Sau khi vượt cạn, nỗi lo lắng lớn nhất của nhiều bà mẹ là tình trạng sữa chưa về kịp hoặc lượng sữa tiết ra quá ít để nuôi con. Để giải quyết áp lực này, không ít gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó việc đun nước lá đinh lăng uống hàng ngày được coi như một bí quyết giúp sữa về nhanh và nhiều. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược quen thuộc này có thực sự kích thích tuyến sữa như lời đồn hay chỉ là hiệu ứng tâm lý chưa được chứng minh?
Câu trả lời dựa trên các cơ sở sinh học và dữ liệu nghiên cứu hiện nay là lá đinh lăng chưa có bằng chứng khoa học lâm sàng nào chứng minh khả năng kích thích tạo sữa hoặc làm tăng hormone prolactin. Việc sữa về nhiều hay ít hoàn toàn phụ thuộc vào cơ chế nội tiết tố trong cơ thể mẹ và kích thích cơ học từ động tác bú mút của em bé. Người mẹ không nên đặt kỳ vọng quá mức vào việc uống nước đinh lăng để thay thế các nguyên tắc nuôi con bằng sữa mẹ đã được y học kiểm chứng.
Cơ chế tạo sữa mẹ vận hành như thế nào?
Để hiểu vì sao một loại lá cây khó có thể trực tiếp làm tăng nguồn sữa, cần nhìn vào cách thức vận hành tự nhiên của cơ thể người mẹ sau sinh. Quá trình sản xuất sữa mẹ chịu sự chi phối chặt chẽ bởi hệ thống nội tiết, đặc biệt là hormone prolactin được tiết ra từ tuyến yên trước [1]. Prolactin là một hormone dạng polypeptide giữ vai trò chính yếu trong việc kích thích các nang sữa tiết ra sữa mẹ trong giai đoạn hậu sản [1].
Bên cạnh prolactin, hormone oxytocin cũng đóng vai trò không thể thiếu trong phản xạ tống xuất sữa và hành vi gắn kết tình mẫu tử [2]. Khi trẻ bú mẹ, các thụ thể cảm giác ở đầu vú sẽ gửi tín hiệu lên não bộ, kích thích giải phóng prolactin để tạo sữa mới và oxytocin để co bóp các tế bào cơ quanh nang sữa, đẩy sữa ra ngoài [2]. Đây là một chu trình sinh học khép kín mà không có bất kỳ loại thảo mộc nào có thể tự động thay thế được kích thích tự nhiên từ động tác bú mẹ.
Ở giai đoạn hậu sản, sự sụt giảm ức chế của dopamine đối với tế bào lactotroph tuyến yên chính là chìa khóa mở đường cho prolactin tăng vọt để khởi động quá trình tạo sữa [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nồng độ prolactin huyết thanh cơ bản ở phụ nữ cho con bú cao hơn rõ rệt so với phụ nữ không cho con bú hoặc phụ nữ có chu kỳ kinh nguyệt bình thường [3]. Khi các thụ thể dopamine bị tác động hoặc khi người mẹ dùng thuốc ức chế dopamine, nồng độ prolactin sẽ thay đổi trực tiếp [3].
Các nghiên cứu y học nói gì về hormone prolactin và sữa mẹ?
Khoa học hiện đại đã thực hiện nhiều công trình theo dõi nồng độ prolactin để đánh giá khả năng tiết sữa và sự phục hồi của cơ thể mẹ. Trong một nghiên cứu công bố năm 1988 trên 9 người mẹ đang cho con bú với 324 mẫu sữa thu thập từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 280 hậu sản, các nhà khoa học đã định lượng nồng độ prolactin trực tiếp trong sữa mẹ [4]. Kết quả ghi nhận nồng độ prolactin đạt mức cao nhất là 43,1 ± 4 ng/ml trong giai đoạn sữa chuyển tiếp ngay sau pha sữa non ở tuần đầu tiên [4]. Nồng độ này giảm dần xuống còn 11,0 ± 1,4 ng/ml khi bước vào giai đoạn sữa trưởng thành ở những người mẹ cho con bú đến 40 tuần [4].
