiểm tra vai trò riêng biệt của chiết xuất polyphenol từ lựu và hoạt chất resveratrol [6]. Kết quả xác nhận chính các polyphenol trong nước ép lựu đã làm giảm sự kích hoạt enzyme caspase-3 sau tổn thương não ở chuột sơ sinh [6].
Bên cạnh tình trạng thiếu oxy, phản ứng viêm của người mẹ trong thai kỳ cũng là yếu tố nguy cơ gây tổn thương não thai nhi [7]. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã thử nghiệm trên 24 chuột mang thai, chia thành 4 nhóm (mỗi nhóm 6 con) [7]. Từ ngày thứ 11 của thai kỳ, 12 chuột mẹ được uống nước pha nước ép lựu (5 ml mỗi ngày) và 12 chuột chỉ uống nước lọc [7]. Đến ngày thứ 18, chuột được tiêm lipopolysaccharide (100 microgam/kg) vào ổ bụng để gây viêm hoặc tiêm nước muối sinh lý [7]. Sau 4 giờ, việc tiêm chất gây viêm làm tăng vọt nồng độ interleukin-6 trong máu mẹ (6039 pg/ml so với 66 pg/ml ở nhóm chứng) và tăng các chỉ số gây viêm, gây chết tế bào trong não thai nhi [7]. Ở nhóm chuột mẹ bị gây viêm nhưng được uống nước ép lựu trước đó, tổn thương não thai nhi giảm rõ rệt nhờ quá trình ức chế sự chết tế bào theo chương trình (caspase-3 hoạt hóa), ức chế enzyme neuronal nitric oxide synthase và yếu tố gây viêm NF-kappaB [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Tổng hợp các dữ liệu hiện có, lợi ích nổi bật nhất của nước ép lựu trong thai kỳ là cung cấp lượng lớn chất chống oxy hóa polyphenol vượt trội so với các loại nước trái cây khác [2]. Ở liều lượng tiêu chuẩn 8 oz (khoảng 237 ml, chứa hơn 700 mg đương lượng axit gallic) mỗi ngày trong giai đoạn cuối thai kỳ, nước ép lựu cho thấy tính an toàn, không gây biến chứng co thắt ống động mạch trên siêu âm tim thai và giúp giảm căng thẳng oxy hóa tại nhau thai [1] [2] [3]. Đối với các thai kỳ nguy cơ cao như thai chậm tăng trưởng trong tử cung, việc mẹ uống nước ép lựu bước đầu cho thấy khả năng hỗ trợ kết nối thần kinh và giảm nguy cơ tổn thương chất trắng, chất xám ở não trẻ sơ sinh [1] [8].
Tuy nhiên, độc giả cần nhìn nhận rõ những giới hạn của các bằng chứng này. Thứ nhất, các kết quả giảm hơn 60% mất mô não hay giảm 84% enzyme gây chết tế bào đều đến từ mô hình thực nghiệm trên chuột [5]. Cơ địa và quá trình trao đổi chất của động vật có nhiều điểm khác biệt so với cơ thể người.
Thứ hai, các thử nghiệm trên người hiện mới dừng ở quy mô nghiên cứu thí điểm hoặc khám phá với cỡ mẫu nhỏ, chỉ từ 12 người trong nghiên cứu nhau thai đến 77 và 99 bà mẹ trong các nghiên cứu về não bộ thai nhi [1] [8] [3]. Trong số các bà mẹ tham gia, số lượng trẻ thực sự được chụp MRI não sau sinh còn ít hơn (55 trẻ ở nghiên cứu năm 2019 và 57 trẻ ở nghiên cứu năm 2021) [1] [8].
Thứ ba, cả hai thử nghiệm lâm sàng lớn nhất đều không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tổng thể tích não của trẻ giữa nhóm uống nước ép lựu và nhóm dùng giả dược [1] [8]. Chính các nhà nghiên cứu cũng kết luận đây mới là những phát hiện sơ bộ và cần có thêm các thử nghiệm quy mô lớn hơn để khẳng định chắc chắn hiệu quả bảo vệ thần kinh của nước ép lựu [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi bà bầu uống nước ép lựu
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là uống càng nhiều nước ép lựu thì con càng thông minh và não càng to. Thực tế nghiên cứu trên người cho thấy việc uống nước ép lựu không làm tăng thể tích hay kích thước não của trẻ sơ sinh so với nhóm đối chứng [1] [8]. Tác dụng ghi nhận được là giảm nguy cơ tổn thương mô não và cải thiện kết nối chức năng ở những thai nhi vốn bị thiếu oxy mạn tính do chậm tăng trưởng trong tử cung [1] [8] [2].
