Ba kích có tác động thế nào đến khả năng ghi nhớ và nguy cơ Alzheimer ở người già?

Nỗi lo suy giảm trí nhớ ở tuổi xế chiều và sự chú ý dành cho củ ba kích

Bước qua tuổi trung niên và tuổi già, nhiều người bắt đầu đối mặt với những cơn quên thoáng qua như để quên chìa khóa, không nhớ tên người quen vừa gặp, hay chật vật khi xử lý các công việc thường nhật. Sự suy giảm nhận thức này không đơn thuần là dấu hiệu của tuổi tác mà có thể là khởi đầu của các bệnh thoái hóa thần kinh mạn tính, đặc biệt là hội chứng sa sút trí tuệ Alzheimer.

Trước thực tế y học hiện đại vẫn gặp nhiều thách thức trong việc đảo ngược hoàn toàn tiến trình tổn thương não bộ, xu hướng tìm kiếm các hợp chất thiên nhiên hỗ trợ thần kinh ngày càng được quan tâm. Trong số các thảo dược truyền thống, ba kích (danh pháp khoa học: Morinda officinalis) nổi lên như một dược liệu tiềm năng được nhiều viện nghiên cứu đánh giá cao về khả năng cải thiện trí nhớ và phòng chống thoái hóa tế bào thần kinh.

Ba kích tác động đến não bộ như thế nào qua góc nhìn khoa học?

Ba kích vốn được biết đến trong y học cổ truyền với công dụng bổ thận, trợ dương và tăng cường thể trạng tổng quát ^[1]. Tuy nhiên, dưới lăng kính của dược lý học hiện đại, rễ cây ba kích chứa đựng nhiều hoạt chất sinh học giá trị cao như các chuỗi đường đa phân tử (oligosaccharide), hợp chất glycoside monomer như bajisin, và nhóm dẫn xuất đường đôi bajijiasu ^[2], ^[3], ^[1].

Khi cơ thể bước vào quá trình lão hóa, các gốc tự do tích tụ quá mức gây ra stress oxy hóa, hủy hoại màng tế bào thần kinh và làm suy giảm chức năng chuyển hóa năng lượng của ty thể ^[3]. Các thành phần chiết xuất từ ba kích đã được chứng minh có khả năng trung hòa gốc tự do mạnh mẽ, thúc đẩy hoạt tính của các enzym chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GSH-Px) và catalase (CAT) ^[2], ^[1].

Đồng thời, hoạt chất trong ba kích giúp giảm rõ rệt hàm lượng malondialdehyde (MDA) – một chỉ dấu sinh học đặc trưng cho hiện tượng peroxy hóa lipid gây tổn thương mô não ^[2], ^[1]. Bên cạnh đó, việc khôi phục mức enzym trao đổi ion Na+/K+-ATPase và tăng cường sản xuất năng lượng glucose tế bào giúp tế bào thần kinh duy trì điện thế màng ổn định, từ đó ngăn ngừa quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của nơron ^[2], ^[3], ^[1].

Bảo vệ hệ thần kinh cholinergic: Chìa khóa duy trì khả năng ghi nhớ

Trong sinh lý học thần kinh, hệ thống cholinergic đóng vai trò nòng cốt trong việc tiếp nhận thông tin, củng cố dấu vết ký ức và tái hiện khả năng học tập. Chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine (ACh) chịu trách nhiệm truyền tải tín hiệu qua các khe khớp thần kinh (synap) tại vùng hồi hải mã và vỏ não – hai cấu trúc trung tâm chi phối nhận thức. Ở người mắc Alzheimer, tổn thương chọn lọc lên hệ cholinergic dẫn đến thiếu hụt trầm trọng acetylcholine.

Nghiên cứu cho thấy hoạt chất bajijiasu chiết xuất từ rễ ba kích có tác dụng bảo vệ trực tiếp và làm giảm thiểu các tổn thương tại hệ thống cholinergic ^[3]. Khi các thụ thể và nơron tiết acetylcholine được bảo vệ khỏi sự tấn công của các phân tử độc tính thần kinh, nồng độ acetylcholine trong não bộ được duy trì ở mức ổn định ^[3], ^[1].

Bên cạnh acetylcholine, nhóm hợp chất oligosaccharide từ ba kích (OMO) còn điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng khác như axit gamma-aminobutyric (GABA), norepinephrine (NE) và dopamine (DA) ^[3], ^[1]. Sự cân bằng của các chất truyền tin này giúp mạng lưới thần kinh vận hành trơn tru, hạn chế tình trạng suy sụp nhận thức và cải thiện tâm trạng tổng thể ^[2], ^[1].

