Bạch hoa xà thiệt thảo tác động thế nào đến hệ miễn dịch?

Bạch hoa xà thiệt thảo, dân gian hay gọi là cỏ lưỡi rắn trắng, từ lâu đã quen thuộc trong nhiều bài thuốc cổ truyền thanh nhiệt, giải độc. Gần đây, nhiều người tìm mua loại thảo dược này với hy vọng bồi bổ sức đề kháng và phòng ngừa bệnh tật. Liệu loài cây nhỏ bé mọc hoang này thực sự tác động thế nào đến hệ miễn dịch của cơ thể?

Các nghiên cứu dược lý hiện đại cho thấy cỏ lưỡi rắn trắng chứa các hoạt chất sinh học quan trọng, đặc biệt là polysaccharide và iridoid, có khả năng điều hòa hệ miễn dịch. Thay vì chỉ kích thích một chiều, thảo dược này vừa có thể kiểm soát các phản ứng viêm quá mức ở đại thực bào, vừa kích hoạt tế bào lympho T và các tín hiệu miễn dịch quan trọng để chống lại khối u.

Đại thực bào và mạng lưới cytokine: Tuyến phòng thủ trọng yếu

Để hiểu rõ tác động của cỏ lưỡi rắn trắng, cần điểm qua vai trò của đại thực bào và hệ thống cytokine. Đại thực bào được ví như những người lính tuần tra tuyến đầu của cơ thể. Khi phát hiện vi khuẩn hoặc tác nhân lạ, chúng sẽ thực bào mầm bệnh và phát tín hiệu báo động.

Tín hiệu báo động đó chính là các cytokine, những protein truyền tin trung gian điều phối hoạt động phòng vệ. Tuy nhiên, nếu đại thực bào bị kích thích quá mức, lượng cytokine gây viêm tiết ra ồ ạt sẽ dẫn đến tổn thương mô lành. Ngược lại, nếu đại thực bào suy yếu hoặc tín hiệu miễn dịch bị tê liệt, cơ thể sẽ mất khả năng tiêu diệt tế bào bất thường.

Chính vì vậy, một hệ miễn dịch khỏe mạnh không chỉ cần mạnh mẽ mà còn phải cân bằng. Thảo dược cỏ lưỡi rắn trắng nhận được sự chú ý lớn từ giới khoa học nhờ tiềm năng can thiệp trúng đích vào cơ chế cân bằng nhạy cảm này.

Cơ chế làm dịu phản ứng viêm tại đại thực bào

Một trong những phát hiện nổi bật về cỏ lưỡi rắn trắng là khả năng điều hòa phản ứng của đại thực bào trước tác nhân viêm. Nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân tích tác động của các hợp chất iridoid từ cỏ lưỡi rắn trắng trên đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) ^[1]. LPS là thành phần độc tố từ vi khuẩn Gram âm thường dùng để tạo mô hình viêm cấp tính ^[1].

Kết quả thực nghiệm cho thấy hai hoạt chất iridoid chính gồm asperuloside (ASP) và asperulosidic acid (ASPA) đã làm giảm rõ rệt việc sản sinh các chất trung gian gây viêm như nitric oxide (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) ^[1]. Đồng thời, hai chất này ức chế trực tiếp nồng độ các cytokine gây viêm nguy hiểm gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) ^[1].

Ở mức độ phân tử, ASP và ASPA ngăn chặn sự biểu hiện của các gen sinh viêm như iNOS (sinh nitric oxide synthase cảm ứng), COX-2 (cyclooxygenase-2), TNF-alpha và IL-6 mRNA trong đại thực bào ^[1]. Hoạt chất ASP đã ức chế sự phosphoryl hóa của IkappaB-alpha, protein p38, kinase điều hòa tín hiệu ngoại bào (ERK) và kinase đầu N c-Jun (JNK) ^[1]. Hoạt chất ASPA cũng mang lại hiệu quả ức chế tương tự, ngoại trừ việc không tác động lên sự phosphoryl hóa p38 ^[1].

Nhờ chặn đứng các con đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng là NF-kappaB và MAPK, các hoạt chất trong thảo dược giúp đại thực bào không rơi vào trạng thái kích động thái quá ^[1]. Điều này mở ra tiềm năng lớn trong việc ngăn ngừa tổn thương mô do bão cytokine gây ra.

Thúc đẩy tế bào T và cytokine IL-2 chống lại khối u

Bên cạnh khả năng hạ nhiệt phản ứng viêm, thảo dược này còn chứa các chuỗi đường đa polysaccharide mang hoạt tính kích thích miễn dịch chủ động. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã làm sáng tỏ cơ chế polysaccharide chiết xuất từ cỏ lưỡi rắn trắng (HDP) hỗ trợ liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư trực tràng ^[2]. HDP được xác định cấu tạo từ sáu loại đường đơn: rhamnose, arabinose, galactose, glucose, xylose và mannose ^[2].

