Một ngày uống bao nhiêu cốc trà xanh là an toàn cho gan?

Trà xanh từ lâu là thức uống quen thuộc trong nhiều gia đình Việt, dùng để giải nhiệt và chăm sóc sức khỏe hàng ngày ^[1]. Tuy nhiên, nhiều thông tin về các ca tổn thương gan liên quan đến tinh chất trà xanh khiến người tiêu dùng băn khoăn uống bao nhiêu là an toàn.

Thực tế, uống khoảng 5 cốc trà xanh pha truyền thống mỗi ngày (tương đương 10 g lá trà) hoàn toàn an toàn và không gây nguy cơ nhiễm độc gan cho người trưởng thành khỏe mạnh ^[2]. Với hoạt chất chính là epigallocatechin gallate (EGCG), mức tiêu thụ an toàn qua dạng đồ uống có thể lên tới 704 mg/ngày ^[3]. Ngược lại, nếu dùng dưới dạng viên uống chiết xuất đặc (solid bolus dose), giới hạn an toàn nghiêm ngặt hơn nhiều, chỉ ở mức 300-338 mg EGCG/ngày [1, 8].

Vì sao hoạt chất EGCG trong trà xanh có thể gây hại cho gan?

Trà xanh chứa các chất alkaloid nhóm methylxanthine (như caffeine, theophylline, theobromine) và đặc biệt là nhóm polyphenol, những phân tử sinh học chính tạo nên lợi ích sức khỏe của trà ^[1]. Trong đó, catechin nói chung và hoạt chất (-)-epigallocatechin-3-gallate (EGCG) nói riêng đóng vai trò chủ đạo [1, 2]. Ở liều lượng hợp lý, trà xanh và EGCG giúp điều hòa các hoạt động sinh học, thậm chí bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây độc [2, 7].

Tuy nhiên, khi nạp vào cơ thể quá liều (overdose), EGCG lại trở thành tác nhân gây biến chứng bất lợi, bao gồm tăng men gan và suy gan cấp tính ^[4]. Cơ chế gây tổn thương gan chưa hoàn toàn rõ ràng, nhưng các nhà khoa học nhận thấy EGCG hoặc chất chuyển hóa của nó là (-)-epicatechin gallate có thể kích hoạt tình trạng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) tại gan [6, 7].

Độc tính này phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng nội tại của catechin bên trong cơ thể ^[3]. Nguy cơ tổn thương tế bào gan tăng vọt khi nạp một liều lớn tập trung cùng lúc (bolus dose) hoặc uống khi bụng đói (fasting) [1, 7]. Trên các mô hình động vật dùng liều cao chiết xuất trà xanh, tổn thương ghi nhận được bao gồm hoại tử tế bào gan, hoại tử biểu mô đường tiêu hóa và ống thận ^[5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về ngưỡng an toàn của EGCG?

Để xác định ranh giới giữa lợi ích và độc tính của trà xanh, nhiều công trình nghiên cứu độc chất học và thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đã được thực hiện.

Một tổng quan hệ thống năm 2018 đã phân tích dữ liệu độc chất học và kết quả từ 159 nghiên cứu can thiệp trên người để đánh giá nguy cơ của trà xanh ^[3]. Kết quả cho thấy gan là cơ quan đích chịu tác động độc tính, có liên quan thuận chiều với tổng lượng catechin và EGCG nạp vào ^[3]. Trong 159 nghiên cứu trên người, các biến cố bất lợi tại gan chỉ xuất hiện ở một số chế phẩm trà xanh cô đặc giàu catechin dùng liều lớn một lần, và không xuất hiện khi uống trà pha thông thường hoặc đồ uống chứa chiết xuất trà dùng cùng thức ăn ^[3]. Từ dữ liệu này, nhóm nghiên cứu xác định mức không quan sát thấy tác dụng bất lợi (NOAEL) trên lâm sàng là 676 mg EGCG/ngày, từ đó đề xuất mức tiêu thụ an toàn là 338 mg EGCG/ngày cho người lớn khi dùng dạng viên rắn (dù no hay đói) [1, 8]. Đối với dạng đồ uống pha, mức an toàn quan sát được (OSL) lên tới 704 mg EGCG/ngày ^[3].

