Bắt đầu ngày mới bằng tách cà phê nóng ngay sau khi uống viên thuốc định kỳ là thói quen của rất nhiều người bệnh tuyến giáp. Tại Mỹ, hơn 50% người trưởng thành uống cà phê mỗi ngày và 65% lượng cà phê này được tiêu thụ ngay trong bữa sáng [1]. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng thói quen tưởng chừng vô hại này lại là thủ phạm âm thầm khiến các chỉ số xét nghiệm hormone mãi không về mức ổn định.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa là: Có, uống cà phê quá gần giờ uống thuốc tuyến giáp làm giảm đáng kể tác dụng của thuốc [2]. Cà phê cản trở cơ thể hấp thu hoạt chất levothyroxine qua đường ruột, đặc biệt khi thuốc ở dạng viên nén truyền thống được uống cùng lúc hoặc trong vòng 1 giờ trước khi uống cà phê [2]. Để thuốc phát huy tối đa hiệu quả, người bệnh bắt buộc phải giữ khoảng cách an toàn giữa thời điểm dùng thuốc và giờ thưởng thức cà phê sáng [3].

Vì sao tách cà phê sáng lại "cản đường" thuốc tuyến giáp?

Thuốc điều trị suy giáp phổ biến nhất hiện nay là levothyroxine (thường viết tắt là LT4 hoặc T4) - một dạng hormone tổng hợp thay thế lượng hormone mà tuyến giáp không tự sản xuất đủ [4]. Đây là loại thuốc được kê đơn nhiều thứ hai tại Mỹ và cũng là thuốc điều trị suy giáp thông dụng nhất tại Đài Loan [1, 4]. Dù thuốc rất hiệu quả và phổ biến, có tới khoảng 40% bệnh nhân điều trị bằng levothyroxine không đạt được mức hormone kích thích tuyến giáp (TSH) nằm trong giới hạn bình thường [1].

Để hiểu lý do cà phê làm giảm tác dụng của thuốc, cần nhìn vào hành trình của viên thuốc trong đường tiêu hóa. Khi uống levothyroxine dạng viên nén, khoảng 60% đến 82% liều thuốc sẽ được hấp thu chủ yếu tại phần ruột non (cụ thể là đoạn hỗng tràng và hồi tràng) trong vòng 3 giờ đầu sau khi uống [2]. Tuy nhiên, trước khi đến được ruột non để ngấm vào máu, viên thuốc nén bắt buộc phải trải qua giai đoạn hòa tan tại dạ dày [2]. Quá trình hòa tan này đòi hỏi môi trường pH axit sinh lý bình thường của dạ dày [2].

Khi người bệnh uống cà phê cùng lúc hoặc quá gần giờ uống thuốc, hai rào cản sẽ xuất hiện. Thứ nhất, các bằng chứng cho thấy chất caffeine trong cà phê ngăn chặn quá trình hấp thu liệu pháp hormone thay thế ở bệnh nhân suy giáp [5]. Thứ hai, cơ chế chính được các nhà khoa học đề xuất là hiện tượng "cô lập" (sequestration) - tức các thành phần trong cà phê giữ chặt lấy phân tử thuốc levothyroxine ở trong lòng ống tiêu hóa, từ đó làm biến đổi và suy giảm khả năng ruột non hấp thu thuốc vào máu [3]. Bên cạnh đó, ở cấp độ tế bào ruột, việc hấp thu hormone tuyến giáp cần sự hỗ trợ của các chất vận chuyển chuyên biệt như polypeptide vận chuyển anion hữu cơ 2B1 (OATP2B1), và sự thay đổi sinh khả dụng đường uống là nguyên nhân gây ra các tương tác thuốc cũng như sự chênh lệch lớn về liều lượng cần dùng giữa các bệnh nhân [6].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác giữa cà phê và thuốc?

Tác động bất lợi của cà phê lên thuốc tuyến giáp không chỉ là lý thuyết mà đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng và báo cáo ca bệnh cụ thể. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã tổng hợp các bằng chứng rõ nét về hiện tượng này [3].