Khi tiến hành thử nghiệm trên mô hình chuột ung thư trực tràng kết hợp cùng các kháng thể ức chế điểm kiểm soát miễn dịch PD-1 và CTLA-4, HDP đã giúp tăng cường hệ miễn dịch toàn thân ^[2]. Nghiên cứu ghi nhận sự gia tăng thâm nhiễm đáng kể của các tế bào lympho T hỗ trợ (CD4+) và tế bào lympho T độc tế bào (CD8+) vào sâu bên trong vi môi trường khối u ^[2]. Đồng thời, polysaccharide này kích thích biểu hiện mạnh mẽ các phân tử hiệu ứng then chốt tiết ra từ tế bào T gây độc tế bào ^[2].

Về cơ chế phân tử, HDP kích hoạt mạnh mẽ trục truyền tín hiệu IL-2/IL-2R ^[2]. Polysaccharide này thúc đẩy cơ thể sản sinh cytokine interleukin-2 (IL-2), đồng thời nâng cao mức biểu hiện của các tiểu đơn vị thụ thể IL-2R ^[2]. Cytokine IL-2 đóng vai trò sống còn trong việc kích hoạt sự phân chia, nhân lên và duy trì sức sống của các tế bào lympho T ^[2]. Nhờ đó, đội quân tế bào T được tiếp thêm sinh lực để nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư hiệu quả hơn.

Bảo vệ cơ quan đích: Kiểm soát bổ thể và bẫy ngoại bào bạch cầu

Hệ miễn dịch không chỉ gồm tế bào mà còn bao gồm hệ thống bổ thể trong huyết tương. Năm 2022, một nghiên cứu trên chuột bị tổn thương phổi cấp (ALI) do độc tố LPS đã đánh giá tác động của polysaccharide toàn phần (HDP) và một phân đoạn polysaccharide tinh khiết ký hiệu HD-PS-3 tách từ cỏ lưỡi rắn trắng ^[3]. Các nhà khoa học thu được 1,5 g HD-PS-3 đồng nhất từ HDP nhờ cột sắc ký trao đổi ion DEAE-52 và cột rây phân tử ^[3].

HD-PS-3 là một heteropolysaccharide có tính acid gắn nhóm acetyl, với cấu trúc phân nhánh phức tạp gồm các gốc alpha-Glcp, alpha-Galp, alpha-Araf, alpha-Rhap, alpha-GlcpA và beta-Manp ^[3]. Thử nghiệm ly giải hồng cầu in vitro xác định HD-PS-3 có hoạt tính kháng bổ thể qua con đường cổ điển với giá trị CH50 đạt 115 ± 12 microgram/ml và qua con đường nhánh với giá trị AP50 đạt 307 ± 11 microgram/ml ^[3].

Trên mô hình chuột sống, liều HDP thô 200 mg/kg đã được chứng minh hiệu quả trong việc làm giảm mức độ tổn thương phổi ^[3]. Bằng các kỹ thuật nhuộm mô học H&E, hóa mô miễn dịch và xét nghiệm ELISA đo nồng độ cytokine, nhóm tác giả nhận thấy hoạt chất này làm giảm sự lắng đọng thành phần bổ thể C3c và giảm thâm nhiễm bạch cầu trung tính ^[3]. Ngoài ra, xét nghiệm Western blot và miễn dịch huỳnh quang cho thấy thảo dược ức chế sự hình thành bẫy ngoại bào bạch cầu trung tính (NET) ^[3].

Nghiên cứu tổng quan năm 2021 cũng khẳng định polysaccharide từ cỏ lưỡi rắn trắng là chất điều hòa miễn dịch hiệu quả với các hoạt tính sinh học đa dạng như chống khối u, chống viêm, chống oxy hóa, chống mệt mỏi và nâng cao miễn dịch ^[4]. Polysaccharide toàn phần khi kết hợp giữa cỏ lưỡi rắn trắng và bán chi liên đem lại hiệu quả hỗ trợ đối với ung thư gan, ung thư dạ dày, ung thư trực tràng, u thần kinh đệm và ung thư biểu mô vòm họng ^[4]. Nghiên cứu năm 2007 về hỗn hợp cỏ lưỡi rắn trắng và bán chi liên theo tỷ lệ khối lượng 3:2 chiết xuất bằng sóng siêu âm cũng xác nhận hoạt tính kháng u của hỗn hợp này ^[5]. Thêm vào đó, polysaccharide từ cây còn ức chế sự kết dính, xâm lấn và di căn của tế bào ung thư biểu mô tuyến phổi A549 ở các nồng độ thử nghiệm 25, 50 và 100 microgram/ml thông qua điều hòa thụ thể và enzyme COX-2 ^[6].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Dù các kết quả nghiên cứu mở ra nhiều triển vọng đầy hứa hẹn, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn khách quan và thận trọng. Hầu hết các dữ liệu thực nghiệm nêu trên đều được tiến hành trong phòng thí nghiệm trên tế bào nuôi cấy (in vitro) hoặc trên chuột (in vivo) [2, 3, 4].

