Trong kho tàng y học cổ truyền tại nhiều nước châu Á, cây lát hoa vốn quen thuộc như một cây gỗ công trình nhưng vỏ và rễ của nó từ lâu đã được truyền miệng với công dụng thanh nhiệt, giải cảm và hạ sốt. Khi đối diện với các cơn sốt do thời tiết hoặc cảm cúm, không ít người tìm đến các bài thuốc sắc từ vỏ cây rừng với hy vọng tìm kiếm một giải pháp tự nhiên và an toàn.

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm? Các nghiên cứu dược lý hiện đại bước đầu xác nhận rằng chiết xuất từ vỏ cây lát hoa có biểu hiện hoạt tính hạ sốt, giảm đau và kháng viêm trên mô hình động vật, nhưng đây mới chỉ là những thử nghiệm tiền lâm sàng chứ chưa phải chỉ định điều trị thay thế thuốc hạ sốt ở người [1].

Chiết xuất vỏ lát hoa hạ sốt ra sao trên mô hình thực nghiệm?

Sốt là một phản ứng tự nhiên của hệ miễn dịch trước các tác nhân gây viêm hoặc nhiễm trùng, kích thích trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi tăng thân nhiệt. Để kiểm chứng tác dụng hạ sốt của cây lát hoa theo kinh nghiệm dân gian, các nhà nghiên cứu đã đưa chiết xuất vỏ cây vào mô hình thử nghiệm có kiểm soát chặt chẽ trên động vật [1].

Trong một nghiên cứu dược lý thực hiện năm 2022, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chiết xuất methanol từ vỏ loài Chukrasia velutina (một biến thể thuộc chi lát hoa) trên mô hình gây sốt bằng nấm men ở chuột [1]. Nấm men là tác nhân sinh nhiệt thường quy được sử dụng trong các thử nghiệm tiền lâm sàng nhằm kích thích phản ứng sốt thực nghiệm ở động vật [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol từ vỏ cây lát hoa thể hiện tác dụng hạ sốt có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) [1].

Phát hiện thực nghiệm này đã cung cấp cơ sở sinh học đầu tiên hỗ trợ cho kinh nghiệm dân gian lưu truyền từ lâu đời về việc dùng vỏ cây hạ thân nhiệt [1]. Dù vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng cơ chế chính xác cần được tiếp tục phân tích sâu hơn ở cấp độ phân tử để hiểu rõ đường truyền tín hiệu dẫn đến hiệu quả hạ thân nhiệt này.

Khả năng giảm cảm giác đau đã được kiểm chứng thế nào?

Cùng với sốt, đau đớn là triệu chứng thường đi kèm trong hầu hết các đợt viêm nhiễm cấp tính [1]. Các nhà nghiên cứu đã đánh giá tác dụng giảm đau của chiết xuất vỏ cây lát hoa thông qua hai thử nghiệm tiêu chuẩn trên động vật: thử nghiệm gây quặn đau bằng axit axetic và thử nghiệm gây đau bằng formalin [1].

Ở thử nghiệm gây quặn đau bằng axit axetic trên chuột, chiết xuất vỏ lát hoa ở liều 200 mg/kg giúp ức chế 28,36% số cơn quặn đau [1]. Khi tăng liều lượng lên 400 mg/kg, tỷ lệ ức chế cơn quặn đau tăng rõ rệt lên tới 56,16% [1]. Kết quả này cho thấy tác dụng giảm đau ngoại vi của chiết xuất vỏ cây có mối liên hệ tỷ lệ thuận theo liều lượng được sử dụng [1].

Bên cạnh đó, trong thử nghiệm gây đau bằng cách tiêm formalin, phản ứng liếm chân của chuột thử nghiệm cũng giảm dần phụ thuộc vào liều lượng ở cả giai đoạn sớm lẫn giai đoạn muộn [1]. Giai đoạn sớm của thử nghiệm formalin phản ánh tác động lên hệ thống cảm thụ đau thần kinh trung ương, trong khi giai đoạn muộn phản ánh cơn đau bắt nguồn từ phản ứng viêm [1]. Việc ức chế cả hai pha chứng minh chiết xuất vỏ cây có thể can thiệp vào nhiều cơ chế thụ cảm đau khác nhau [1].

Mô phỏng máy tính cũng cho thấy các hợp chất tự nhiên trong vỏ cây như sitosterol, 5,7-dimethoxycoumarin và scopoletin có điểm số gắn kết ái lực tốt với enzyme cyclooxygenase-1 (COX-I) và cyclooxygenase-2 (COX-II) [1]. Đây là hai loại enzyme then chốt chịu trách nhiệm tổng hợp prostaglandin – chất trung gian hóa học gây đau, viêm và sốt trong cơ thể [1].