Trong một nghiên cứu của nhóm tác giả Benvenga và cộng sự, các nhà khoa học đã khảo sát ảnh hưởng của cà phê espresso (không pha thêm sữa hay đường) khi uống cùng thuốc levothyroxine [3]. Nghiên cứu thực hiện trên 6 phụ nữ bị suy giáp và 9 phụ nữ khỏe mạnh tình nguyện [3]. Những người tham gia được uống 2 viên nén levothyroxine hàm lượng 100 microgam theo 3 cách khác nhau: uống thuốc trực tiếp với cà phê, uống thuốc với nước lọc, hoặc uống thuốc với nước lọc rồi 60 phút sau mới uống cà phê [3].

Kết quả đo nồng độ hormone T4 trong máu cho thấy sự sụt giảm rõ rệt. So với việc uống thuốc bằng nước lọc, uống thuốc cùng cà phê làm giảm mức tăng nồng độ T4 trung bình trong máu tới 36% ở nhóm bệnh nhân tuyến giáp và giảm 29% ở nhóm tình nguyện viên khỏe mạnh [3]. Nồng độ đỉnh cao nhất của thuốc trong máu cũng bị kéo tụt xuống 30% ở người bệnh và 19% ở người khỏe mạnh [3]. Không chỉ làm hao hụt lượng thuốc ngấm vào máu, cà phê còn làm chậm thời gian thuốc đạt nồng độ tối đa trong máu thêm từ 38 đến 43 phút [3]. Điểm đáng mừng là nhóm uống thuốc với nước lọc và đợi 60 phút sau mới uống cà phê không có sự khác biệt đáng kể nào so với nhóm chỉ uống nước lọc, chứng minh khoảng nghỉ 1 giờ là đủ để ngăn chặn tương tác [3].

Không chỉ cà phê espresso đậm đặc, cà phê pha phin hoặc pha máy kiểu Mỹ (drip coffee) và cà phê lúa mạch cũng gây ra tình trạng tương tự [3]. Nhóm nghiên cứu của Sindoni đã báo cáo 6 ca bệnh dùng thuốc levothyroxine dạng viên ở liều từ 1,6 đến 2,2 microgam trên mỗi kg cân nặng mỗi ngày nhưng nồng độ TSH vẫn không thể về mức bình thường hoặc không đạt mức ức chế mong muốn [3]. Điểm chung là cả 6 bệnh nhân đều uống viên thuốc cùng lúc hoặc ngay trước tách cà phê espresso hoặc cà phê lúa mạch buổi sáng; khi được khuyên tách giờ uống cà phê ra xa giờ uống thuốc 1 tiếng, tất cả đều đạt trạng thái bình giáp [3]. Một báo cáo khác của tác giả Wegrzyn cũng ghi nhận một phụ nữ 52 tuổi xuất hiện các triệu chứng suy giáp trên lâm sàng dù uống đều đặn 175 microgam levothyroxine dạng viên mỗi sáng, chỉ vì bà uống thuốc cùng một cốc cà phê kiểu Mỹ [3]. Khi bệnh nhân này lùi giờ uống cà phê lại 1 giờ sau khi uống thuốc, chỉ số TSH đã trở về bình thường [3].

Ngoài cà phê, trà cũng là thức uống cần lưu ý. Một nghiên cứu công bố năm 2022 tại Đài Loan trên 37 bệnh nhân suy giáp có thói quen dùng chỉ trà, chỉ cà phê, hoặc cả trà và cà phê đã yêu cầu người bệnh thay đổi thói quen dùng các thức uống này trong 3 tháng [2]. Kết quả sau 3 tháng điều chỉnh, nồng độ TSH của cả 3 nhóm đều giảm xuống có ý nghĩa thống kê, với mức chênh lệch logarit tự nhiên của TSH trước và sau can thiệp lần lượt là 2,18 ở nhóm chỉ uống trà, 2,00 ở nhóm chỉ uống cà phê và 1,94 ở nhóm uống cả hai [2]. Điều này khẳng định việc dùng trà dài ngày cũng cản trở hấp thu thuốc giống như cà phê [2].

Dạng thuốc nước mới mở ra hy vọng gì và giới hạn ở đâu?