Quá trình chuyển hóa một chất chiết xuất thô từ đường uống ở người hoàn toàn khác với việc thử nghiệm dịch chiết tinh chế trực tiếp trên tế bào động vật. Các polysaccharide trong thảo dược có khối lượng phân tử lớn, cấu trúc và hoạt tính sinh học dễ thay đổi tùy thuộc vào nguồn nguyên liệu và phương pháp chiết xuất ^[4].

Do đó, người bệnh không thể coi dịch sắc cỏ lưỡi rắn trắng như một phương thuốc thay thế các liệu pháp miễn dịch y khoa hay thuốc kháng viêm đặc hiệu. Những số liệu hiện nay là cơ sở khoa học để tiếp tục bào chế thuốc mới, chưa phải là bảo chứng cho việc tự chữa khỏi bệnh tại nhà.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ lưỡi rắn trắng

Nhiều người lầm tưởng rằng một thảo dược có khả năng tăng miễn dịch thì uống càng đậm đặc, càng nhiều sẽ càng tốt. Đây là quan niệm sai lầm. Hệ miễn dịch hoạt động hài hòa dựa trên sự điều hòa; kích thích quá đà hay triệt tiêu hoàn toàn một phản ứng tự nhiên đều có thể dẫn đến rối loạn chuyển hóa hoặc mất cân bằng nội môi.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng ức chế tế bào ung thư trên đĩa nghiệm hoặc trên chuột đồng nghĩa với việc uống nước sắc thảo dược sẽ triệt tiêu được khối u ác tính. Trên thực tế, các nghiên cứu hiện đại nhấn mạnh hoạt chất polysaccharide phát huy giá trị cao khi được dùng kết hợp như chất bổ trợ cùng các liệu pháp miễn dịch chuẩn, đơn cử như kháng thể ức chế PD-1 và CTLA-4 ^[2]. Tự ý bỏ điều trị y khoa để uống nước lá có thể làm lỡ thời gian vàng điều trị bệnh.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Cỏ lưỡi rắn trắng có tính hàn theo y học cổ truyền và có hoạt tính sinh học tác động lên bổ thể cũng như các thụ thể miễn dịch [2, 4]. Vì vậy, một số đối tượng nhất thiết phải cẩn trọng:

• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý sử dụng thảo dược khi chưa có chỉ định y khoa do dữ liệu an toàn trên thai nhi và trẻ sơ sinh chưa đầy đủ.
• Người có thể trạng suy nhược, tỳ vị hư hàn: Thường xuyên lạnh bụng, tiêu chảy, sợ lạnh cần tránh dùng nước sắc thảo dược liều cao hoặc dùng dài ngày.
• Bệnh nhân mắc bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Các hoạt chất kích thích trục tế bào T và thụ thể IL-2 có thể gây tương tác bất lợi với phác đồ điều trị ^[2].
• Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính: Cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác thuốc.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng cỏ lưỡi rắn trắng như một loại trà thảo mộc hỗ trợ sức khỏe, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Lựa chọn nguồn dược liệu: Chọn thảo dược có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, không bị ẩm mốc, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật hoặc nhiễm kim loại nặng.
• Cách chế biến: Thường dùng thảo dược khô hãm với nước sôi hoặc sắc nhẹ lấy nước uống trong ngày. Không nên sắc đi sắc lại nhiều ngày gây ôi thiu.
• Thời điểm dùng: Nên uống sau bữa ăn, tránh uống vào lúc đói cồn cào để không gây cồn cào hoặc khó chịu đường tiêu hóa.
• Liều lượng và thời gian: Không lạm dụng liều quá mức; chỉ nên sử dụng theo từng đợt ngắn ngày, lắng nghe phản ứng của cơ thể. Khi có bất kỳ biểu hiện lạ như phát ban, buồn nôn hay rối loạn tiêu hóa, cần ngưng sử dụng ngay lập tức.

Cỏ lưỡi rắn trắng là dược liệu quý mang nhiều tiềm năng sinh học trong việc làm dịu các cytokine gây viêm và hỗ trợ tế bào miễn dịch phòng vệ. Tuy nhiên, việc ứng dụng thảo dược cần dựa trên hiểu biết khoa học đúng mực, không thần thánh hóa công dụng và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ để bảo vệ sức khỏe an toàn nhất.