Cũng trong năm 2018, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) công bố báo cáo đánh giá an toàn của catechin trà xanh ^[6]. Dữ liệu khảo sát lượng tiêu thụ từ cơ sở dữ liệu USDA và EFSA cho thấy lượng EGCG trung bình nạp từ trà xanh pha là từ 5,12 mg/ngày ở trẻ nhỏ đến 321 mg/ngày ở người lớn ^[6]. Ở nhóm tiêu thụ cao (bách phân vị thứ 95), con số này dao động từ 238 mg/ngày ở thanh thiếu niên đến 866 mg/ngày ở người lớn ^[6]. Trong các thử nghiệm can thiệp kéo dài từ 2 tuần đến 12 tháng, không có trường hợp nào bị tăng men gan (serum transaminases) khi dùng chiết xuất trà xanh dưới 800 mg EGCG/ngày, dù các nghiên cứu dưới ngưỡng này chưa đủ độ mạnh thống kê để phát hiện các tác dụng phụ ở tỷ lệ phần trăm nhỏ ^[6]. Tuy nhiên, EFSA cũng chỉ ra một nhóm nhỏ người dùng liều 800 mg/ngày kéo dài trên 4 tháng đã bị tăng hai chỉ số men gan là ALT (alanine aminotransferase) và AST (aspartate aminotransferase), trong khi mức 316 mg/ngày hoặc 700 mg/ngày không gây tăng ALT ^[2]. Đặc biệt, qua các báo cáo ca bệnh, một sản phẩm chiết xuất bằng cồn 80% (tên là Exolise) đã gây tổn thương gan nghiêm trọng ở liều thấp tới 375 mg EGCG/ngày, được cho là do phản ứng đặc ứng (idiosyncratic reactions) của cơ thể người dùng ^[6].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã so sánh hai phương pháp chế biến trà xanh là phương pháp truyền thống (orthodox) và phương pháp nghiền-xé-cuộn (CTC) ^[2]. Kết quả cho thấy trà CTC có hiệu suất chiết xuất tổng polyphenol, tổng catechin, theanine và chất hòa tan trong nước cao hơn lần lượt là 13,3%, 7,5%, 18,6% và 17,1% so với trà truyền thống ^[2]. Lượng EGCG ước tính nạp hàng ngày (EDI) ở nam giới là 4,04 mg/kg cân nặng (tương đương 272,30 mg/ngày) với trà CTC và 2,88 mg/kg cân nặng (194,11 mg/ngày) với trà truyền thống ^[2]. Ở nữ giới, con số này lần lượt là 4,19 mg/kg cân nặng (271,93 mg/ngày) với trà CTC và 2,99 mg/kg cân nặng (194,05 mg/ngày) với trà truyền thống ^[2]. Nghiên cứu kết luận việc uống 5 cốc trà pha mỗi ngày (tương đương 10 g trà khô) hoàn toàn không có nguy cơ gây độc cho gan ^[2].

Bên cạnh đó, một bài tổng quan năm 2022 về các thực phẩm bổ sung kiểm soát cân nặng đã tổng hợp nhiều khuyến nghị quan trọng ^[7]. Các nhà khoa học trong tổng quan này đề xuất mức giới hạn trên dung nạp được (UL) là 300 mg EGCG tinh khiết/ngày cho người lớn khỏe mạnh uống khi no, và mức tiêu thụ chấp nhận được hàng ngày (ADI) là 4,6 mg/kg cân nặng/ngày dựa trên dữ liệu độc tính động vật ^[7]. Tổng hợp 15 nghiên cứu lâm sàng về đồ uống tăng cường chiết xuất trà xanh (liều 100-704 mg EGCG/ngày trong 1-24 tuần) cho thấy không có ca nào gặp biến cố về gan, chỉ có 5 nghiên cứu ghi nhận tác dụng phụ đường tiêu hóa như đau bụng, khó chịu, tiêu chảy và khó tiêu ^[7]. Các nghiên cứu lâm sàng dùng đồ uống bổ sung chiết xuất trà xanh ở mức lên tới 498,6 mg EGCG/người/ngày kéo dài tới 1 năm (trung vị 12 tuần) cũng không ghi nhận bằng chứng gây độc cho gan ^[7].

Trong một báo cáo tổng hợp năm 2015, các thử nghiệm trên người cho thấy bổ sung 500 mg polyphenol trà xanh mỗi ngày cho phụ nữ mãn kinh bị thiếu xương trong 24 tuần không gây biến chứng bất lợi nào lên chức năng gan, thận và không ảnh hưởng chất lượng cuộc sống ^[4]. Một thử nghiệm khác dùng đường uống EGCG hoặc chế phẩm polyphenon E liều 800 mg/ngày (tính theo hàm lượng EGCG) trong 4 tuần ở người khỏe mạnh cũng được ghi nhận là an toàn và dung nạp tốt ^[4].

Các dữ liệu thực nghiệm trên động vật và báo cáo ca bệnh

Trước khi có các khuyến cáo trên người, nhiều thí nghiệm trên động vật đã giúp làm sáng tỏ ngưỡng gây độc của EGCG. Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột nhắt đực dòng CF-1 cho thấy liều uống EGCG cao (500-1500 mg/kg) gây độc cho gan thông qua cơ chế kích hoạt căng thẳng oxy hóa [2, 6]. Quy đổi tương đương sang người (dựa trên mức tiêu thụ năng lượng 12 kcal ở chuột và 2000 kcal ở người), liều gây độc này tương ứng với 30-90 mg/kg ở người, tức khoảng 10,5 đến 32 cốc trà xanh mỗi ngày (mỗi cốc pha từ 2,5 g lá trà trong 250 mL nước) ^[8].