Tác động kháng viêm mạnh mẽ từ các hoạt chất limonin

Phản ứng viêm là nguồn cơn kích hoạt các cơn sốt kéo dài và cảm giác đau nhức ê ẩm toàn thân. Nghiên cứu thực hiện năm 2022 trên vỏ rễ của loài Chukrasia tabularis đã tiến hành phân lập và tìm ra các hoạt chất chịu trách nhiệm cho đặc tính kháng viêm [2]. Cây lát hoa phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới châu Á như Ấn Độ, Malaysia và miền nam Trung Quốc, nơi rễ cây thường được dùng làm thuốc hạ nhiệt và khu phong theo y học cổ truyền [3].

Từ phân đoạn dichloromethane của vỏ rễ cây, các nhà nghiên cứu đã phân lập được 2 hợp chất limonin phragmalin mới là Chukrasitin D và Chukrasitin E, cùng với 12 hợp chất limonin đã biết [2]. Khi thử nghiệm trên tế bào đại thực bào RAW264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS), hai hợp chất limonin mới này thể hiện hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 6,24 µM và 6,13 µM [2].

Đặc biệt, hợp chất Chukrasitin D ức chế đáng kể sự sản sinh của các yếu tố tiền viêm quan trọng bao gồm yếu tố nhân kappa B (NF-kappaB), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin 6 (IL-6) [2]. Đây đều là những chất trung gian hóa học làm bùng phát phản ứng sốt và tổn thương mô khi cơ thể gặp viêm nhiễm nặng [2].

Một nghiên cứu tiếp theo vào năm 2023 trên các tế bào đại thực bào RAW264.7 tiếp tục phân lập thêm 3 hợp chất phragmalin limonin mới, 2 hợp chất đã biết và 11 hợp chất tirucallane triterpene [4]. Trong đó, một hợp chất limonin được xác định có khả năng kháng viêm nổi bật với giá trị IC50 đạt 4,58 µM [4]. Hoạt chất này ngăn chặn hiệu quả quá trình sản xuất oxit nitric (NO), IL-6 và TNF-alpha thông qua việc phong tỏa đồng thời các con đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng gồm JAK2/STAT3, iNOS/eNOS và NF-kappaB [4].

Nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên phong phú

Hiện tượng stress oxy hóa và tích tụ gốc tự do thường tăng vọt trong các phản ứng sốt và viêm cấp tính, làm hủy hoại màng tế bào. Nghiên cứu trên dịch chiết methanol từ vỏ cây lát hoa ghi nhận giá trị IC50 bắt gốc tự do DPPH là 78,86 µg/ml so với đối chứng axit ascorbic là 23,53 µg/ml [1]. Ngoài ra, các hợp chất sitosterol, 5,7-dimethoxycoumarin và scopoletin cũng thể hiện khả năng gắn kết tiềm năng với peroxiredoxin 5 ở người, một enzyme chống oxy hóa quan trọng [1].

Không chỉ có vỏ cây, lá của cây lát hoa cũng chứa nguồn chất bảo vệ chống oxy hóa dồi dào [5]. Một nghiên cứu năm 2008 đã đánh giá các phân đoạn chiết xuất khác nhau từ lá cây lát hoa và phát hiện mối tương quan thuận trực tiếp giữa hàm lượng phenolic và khả năng dập tắt gốc tự do [5].

Trong số các dung môi thử nghiệm, phân đoạn ethyl acetate từ lá cây đạt hiệu quả cao nhất với khả năng ức chế 93,14% gốc tự do DPPH [5]. Phân đoạn này cũng ghi nhận tỷ lệ ức chế lần lượt là 89,99% và 87,04% trong các thử nghiệm thoái giáng deoxyribose không đặc hiệu vị trí và đặc hiệu vị trí, đồng thời đạt tỷ lệ khử ferricyanide lên tới 91,20% [5].

Ngoài các công dụng trên, chiết xuất từ thân cây lát hoa còn chứa các hợp chất limonin nhóm phragmalin có hoạt tính ức chế enzym alpha-glucosidase [3]. Nghiên cứu năm 2016 đã phân lập 5 hợp chất mới mang tên chukbularisin A-E từ thân cây, trong đó các hợp chất 2, 3, 4, 5 và 8 cho giá trị IC50 ức chế alpha-glucosidase lần lượt là 0,06 mM; 0,04 mM; 0,52 mM; 1,09 mM và 0,20 mM so với thuốc đối chứng acarbose có IC50 là 0,95 mM [3].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến bài thuốc gia đình

Mặc dù các dữ liệu khoa học tiền lâm sàng đã chứng minh chiết xuất lát hoa chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị, người dân không nên đánh đồng kết quả nghiên cứu với việc tự ý sắc vỏ cây để uống trị bệnh. Những kết quả hạ sốt và giảm đau hiện nay hoàn toàn dựa trên mô hình chuột thí nghiệm và thử nghiệm nuôi cấy tế bào biệt lập [1], [2].

Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học sử dụng các dung môi hữu cơ tinh khiết như methanol hay dichloromethane để tách chiết chính xác từng phân đoạn hoạt chất đậm đặc [1], [2]. Việc đun nấu thủ công tại nhà bằng nước sôi không thể thu được các hợp chất limonin không tan trong nước, đồng thời có thể giải phóng các tạp chất lạ chưa được kiểm soát.

Thêm vào đó, liều dùng an toàn và hiệu lực sinh học trên cơ thể người chưa từng được xác định qua bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào. Việc tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ liều lượng có thể gây ra hiện tượng quá liều, ngộ độc gan thận hoặc làm lỡ mất thời điểm vàng điều trị y tế đối với các bệnh nhiễm trùng nguy hiểm.

Ai nên thận trọng với các bài thuốc từ cây lát hoa?

Người dân cần tuyệt đối cảnh giác và tránh xa việc tự ý dùng vỏ, rễ hoặc lá cây lát hoa làm thuốc hạ sốt tại nhà, đặc biệt ở các nhóm đối tượng nhạy cảm sau:

  • Phụ nữ đang mang thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của các hợp chất limonin hoặc triterpene từ cây lát hoa lên thai nhi hoặc khả năng bài tiết qua sữa mẹ. Các hoạt chất sinh học mạnh có thể kích thích co bóp tử cung hoặc gây độc cho bào thai.
  • Trẻ nhỏ: Trẻ em là đối tượng rất dễ bị sốt do virus hoặc nhiễm khuẩn. Hệ cơ quan khử độc ở gan và thận của trẻ chưa hoàn thiện, việc cho trẻ uống nước sắc cây rừng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, suy gan và sốc dị ứng nguy hiểm tính mạng.
  • Người có tiền sử bệnh lý gan, thận mạn tính: Mọi hợp chất tự nhiên khi hấp thu đều đòi hỏi quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Dược chất lạ từ cây cỏ chưa qua tinh chế có thể làm tăng gánh nặng và gây suy giảm chức năng các cơ quan này trầm trọng hơn.
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất trong lát hoa có khả năng tương tác với các enzyme chuyển hóa thuốc hoặc ảnh hưởng tới chỉ số đường huyết do tác dụng ức chế alpha-glucosidase [3]. Việc kết hợp bừa bãi có thể làm mất hiệu lực hoặc gia tăng độc tính của thuốc tây đang dùng.

Ứng dụng thực tế và quản lý cơn sốt an toàn

Lời khuyên y khoa vững chắc dành cho cộng đồng là luôn tiếp cận các vấn đề sức khỏe dựa trên bằng chứng khoa học rõ ràng thay vì tin theo tin đồn truyền miệng thiếu kiểm chứng. Khi bản thân hoặc người nhà xuất hiện triệu chứng sốt cao, nguyên tắc đầu tiên là phải theo dõi sát sao nhiệt độ cơ thể bằng nhiệt kế đo chuẩn xác.

Nếu thân nhiệt dưới 38,5 độ C, người bệnh nên ưu tiên các biện pháp chăm sóc hỗ trợ như nghỉ ngơi tại không gian thoáng mát, nới lỏng quần áo, uống thật nhiều nước lọc, nước oresol bù điện giải hoặc nước trái cây. Việc chườm khăn ấm vào các vùng nách, bẹn và trán sẽ giúp mạch máu giãn nở tự nhiên và tăng hiệu quả tản nhiệt qua da.

Trong trường hợp sốt từ 38,5 độ C trở lên gây đau đầu, mệt mỏi, thuốc hạ sốt paracetamol đường uống đúng liều lượng quy định theo cân nặng (10-15 mg/kg mỗi lần, cách nhau từ 4-6 giờ) là lựa chọn chuẩn y khoa, an toàn và hiệu quả nhất đã được công nhận toàn cầu. Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao kéo dài trên 3 ngày, co giật, khó thở, lơ mơ hoặc phát ban lạ, người bệnh phải được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để chẩn đoán chính xác căn nguyên.

Tóm lại, cây lát hoa sở hữu các hoạt chất kháng viêm, giảm đau và hạ sốt thực nghiệm đầy hứa hẹn cho công tác phát triển dược phẩm tương lai [1], [2]. Tuy nhiên, người dân tuyệt đối không tự ý thu hái hay sắc uống vỏ cây để hạ sốt tại nhà mà cần tuân thủ hướng dẫn điều trị chuẩn của bác sĩ.