Hiểu lầm thứ hai là nước ép lựu có thể thay thế các phương pháp điều trị y khoa đối với biến chứng thai kỳ. Các nhà khoa học nhấn mạnh tình trạng tổn thương não do thiếu oxy ở trẻ sơ sinh và thai chậm tăng trưởng hiện vẫn là bài toán khó, việc dùng nước ép lựu chỉ đóng vai trò bổ trợ dinh dưỡng đang được tiếp tục nghiên cứu chứ không phải thuốc chữa bệnh [5] [1].
Hiểu lầm thứ ba là mọi loại đồ uống hương vị lựu trên thị trường đều mang lại lợi ích giống nhau. Trong các nghiên cứu, lợi ích bảo vệ tế bào đến từ hàm lượng polyphenol tự nhiên rất cao (như punicalagin và axit ellagic), trong khi các loại nước giải khát chỉ có đường hoặc không chứa polyphenol chỉ được dùng làm giả dược đối chứng và không mang lại tác dụng bảo vệ [5] [8] [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù nước ép lựu an toàn với phần lớn thai phụ trong các thử nghiệm, một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý kỹ trước khi đưa thức uống này vào thực đơn hàng ngày. Trong các nghiên cứu lâm sàng, nước ép lựu chỉ được cho thai phụ sử dụng từ tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba (từ tuần 24 đến 34 hoặc tuần 35 đến 38 cho đến khi sinh), chưa có dữ liệu đánh giá việc uống liên tục ở 3 tháng đầu thai kỳ [1] [8] [3].
Lượng thực phẩm giàu polyphenol cao đôi khi gây lo ngại về nguy cơ ảnh hưởng đến ống động mạch của thai nhi. Dù thử nghiệm năm 2021 đã siêu âm tim thai sau 2 tuần uống 8 oz nước ép lựu/ngày và không thấy hiện tượng co thắt ống động mạch, những thai phụ có tiền sử bệnh lý tim mạch hoặc thai nhi có bất thường tim bẩm sinh vẫn không nên tự ý dùng liều lượng lớn vượt quá mức đã nghiên cứu [1].
Ngoài ra, nước ép trái cây tự nhiên vẫn chứa một lượng đường tự nhiên nhất định. Dù tài liệu ghi nhận lựu có hoạt tính chống đái tháo đường, các thai phụ đang mắc đái tháo đường thai kỳ, rối loạn dung nạp đường huyết hoặc đang phải dùng thuốc điều trị bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng để tính toán lượng uống phù hợp, tránh làm tăng đường huyết sau ăn [2].
Cách áp dụng thực tế trong thai kỳ
Để tận dụng lợi ích từ chất chống oxy hóa trong lựu một cách an toàn và sát với dữ liệu khoa học nhất, thai phụ có thể tham khảo liều lượng đã được áp dụng trong tất cả các thử nghiệm lâm sàng trên người là 8 oz mỗi ngày, tương đương khoảng 237 ml (khoảng một cốc vừa) [1] [8] [2] [3]. Thời điểm bắt đầu sử dụng trong các nghiên cứu là từ giai đoạn giữa đến cuối thai kỳ (từ tuần 24 trở đi cho đến khi sinh) [1] [8] [3].
Khi lựa chọn sản phẩm, bà bầu nên ưu tiên nước ép lựu nguyên chất 100% hoặc tự ép từ quả lựu tươi tại nhà để bảo toàn tối đa lượng polyphenol (đạt trên 700 mg đương lượng axit gallic trong 237 ml như chuẩn nghiên cứu) [2]. Tuyệt đối không pha thêm đường tinh luyện khi uống để tránh nạp dư thừa năng lượng rỗng.
Thai phụ không nên coi nước ép lựu là nguồn dinh dưỡng duy nhất. Hãy kết hợp việc uống một cốc nhỏ nước ép lựu với chế độ ăn đa dạng thực phẩm, uống đủ nước lọc và duy trì lịch khám thai định kỳ để bác sĩ theo dõi sát sự phát triển của thai nhi.
Tóm lại, uống khoảng 237 ml nước ép lựu nguyên chất mỗi ngày ở giai đoạn nửa sau thai kỳ là thói quen an toàn, giúp giảm căng thẳng oxy hóa ở nhau thai và có tiềm năng bảo vệ não bộ thai nhi trước các nguy cơ tổn thương do thiếu oxy [1] [2] [3]. Tuy nhiên, thức uống này chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng, không thay thế việc theo dõi y tế, và thai phụ có bệnh nền cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.