Các nghiên cứu trên chuột cống (rat) và chó cũng đưa ra những con số cụ thể. Liều uống 2000 mg chế phẩm EGCG/kg cân nặng/ngày gây tử vong cho chuột cống trong thử nghiệm 13 tuần, nhưng liều 200 mg/kg hoặc tối đa 500 mg/kg cân nặng/ngày lại không gây độc tính qua quan sát lâm sàng, huyết học và hóa sinh [2, 5]. Tuy nhiên, chiết xuất trà xanh ở liều 5% trong khẩu phần ăn kéo dài 13 tuần đã gây phì đại tuyến giáp ở chuột cống bình thường ^[4]. Trên chó được cho ăn trước và chia nhỏ liều, mức không gây tác dụng bất lợi (NOAEL) cũng đạt 500 mg EGCG/kg cân nặng/ngày trong 13 tuần ^[5]. Một thử nghiệm kéo dài 6 tháng năm 2018 trên mô hình chuột cống cái trung niên đã cắt buồng trứng (OVX) dùng polyphenol trà xanh (GTP) pha trong nước uống ở nồng độ lên tới 1,5% không thấy xuất hiện độc tính gan qua các chỉ số AST, ALT, TBA và mô bệnh học ^[5]. Nghiên cứu này xác định mức NOAEL là 633 mg GTP/kg cân nặng/ngày; với tỷ lệ EGCG chiếm 65,37% trong GTP, con số này tương đương 414 mg EGCG/kg cân nặng/ngày trong 6 tháng ^[5]. Một dữ liệu khác ghi nhận mức NOAEL của catechin trà xanh đã khử caffeine là 1200 mg/kg cân nặng/ngày ở chuột cống đực, còn ở chuột cái mức này thấp hơn 1200 mg/kg cân nặng/ngày ^[5].

Về mặt lâm sàng, báo cáo đầu tiên về tổn thương gan liên quan đến chiết xuất trà xanh được ghi nhận vào năm 1999 ^[1]. Tính đến năm 2008, Dược điển Hoa Kỳ (USP) đã đánh giá 34 ca báo cáo tổn thương gan do chiết xuất trà xanh tại Mỹ, Anh và Úc; trong đó 27 ca được phân loại là "có khả năng cao" (probably) và 7 ca là "có thể" (possibly) do chiết xuất trà xanh gây ra, bao gồm cả 1 ca tử vong ^[1]. Một tổng quan khác xem xét 34 ca đã công bố và 2 ca chưa công bố phát hiện có 7 trường hợp tái phát tổn thương gan dương tính (positive rechallenge) khi dùng lại chiết xuất trà xanh ^[1].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Bằng chứng hiện tại khẳng định trà xanh pha uống thông thường rất an toàn, nhưng vẫn tồn tại những giới hạn khoa học cần lưu ý [6, 7]. Các ước tính an toàn hiện nay đều giả định người dùng có chức năng gan nền bình thường ^[8]. Chúng chưa tính đến sự khác biệt về kiểu gen của các enzyme chuyển hóa pha II như catechol-O-methyltransferase (COMT) — yếu tố có thể làm thay đổi sinh khả dụng và làm tăng mức độ phơi nhiễm EGCG trong cơ thể ^[8]. Ngoài ra, dù đa số ca tổn thương gan gắn liền với thực phẩm chức năng, y văn vẫn ghi nhận ít nhất một báo cáo ca bệnh bị nhiễm độc gan chỉ sau khi uống 6 cốc trà xanh pha mỗi ngày ^[8].

Từ đây, người tiêu dùng cần tránh hai hiểu lầm phổ biến: Thứ nhất là đánh đồng trà xanh pha nước với viên uống chiết xuất trà xanh. Khi uống trà pha, chúng ta thường uống từng cốc rải rác trong ngày thay vì nạp một liều lớn dồn dập, nên nồng độ catechin nội tại không tăng đột biến như khi uống viên nén cô đặc [1, 6]. Thứ hai là tin vào sự minh bạch tuyệt đối của các sản phẩm giảm cân, giải độc trên mạng. Khảo sát dữ liệu Mintel từ tháng 1/2012 đến tháng 2/2017 cho thấy có 203 sản phẩm thuộc nhóm "Hỗ trợ tiêu hóa & Giải độc" và "Vitamin & Thực phẩm bổ sung" dán nhãn chứa trà xanh, nhưng chỉ có đúng 23 sản phẩm ghi rõ hàm lượng EGCG trên nhãn ^[6]. Trên các trang mạng thương mại, nhiều viên uống bổ sung khuyến cáo mức dùng từ 2 đến 12 mg EGCG/kg cân nặng/ngày ^[8]. Mức này tiệm cận với liều gây độc gan trong các báo cáo ca bệnh, và việc người dùng tự ý uống vượt liều khuyến cáo rất dễ đẩy cơ thể chạm ngưỡng ngộ độc ^[8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng trà xanh và chế phẩm EGCG?

