Bệnh gút có cần kiêng phô mai? Sự thật ít người biết

Cứ nghe đến bệnh gút, nhiều người lập tức nghĩ đến việc phải cắt giảm toàn bộ thực phẩm có nguồn gốc từ động vật. Trong số đó, phô mai thường bị nhiều người bệnh liệt vào danh sách cấm kỵ vì mang hàm lượng đạm cao và béo ngậy. Nỗi lo lắng này bắt nguồn từ thói quen đánh đồng: cứ là đạm động vật thì sẽ làm tăng axit uric máu và gây bùng phát cơn đau khớp.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế lại cho kết quả hoàn toàn trái ngược. Người mắc bệnh gút không những không cần phải kiêng phô mai tuyệt đối, mà loại thực phẩm này cùng các chế phẩm từ sữa nói chung còn mang lại tác động hỗ trợ tích cực đối với nồng độ axit uric ^[1], ^[2].

Hiểu lầm phổ biến: Đánh đồng đạm động vật với purin

Nhiều người bệnh gút thường có suy nghĩ đơn giản rằng protein động vật nào cũng nguy hiểm như nhau. Khi được khuyên kiêng thịt đỏ, họ vội vàng cắt bỏ luôn cả trứng, sữa và các loại phô mai khỏi thực đơn hàng ngày. Việc kiêng khem quá mức này không chỉ làm giảm chất lượng bữa ăn mà còn dễ dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng cần thiết.

Thực tế sinh học cho thấy, không phải loại đạm nào cũng chứa nhiều nhân purin - chất chuyển hóa trực tiếp thành axit uric trong cơ thể. Các loại thịt đỏ, nội tạng động vật và hải sản chứa mật độ purin rất cao, kích thích cơ thể sản xuất nhiều axit uric ^[2], ^[3]. Ngược lại, phô mai được làm từ sữa, vốn là nhóm thực phẩm có nguồn gốc động vật nhưng lại sở hữu hàm lượng purin tự nhiên rất thấp ^[3].

Axit uric tăng cao trong máu chủ yếu do hai nguyên nhân: cơ thể tự sản sinh quá mức hoặc thận đào thải kém ^[3]. Việc nạp purin từ thịt gia súc và hải sản thúc đẩy quá trình sinh axit uric, nhưng các protein có trong sữa lại không tạo ra lượng purin đáng kể để kích hoạt chu trình này ^[2], ^[3].

Bằng chứng khoa học về phô mai và axit uric máu

Mối liên hệ giữa phô mai và bệnh gút đã được làm rõ qua nhiều công trình nghiên cứu hiện đại. Năm 2024, một nghiên cứu áp dụng phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendelian hai mẫu phân tích tác động di truyền của hơn chục loại thực phẩm thường ngày đối với nồng độ axit uric và nguy cơ gút ^[1]. Kết quả cho thấy tiêu thụ phô mai có mối liên quan rõ rệt với việc giảm nồng độ axit uric trong huyết thanh ^[1].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra sự đối lập rõ rệt giữa các nhóm thực phẩm: trong khi cá không dầu làm tăng nồng độ axit uric (beta = 1,08; p = 0,012), tiêu thụ đường làm tăng axit uric (beta = 0,34; p = 0,030), và tần suất uống rượu làm tăng nguy cơ mắc gút (OR = 1,422; p = 0,012), thì phô mai lại nằm trong nhóm hỗ trợ hạ thấp axit uric cùng với trà, cà phê và trái cây sấy khô ^[1].

Cùng quan điểm, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017 khẳng định các sản phẩm từ sữa, đặc biệt là nhóm ít béo, có liên quan chặt chẽ đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh gút ^[2]. Điều này cho thấy phô mai không phải là tác nhân kích hoạt cơn đau như định kiến lâu nay của nhiều người ^[1], ^[2].