Đặc biệt, nghiên cứu này cũng phân tích 21 cặp mẫu sữa đầu bữa và sữa cuối bữa từ 3 người mẹ trong khoảng ngày thứ 7 đến ngày thứ 88 [4]. Kết quả chỉ ra rằng sữa đầu chứa hàm lượng prolactin cao hơn đáng kể so với sữa cuối bữa, với các giá trị đo được lần lượt là 29,5 ± 2,7 ng/ml so với 21,0 ± 3,2 ng/ml [4]. Điều này cho thấy prolactin có mặt trực tiếp trong sữa mẹ và tham gia vào quá trình điều hòa hấp thu ở đường ruột của trẻ sơ sinh [4].
Kích thích bú mẹ là yếu tố duy trì prolactin lâu dài nhất mà không phụ thuộc vào bất kỳ thực phẩm bổ sung nào. Một nghiên cứu theo dõi kéo dài từ năm 1979 ghi nhận nồng độ prolactin huyết thanh cơ bản duy trì ở mức cao tới 66 tuần sau sinh ở những phụ nữ cho con bú hoàn toàn và đang trong tình trạng vô kinh [5]. Lượng prolactin ở nhóm mẹ cho con bú hoàn toàn cao hơn rõ rệt so với những phụ nữ chỉ cho bú một phần [5]. Phản xạ tăng tiết prolactin do động tác bú của trẻ vẫn được ghi nhận liên tục cho đến tận tuần thứ 66 sau sinh [5].
Ngoài ra, dinh dưỡng tổng thể của người mẹ cũng tác động đến hormone này theo những cách rất phức tạp. Một nghiên cứu năm 1984 trên phụ nữ đang cho con bú tại Gambia cho thấy việc bổ sung năng lượng đầy đủ giúp cơ thể mẹ phục hồi nhanh hơn và rút ngắn thời gian vô kinh sau sinh [6]. Cụ thể, việc cải thiện chế độ ăn trong giai đoạn cho con bú giúp nồng độ prolactin trở về ngưỡng cho phép rụng trứng sớm hơn 21 tuần so với nhóm không được bổ sung dinh dưỡng [6]. Nếu người mẹ được bổ sung dinh dưỡng tốt trong cả thai kỳ lẫn giai đoạn cho con bú, thời gian vô kinh và bất thụ sau sinh được rút ngắn tới 35 tuần [6].
Mối liên hệ giữa prolactin và chuyển hóa năng lượng còn được chứng minh qua nghiên cứu năm 1999 trên 9 phụ nữ theo dõi dọc suốt thai kỳ và 21 phụ nữ ở ngày thứ 4 và ngày thứ 28 sau sinh [7]. Nồng độ prolactin ở nhóm mẹ cho con bú đạt 108 ± 26 ng/ml trong nghiên cứu đầu và đạt 159 ± 21 ng/ml ở ngày thứ 28 trong nghiên cứu thứ hai, cao hơn hẳn mức 20-24 ng/ml ở nhóm đối chứng [7]. Nghiên cứu cũng xác nhận prolactin cùng với leptin đóng vai trò điều hòa sử dụng cơ chất năng lượng để đáp ứng nhu cầu tăng cao trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ [7].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 tiếp tục làm rõ lợi ích chuyển hóa của prolactin khi phân tích dữ liệu ở tuần thứ 6 sau sinh [8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nồng độ prolactin càng cao thì lượng mỡ trong gan của phụ nữ cho con bú càng thấp theo phân tích hồi quy tuyến tính (r = -0,571, P = 0,013) [8]. Nồng độ prolactin cao hơn cũng dự báo sự suy giảm nồng độ chất béo trung tính VLDL lúc đói (r = -0,586, P = 0,002) và giảm nồng độ insulin lúc đói (r = -0,517, P = 0,016) [8].
Ở khía cạnh tâm lý, nghiên cứu năm 2020 chỉ ra rằng những phụ nữ bị trầm cảm sau sinh thường ít cho con bú hơn và có nồng độ prolactin huyết thanh thấp hơn [2]. Sự suy giảm prolactin có mối liên hệ mật thiết với điểm số trầm cảm cao hơn, phản ánh cơ chế bệnh sinh chung giữa thất bại trong việc nuôi con bằng sữa mẹ và rối loạn tâm trạng sau sinh [2].