Năm 2020, Ủy ban Chuyên gia Thông tin Thực phẩm bổ sung của Dược điển Hoa Kỳ (USP) kết luận nguy cơ độc tính gan do chiết xuất trà xanh tuy hiếm gặp nhưng có thể diễn biến nghiêm trọng, phụ thuộc vào cơ địa di truyền, phản ứng đặc ứng và sức khỏe gan nền tảng ^[7]. Do đó, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:

• Người có bệnh lý về gan hoặc suy giảm chức năng gan: Các ngưỡng an toàn hiện tại chỉ áp dụng cho lá gan khỏe mạnh, người có bệnh gan nền rất dễ gặp biến chứng khi nạp thêm EGCG liều cao [6, 8].
• Trẻ em và thanh thiếu niên: Các khuyến cáo an toàn đối với chiết xuất trà xanh hiện chỉ dành cho người trưởng thành do dữ liệu an toàn trên trẻ em và thanh thiếu niên còn rất hạn chế ^[7].
• Người đang dùng thực phẩm chức năng giảm cân, thảo dược: Catechin thường xuyên có mặt trong nhiều loại thực phẩm bổ sung thảo dược khác nhau ^[4]. Việc dùng chồng chéo nhiều sản phẩm có thể dẫn đến quá liều EGCG ngoài ý muốn ^[8].
• Người có tiền sử dị ứng hoặc tăng men gan khi dùng chế phẩm từ trà: Tuyệt đối tránh dùng lại để ngăn ngừa nguy cơ tái phát độc tính nặng hơn ^[1].

Nếu bạn có bệnh nền hoặc đang điều trị bằng thuốc tây, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thực phẩm bổ sung chiết xuất trà xanh nào.

Cách áp dụng thực tế để uống trà xanh an toàn cho gan

Để tận hưởng lợi ích của trà xanh mà không làm quá tải lá gan, người tiêu dùng có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế dựa trên dữ liệu nghiên cứu:

• Về lượng dùng hàng ngày: Duy trì mức uống từ 5 cốc trà xanh pha trở xuống mỗi ngày (tương đương tổng cộng khoảng 10 g lá trà khô, mỗi cốc pha khoảng 2-2,5 g trà với 250 mL nước) [4, 6]. Mức này cung cấp khoảng 194-272 mg EGCG/ngày, nằm sâu trong vùng an toàn (dưới ngưỡng 704 mg/ngày cho đồ uống) [1, 4].
• Về thời điểm và cách uống: Hãy uống trà rải rác từng cốc trong ngày thay vì uống dồn dập một lúc ^[8]. Tuyệt đối tránh uống trà quá đặc hoặc uống viên chiết xuất trà xanh khi bụng đang đói (nhịn ăn), vì trạng thái đói làm tăng mạnh nguy cơ căng thẳng oxy hóa gây hại tế bào gan [1, 7, 8].
• Về cách chọn loại trà và chế biến: Trà xanh chế biến theo kiểu nghiền-xé-cuộn (CTC) tiết ra lượng catechin và polyphenol vào nước cao hơn khoảng 7,5-13,3% so với trà cánh truyền thống (orthodox) ^[2]. Dù cả hai loại đều an toàn ở mức 5 cốc/ngày, người có dạ dày nhạy cảm có thể pha loãng hơn khi dùng trà mảnh CTC [4, 8].
• Khi dùng thực phẩm bổ sung: Nếu buộc phải dùng viên uống chiết xuất trà xanh, chỉ chọn sản phẩm công bố rõ hàm lượng EGCG trên nhãn ^[6]. Không dùng quá 300-338 mg EGCG/ngày đối với dạng viên rắn, và luôn uống sau bữa ăn [1, 8].

Tóm lại, trà xanh pha truyền thống là thức uống an toàn và lành mạnh nếu bạn duy trì ở mức khoảng 5 cốc mỗi ngày, uống rải rác và không uống lúc bụng đói [4, 6, 7]. Nguy cơ tổn thương gan chủ yếu đến từ việc lạm dụng các loại viên uống chiết xuất trà xanh cô đặc liều cao [1, 6]. Lắng nghe cơ thể, kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm và hỏi ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền là chìa khóa để bảo vệ lá gan của bạn.