Vị trí của phô mai trong các chế độ ăn chuẩn y khoa

Không chỉ dừng lại ở các nghiên cứu riêng lẻ về phô mai, các chế phẩm từ sữa luôn giữ vai trò trung tâm trong các mô hình ăn uống phòng ngừa bệnh gút. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2017 trên nhóm nam giới chuyên gia y tế đã so sánh chế độ ăn DASH (chế độ ăn giàu trái cây, rau xanh, hạt, đậu, chế phẩm sữa ít béo) với chế độ ăn kiểu phương Tây (nhiều thịt đỏ, thịt chế biến, khoai tây chiên, đường) ^[4].

Kết quả nghiên cứu xác nhận chế độ ăn DASH giúp giảm nguy cơ mắc bệnh gút mới xuất hiện, trong khi chế độ ăn phương Tây làm tăng nguy cơ này ^[4]. Các phân tích thử nghiệm ngẫu nhiên trước đó của chế độ ăn DASH cũng chứng minh khả năng hạ nồng độ axit uric máu ở những người có tăng axit uric ^[4].

Tại Hoa Kỳ, nghiên cứu phân tích dữ liệu Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia (NHANES 2007-2016) trên người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên cho thấy tuân thủ chất lượng ăn uống tốt giúp giảm nguy cơ gút (OR = 0,878) và tăng axit uric máu (OR = 0,978) ^[5]. Đáng chú ý, khi phân tích đóng góp của từng thành phần, nhóm sữa và chế phẩm từ sữa chiếm tỷ trọng đóng góp cao nhất trong việc giảm nguy cơ bệnh gút (trọng số 42%) và giảm nguy cơ tăng axit uric máu (trọng số 28,9%) ^[5].

Lợi ích chuyển hóa và cơ chế hỗ trợ đào thải

Phô mai và các chế phẩm từ sữa hỗ trợ người bệnh gút không chỉ nhờ đặc tính ít purin mà còn qua các cơ chế chuyển hóa toàn thân. Một đánh giá năm 2010 chỉ ra rằng sữa cùng các sản phẩm từ sữa, rau củ, quả hạch, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt giúp cải thiện tình trạng kháng insulin ^[6]. Khi độ nhạy insulin tăng lên, cơ thể kiểm soát các rối loạn chuyển hóa tốt hơn, gián tiếp hỗ trợ phòng ngừa cơn gút ^[6].

Bên cạnh đó, việc bài tiết axit uric diễn ra chủ yếu qua thận (khoảng hai phần ba) và đường ruột (khoảng một phần ba) ^[3]. Các protein trong sữa không gây cản trở các kênh vận chuyển urate tại thận, khác biệt hoàn toàn với rượu bia hay đường fructose – những chất làm suy giảm quá trình bài tiết axit uric và đẩy nhanh phân hủy nucleotide ^[2], ^[7], ^[3].

Bệnh gút thường đi kèm với hội chứng chuyển hóa, bệnh tim mạch và tăng huyết áp ^[8], ^[6]. Bổ sung các sản phẩm từ sữa không chỉ an toàn với khớp mà còn được khuyến nghị rộng rãi nhằm mang lại lợi ích kép cho người có huyết áp cao hay bệnh tim mạch kèm theo ^[8].

Những hiểu lầm cần tránh khi điều chỉnh lối sống

Một sai lầm rất lớn của người bệnh gút là nhịn ăn hoặc giảm cân quá nhanh ^[2]. Dữ liệu y khoa lưu ý rằng tình trạng đói ăn làm giảm bài tiết axit uric qua thận, trong khi tập thể dục kiệt sức gây thoái hóa adenine nucleotide, cả hai đều có thể đẩy nồng độ axit uric lên cao và kích hoạt cơn gút cấp ^[2].

Thêm vào đó, việc kiêng nhầm phô mai nhưng lại thoải mái sử dụng nước ngọt chứa đường fructose hoặc bia rượu là sai lầm nguy hại ^[2], ^[3]. Rượu bia, đặc biệt là bia, làm tăng sản xuất axit uric và cản trở đào thải, làm tăng đáng kể nguy cơ bùng phát bệnh ^[2], ^[3].