Đinh lăng có thực sự giúp kích thích tuyến sữa như lời đồn?
Qua các bằng chứng y học kể trên, có thể thấy rõ nồng độ prolactin và lượng sữa mẹ được điều hòa bởi phản xạ bú mút, trạng thái nội tiết tuyến yên và chế độ dinh dưỡng tổng thể [6], [5], [3], [1]. Cho đến thời điểm hiện tại, hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh các hoạt chất trong lá đinh lăng có khả năng kích hoạt thụ thể tuyến sữa hay thúc đẩy tuyến yên giải phóng prolactin.
Nhiều người cảm thấy sữa dường như về nhanh hơn sau khi uống một bát nước lá đinh lăng ấm. Tuy nhiên, hiện tượng này phần lớn bắt nguồn từ việc người mẹ được cung cấp thêm một lượng nước ấm kịp thời cho cơ thể. Cơ thể người mẹ sau sinh rất dễ bị mất nước qua mồ hôi, dịch sản dịch và quá trình chuyển dạ. Khi uống nước ấm, tuần hoàn máu được cải thiện, đồng thời phản xạ thần kinh giúp giải phóng oxytocin tốt hơn, làm sữa dễ chảy ra [2]. Bản thân nước ấm tạo ra hiệu ứng này chứ không phải do dược tính đặc hiệu của cây đinh lăng.
Bên cạnh đó, việc tin tưởng vào một phương thuốc dân gian có thể đem lại cảm giác an tâm tạm thời cho sản phụ. Tâm lý thư giãn, giải tỏa áp lực chính là liều thuốc tự nhiên kích hoạt hệ thần kinh đối giao cảm, hỗ trợ các hormone tạo sữa và tiết sữa hoạt động trơn tru [2]. Do đó, sự gia tăng lượng sữa nếu có chỉ là một phản ứng thứ phát từ việc bù nước và giảm căng thẳng tâm lý.
Hiểu lầm phổ biến khiến mẹ sau sinh mất sữa hoặc chậm về sữa
Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều gia đình là quan niệm cho rằng sữa mẹ ít là do cơ địa hoặc do chưa uống đúng loại lá thảo dược gọi sữa. Xuất phát từ suy nghĩ này, nhiều người trì hoãn việc cho con bú trực tiếp hoặc không chịu vắt sữa đều đặn, mà chỉ tập trung tìm kiếm các loại lá như đinh lăng, chè vằng để đun uống. Thực tế, nếu trẻ không bú mút thường xuyên, nồng độ prolactin sẽ suy giảm nhanh chóng và tuyến sữa sẽ dần teo lại theo cơ chế tự nhiên [5], [3].
Một hiểu lầm khác là việc ngộ nhận sữa non trong những ngày đầu không đủ chất hoặc quá ít, dẫn đến việc cho trẻ uống sữa công thức sớm. Nghiên cứu xác nhận prolactin đạt nồng độ cao nhất trong sữa chuyển tiếp ngay sau giai đoạn sữa non [4]. Dạ dày của trẻ sơ sinh trong những ngày đầu chỉ nhỏ bằng quả bi ve, chỉ cần vài giọt sữa non giàu dưỡng chất và kháng thể là đã đủ đáp ứng nhu cầu. Việc nôn nóng uống nước đinh lăng để mong sữa bắn thành tia ngay lập tức là hoàn toàn sai lệch so với sinh lý tự nhiên.
Ngoài ra, nhiều người mẹ vì quá lo lắng chuyện sữa không về đã rơi vào trạng thái căng thẳng tột độ. Tâm lý hoang mang, mất ngủ kéo dài làm tăng các hormone ức chế thần kinh, cản trở phản xạ giải phóng prolactin và oxytocin [2]. Càng sốt ruột tìm lá uống, người mẹ càng dễ rơi vào vòng luẩn quẩn của stress và thiếu sữa.
Ai nên cẩn trọng khi có ý định sử dụng lá đinh lăng?