Ngăn chặn thoái hóa synap và giảm tích tụ mảng thoái hóa thần kinh

Bệnh học Alzheimer được đặc trưng bởi hai tổn thương điển hình: sự tích tụ ngoại bào của các mảng peptide beta-amyloid (Abeta) và sự hình thành các đám rối sợi thần kinh nội bào do protein tau bị phosphoryl hóa quá mức. Quá trình này kích hoạt chuỗi phản ứng viêm, phá vỡ cấu trúc synap thần kinh và kích hoạt enzym caspase-3 thúc đẩy tế bào thần kinh chết rải rác ^[3], ^[1].

Các nghiên cứu chuyên sâu đã làm rõ khả năng can thiệp đa mục tiêu của các oligosaccharide từ ba kích (OMO) đối với các protein bệnh lý này. OMO giúp làm giảm mức biểu hiện tương đối của protein tiền thân amyloid (APP) và protein tau bất thường trong mô não ^[1], ^[4]. Việc hạ thấp các phân tử tiền chất này dẫn tới sự ức chế đáng kể đối với sự lắng đọng và biểu hiện của các mảng Abeta1-42 và Abeta25-35 ^[3], ^[4], ^[5].

Đặc biệt, chiết xuất OMO từ ba kích còn kích thích sự gia tăng biểu hiện của synaptophysin (SYP) – một protein màng túi synap then chốt phản ánh mật độ và tính nguyên vẹn của các kết nối thần kinh ^[1]. Bằng cách thúc đẩy tổng hợp synaptophysin và ức chế enzym gây chết tế bào caspase-3, hoạt chất từ ba kích giúp bảo tồn tính dẻo synap, ngăn ngừa sự co rút sợi nhánh và giảm phù nề mô não ^[1], ^[4], ^[5].

Các nghiên cứu thực nghiệm: Hiệu quả ghi nhận trên mô hình suy giảm nhận thức

Các đánh giá khoa học về tiềm năng bảo vệ thần kinh của ba kích đã được tiến hành thông qua nhiều mô hình động vật được thiết kế chặt chẽ:

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát tác dụng của bajijiasu (dạng dimeric fructose tách từ rễ ba kích) trên mô hình chuột cống bị gây độc thần kinh bằng cách tiêm Abeta25-35 trực tiếp vào vùng CA1 của hồi hải mã hai bên não ^[3]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung bajijiasu qua đường uống đã cải thiện rõ rệt tình trạng rối loạn học tập và trí nhớ, tăng cường hoạt động chống oxy hóa, phục hồi chuyển hóa năng lượng, cải thiện hệ thống cholinergic và ức chế quá trình chết theo chương trình của tế bào thần kinh ^[3].

Đến năm 2020, một nghiên cứu hệ thống đánh giá tác dụng bảo vệ thần kinh của oligosaccharide chiết xuất từ ba kích (OMO) trên mô hình chuột cống bị Alzheimer do kết hợp D-galactose và Abeta25-35 ^[1]. Chuột được chia thành các nhóm chứng, nhóm phẫu thuật giả, nhóm mô hình bệnh lý, nhóm dùng thuốc đối chứng Aricept, và ba nhóm dùng OMO ở các mức liều thấp, trung bình, cao ^[1]. Trong bài kiểm tra mê cung nước Morris, các nhóm chuột dùng OMO ở mọi mức liều đều giảm đáng kể thời gian tìm bục (latency) và tăng tỷ lệ quãng đường bơi mục tiêu trên tổng quãng đường theo kiểu phụ thuộc liều lượng (P < 0.05) ^[1]. Đồng thời, các chỉ số chống oxy hóa (SOD, GSH-Px, CAT), chất dẫn truyền thần kinh (ACh, GABA, NE, DA), enzym Na+/K+-ATPase và nồng độ protein synaptophysin đều tăng có ý nghĩa thống kê, trong khi hàm lượng MDA, APP, tau và caspase-3 giảm mạnh ^[1].

Ngoài tác động trực tiếp tại não, các nghiên cứu năm 2017 và 2018 còn phát hiện cơ chế bảo vệ thần kinh của OMO thông qua trục vi khuẩn đường ruột - não bộ ^[4], ^[5]. Trên chuột chuyển gen APP/PS1 cũng như chuột suy giảm nhận thức do D-galactose và Abeta, OMO hoạt động như một prebiotic hữu hiệu, giúp duy trì sự đa dạng và tính ổn định của hệ vi sinh vật đường ruột ^[4], ^[5]. Điều này gián tiếp làm giảm viêm hệ thống, điều hòa các chất chuyển hóa huyết thanh, giảm sưng mô não và ức chế các dấu ấn nội bào của bệnh Alzheimer ^[4], ^[5].

Bên cạnh đó, hợp chất monomer bajisin từ ba kích cũng được ghi nhận giúp tăng hoạt tính SOD, glutathione peroxidase và giảm peroxy hóa lipid ở chuột già bị thiếu máu não cục bộ, cũng như cải thiện khả năng học nhớ trên mô hình suy giảm nhận thức do D-galactose và sodium nitrite ^[2].