Nhiều người cũng hiểu lầm rằng toàn bộ thực vật đều tốt và toàn bộ đạm động vật đều xấu. Trong khi phô mai an toàn, thì việc uống nhiều nước ngọt có gas chứa fructose hay ăn trái cây quá ngọt lại làm tăng axit uric máu qua việc kích thích sản sinh và giảm thải trừ ^[2], ^[6], ^[7].

Ai nên thận trọng khi ăn phô mai?

Mặc dù phô mai không làm tăng axit uric, người bệnh gút vẫn cần lưu ý đến thể trạng toàn diện của mình trước khi thêm món này vào thực đơn. Thừa cân và béo phì là yếu tố kích thích cơ thể sản xuất nhiều axit uric hơn ^[2], ^[3]. Do đó, người thừa cân cần kiểm soát tổng lượng calo nạp vào hàng ngày, tránh ăn quá nhiều phô mai giàu béo gây tăng cân ^[2].

Các nghiên cứu khoa học nhấn mạnh lợi ích vượt trội của nhóm sữa và chế phẩm sữa ít béo ^[2], ^[4], ^[3]. Do đó, những bệnh nhân gút đang có bệnh lý tim mạch, mỡ máu cao hoặc thừa cân nên ưu tiên phô mai tách béo hoặc ít béo thay vì các dòng phô mai nguyên kem truyền thống ^[2].

Ngoài ra, những người mắc bệnh gút có kèm bệnh thận mạn tính hoặc huyết áp cao cần để ý hàm lượng muối natri trong phô mai. Việc hấp thu quá nhiều muối không có lợi cho huyết áp và sức khỏe tim mạch chung ^[4]. Nếu có bệnh nền chuyển hóa phức tạp, người bệnh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Cách dùng phô mai và xây dựng thực đơn khoa học

Người bệnh gút hoàn toàn có thể thưởng thức phô mai trong các bữa ăn nhẹ hoặc kết hợp với món chính với lượng vừa phải. Tốt nhất nên kết hợp phô mai ít béo với ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh hoặc các món salad ^[4], ^[6]. Cách kết hợp này vừa cung cấp nguồn đạm chất lượng cao ít purin, vừa bổ sung chất xơ cần thiết cho cơ thể ^[4], ^[6].

Song song với việc dùng phô mai, người bệnh có thể kết hợp các yếu tố hỗ trợ hạ axit uric đã được chứng minh qua nghiên cứu:

• Uống cà phê điều độ mỗi ngày để hỗ trợ giảm nguy cơ gút (nghiên cứu năm 2024 ghi nhận OR = 0,449) ^[1], ^[2].
• Uống trà giúp hạ thấp nguy cơ bùng phát cơn gút (OR = 0,523) ^[1].
• Xem xét bổ sung vitamin C, vì chất này làm tăng đào thải axit uric qua thận; nghiên cứu cho thấy dùng 500 mg vitamin C mỗi ngày trong 2 tháng giúp giảm 0,5 mg/dl axit uric huyết thanh ^[2], ^[8].
• Hạn chế tối đa các loại thịt đỏ, hải sản nhiều purin, kiêng tuyệt đối bia rượu và nước giải khát có đường ^[1], ^[2], ^[3].
• Duy trì tập luyện thể dục đều đặn nhưng tránh các bài tập gắng sức quá mức gây mất nước ^[2].

Phô mai không phải là "kẻ thù" của người bệnh gút như nhiều lời đồn đại. Một chế độ ăn kiểm soát tốt axit uric không đòi hỏi người bệnh phải loại bỏ hoàn toàn đạm động vật một cách cực đoan. Thay vì lo sợ vô cớ, hãy phân biệt rõ các nhóm thực phẩm giàu purin nguy hại và nhóm chế phẩm từ sữa an toàn để xây dựng thực đơn vừa ngon miệng, vừa bảo vệ xương khớp lâu dài ^[1], ^[3].