Mặc dù đinh lăng là loại cây vườn quen thuộc, việc lạm dụng đinh lăng ở dạng nước sắc đậm đặc tiềm ẩn những nguy cơ nhất định cho sức khỏe phụ nữ sau sinh. Lá và rễ đinh lăng có chứa hàm lượng saponin đáng kể. Saponin khi tiêu thụ với liều lượng cao có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn đến cảm giác buồn nôn, cồn cào ruột gan hoặc tiêu chảy ở người mẹ có hệ tiêu hóa còn non yếu sau ca vượt cạn.
Những phụ nữ có tiền sử mắc các bệnh lý đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày, hội chứng ruột kích thích cần đặc biệt thận trọng và không nên tùy tiện uống nước lá đinh lăng thay nước lọc. Việc sử dụng thảo dược không rõ nguồn gốc, bị phun thuốc trừ sâu hoặc nhiễm nấm mốc trong quá trình phơi sấy còn có thể gây ngộ độc, ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng dòng sữa của bé.
Đối với những sản phụ đang phải điều trị các bệnh lý nội tiết hoặc đang sử dụng thuốc điều hòa dopamine và hormone, việc tự ý kết hợp với các loại nước lá dân gian có thể gây tương tác không mong muốn [3], [1]. Bất kỳ người mẹ nào có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang trong phác đồ điều trị y tế đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.
Áp dụng khoa học để kích thích dòng sữa mẹ dồi dào
Thay vì phụ thuộc vào các loại nước lá chưa có kiểm chứng khoa học, sản phụ nên tập trung vào những biện pháp đã được chứng minh hiệu quả giúp tối ưu hóa nồng độ prolactin và duy trì nguồn sữa dồi dào:
Cho con bú sớm và da kề da: Ngay sau khi sinh, việc cho trẻ tiếp xúc da kề da và ngậm bắt núm vú đúng khớp ngậm sẽ kích hoạt phản xạ phóng thích prolactin từ tuyến yên [3], [1].
Duy trì cữ bú đều đặn: Động tác bú mút thường xuyên của trẻ là kích thích sinh học mạnh mẽ nhất giúp nồng độ prolactin duy trì ở mức cao và kéo dài lượng sữa [5]. Cần cho trẻ bú theo nhu cầu, khoảng 8 đến 12 cữ mỗi ngày trong những tuần đầu đời.
Chế độ dinh dưỡng cân bằng và đủ năng lượng: Bổ sung đầy đủ các nhóm chất dinh dưỡng trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú giúp cơ thể mẹ phục hồi thể lực và duy trì nồng độ hormone ổn định [6], [7]. Người mẹ cần nạp đủ lượng carbohydrate, chất béo lành mạnh và protein để hỗ trợ chuyển hóa cơ chất cho việc tạo sữa [7], [8].
Uống đủ nước mỗi ngày: Cơ thể mẹ cần khoảng 2 đến 3 lít nước mỗi ngày, bao gồm nước lọc ấm, nước canh, súp dinh dưỡng. Nước ấm là dung môi thiết yếu cấu thành sữa mẹ mà không cần phải thay thế bằng bất kỳ loại nước lá đắt tiền nào.
Giữ tinh thần thoải mái và nghỉ ngơi hợp lý: Tâm trạng thư thái giúp phòng ngừa trầm cảm sau sinh và bảo vệ nồng độ prolactin huyết thanh không bị suy giảm [2]. Người mẹ nên tranh thủ ngủ khi con ngủ và chia sẻ công việc chăm sóc bé với người thân trong gia đình.
Việc uống nước lá đinh lăng không phải là thần dược gọi sữa về như nhiều lời truyền miệng dân gian. Nguồn sữa mẹ dồi dào hoàn toàn được kiến tạo từ cơ chế cho con bú đúng cách, chế độ dinh dưỡng đầy đủ và tinh thần thoải mái của người mẹ. Khi gặp tình trạng tắc tia sữa hoặc thiếu sữa kéo dài, sản phụ nên tìm đến chuyên gia tư vấn sữa mẹ hoặc cơ sở y tế để được thăm khám khoa học thay vì tự ý dùng các bài thuốc chưa được kiểm chứng.