Bằng chứng khoa học hiện tại: Tiềm năng lớn nhưng vẫn còn giới hạn

Mặc dù các số liệu từ phòng thí nghiệm mở ra triển vọng rất tích cực, người tiêu dùng cần giữ góc nhìn khách quan về mức độ bằng chứng hiện hành. Hầu hết các thử nghiệm chứng minh cơ chế bảo vệ cholinergic và ức chế thoái hóa synap của ba kích đều mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên mô hình động vật gặm nhấm như chuột cống và chuột nhắt ^[2], ^[3], ^[1], ^[4], ^[5].

Trên người, thử nghiệm lâm sàng hiện mới chỉ xác nhận viên nang oligosaccharide ba kích có tác dụng cải thiện các triệu chứng của bệnh trầm cảm mức độ nhẹ đến trung bình với hiệu quả tương đương thuốc fluoxetine nhưng ít tác dụng phụ hơn ^[2]. Hiện tại vẫn chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng trên quy mô lớn ở bệnh nhân sa sút trí tuệ Alzheimer thực tế để kết luận ba kích có thể thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn.

Do đó, các hoạt chất từ ba kích chỉ nên được nhìn nhận là giải pháp hỗ trợ tiềm năng trong chiến lược làm chậm quá trình lão hóa thần kinh, không thể xem là "thần dược" chữa khỏi hoàn toàn bệnh Alzheimer khi bệnh đã bước vào giai đoạn thoái hóa nặng.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng ba kích bồi bổ trí não

Hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống dân gian là cho rằng ngâm rượu ba kích càng đậm đặc và uống hàng ngày sẽ giúp tinh thần minh mẫn, sống lâu nhớ dai. Trên thực tế, các hợp chất bảo vệ thần kinh như oligosaccharide và glycoside trong ba kích dễ bị ảnh hưởng bởi cồn nồng độ cao nếu ngâm nấu không đúng quy chuẩn; hơn nữa, việc lạm dụng rượu cồn thường xuyên ở người cao tuổi lại chính là nguyên nhân trực tiếp gây teo nơron thần kinh, tổn thương gan và làm trầm trọng thêm chứng mất trí nhớ.

Hiểu lầm thứ hai là việc tự ý sử dụng nguyên củ ba kích tươi mà không sơ chế rút bỏ phần lõi gỗ. Lõi ba kích không chứa hoạt chất quý mà có thể gây cảm giác ngột ngạt, nhức đầu hoặc khó chịu cho hệ tiêu hóa khi dung nạp lâu ngày.

Hiểu lầm thứ ba là kỳ vọng thảo dược có thể cải thiện trí nhớ ngay tức thì chỉ sau vài lần dùng. Tổn thương tế bào thần kinh là một quá trình tích lũy lâu dài, do đó các biện pháp hỗ trợ từ thảo dược đòi hỏi thời gian can thiệp kiên trì kết hợp lối sống khoa học, chứ không thể tạo ra đột phá chỉ sau vài ngày sử dụng.

Ai nên thận trọng và cách sử dụng đúng để bảo vệ sức khỏe

Dù ba kích là thảo dược quen thuộc, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Người cao tuổi đang mắc các bệnh lý nền mạn tính như tiểu đường, huyết áp dao động, viêm gan hoặc suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm từ ba kích.
• Người đang dùng thuốc điều trị trầm cảm, thuốc an thần hoặc các loại thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương, do ba kích có thể tương tác với nồng độ chất dẫn truyền thần kinh ^[2], ^[3].
• Người có cơ địa âm hư hỏa vượng (người hay bốc hỏa, táo bón, khô miệng, nóng trong) hoặc đang gặp rối loạn tiêu hóa cấp tính.

Để ứng dụng an toàn trong đời sống thường nhật, người tiêu dùng nên:

• Lựa chọn nguồn dược liệu ba kích sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, đã được sấy khô và tuyệt đối phải rút bỏ phần lõi gỗ trước khi bào chế.
• Ưu tiên các phương pháp chế biến không cồn như sắc nước uống với liều lượng vừa phải (thường từ 8 đến 12 gam rễ khô mỗi ngày) hoặc phối hợp trong các bài thuốc thang, canh hầm bổ dưỡng đã được thầy thuốc y học cổ truyền chỉ định.
• Sử dụng vào ban ngày sau bữa ăn, tránh dùng vào buổi tối muộn để không gây ảnh hưởng đến giấc ngủ sinh lý.

Tóm lại, các hoạt chất trong rễ ba kích, đặc biệt là nhóm oligosaccharide và bajijiasu, thể hiện tiềm năng sinh học đáng chú ý trong việc bảo vệ hệ thần kinh cholinergic, giảm stress oxy hóa và hạn chế tổn thương synap. Tuy nhiên, người cao tuổi cần sử dụng ba kích một cách khoa học, đúng liều lượng, bỏ qua thói quen lạm dụng rượu ngâm và luôn tham vấn bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe trí não.