Do việc phải nhịn ăn sáng và nhịn cà phê từ 30 đến 60 phút gây bất tiện và làm giảm sự tuân thủ điều trị của người bệnh, các nhà khoa học đã nghiên cứu các dạng bào chế mới như viên nang mềm (softgel) và dung dịch uống (dạng lỏng) [1, 6]. Dạng dung dịch uống có ưu điểm là bỏ qua giai đoạn phải hòa tan viên thuốc trong dạ dày, nhờ đó có thể giảm thiểu sự cản trở của cà phê [1].

Một nghiên cứu năm 2013 đã kiểm tra độ ổn định của dung dịch uống levothyroxine đơn liều (1 mL) khi nhỏ trực tiếp vào sữa, trà, cà phê, cà phê sữa làm ấm ở 50 độ C và nước cam ở nhiệt độ phòng [4]. Kết quả phân tích sắc ký lỏng ghép nối khối phổ cho thấy hoạt chất T4 dạng lỏng giữ được độ ổn định hoàn toàn trong tất cả các loại đồ uống này sau 20 phút ngâm ủ [4]. Tiếp nối hướng đi này, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, nhãn mở, bắt chéo 2 giai đoạn công bố năm 2022 đã được thực hiện trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh, với thời gian nghỉ rửa thuốc giữa hai giai đoạn là 40 ngày [1]. Những người tham gia uống một liều duy nhất 600 microgam dung dịch levothyroxine (30 mL) chỉ 5 phút trước khi uống 8 ounce (khoảng 240 mL) cà phê kiểu Mỹ không đường sữa, so sánh với việc uống thuốc khi nhịn đói hoàn toàn, và được lấy máu theo dõi tổng lượng T4 suốt 48 giờ [1].

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Thứ nhất, các dạng thuốc nước hay viên nang mềm dù tiềm năng nhưng chưa phổ biến rộng rãi ở mọi nơi, và đa số bệnh nhân hiện vẫn đang điều trị bằng thuốc dạng viên nén truyền thống [1]. Thứ hai, bản thân tác động trực tiếp của caffeine lên hệ thống hormone tuyến giáp tự nhiên của cơ thể vẫn còn ít nghiên cứu trên người [5]. Các nghiên cứu trên động vật thực nghiệm cho kết quả không đồng nhất, thường chỉ thấy hiệu ứng thoáng qua [5]. Trên người, trong khi nghiên cứu của Spindel và cộng sự không thấy ảnh hưởng của cà phê lên mức TSH và T3, thì nghiên cứu của Friedrich lại thấy mối liên quan thuận giữa nồng độ trigonelline trong nước tiểu (chất chỉ điểm việc uống cà phê) với nồng độ fT4 và chất chuyển hóa 3,5-T2 trong máu [5]. Do đó, tác hại rõ ràng nhất được xác lập đến nay vẫn là việc cà phê cản trở hấp thu viên thuốc uống từ bên ngoài vào ruột [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi uống thuốc tuyến giáp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống thuốc đúng liều mỗi ngày là đủ, còn uống với nước gì không quan trọng. Một nghiên cứu phỏng vấn định tính năm 2018 trên các bác sĩ đa khoa và dược sĩ cho thấy, nhiều nhân viên y tế từng không nhận ra vấn đề tương tác với caffeine trong nhiều năm [7]. Khi thấy chỉ số TSH của bệnh nhân tăng cao dù người bệnh khẳng định uống thuốc rất đều, các bác sĩ và dược sĩ mới rà soát lại và phát hiện nguyên nhân nằm ở thói quen uống thuốc cùng tách cà phê sáng hoặc viên canxi [7].

Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng đổi từ cà phê đen sang cà phê lúa mạch không chứa caffeine hoặc chuyển sang uống trà sẽ an toàn cho viên thuốc. Thực tế, báo cáo ca bệnh của Sindoni cho thấy cà phê lúa mạch vẫn làm mất tác dụng kiểm soát TSH của thuốc viên levothyroxine [3], và nghiên cứu năm 2022 đã chứng minh trà cũng gây kém hấp thu thuốc tương tự cà phê [2].

Hiểu lầm thứ ba là đánh giá quá mức hoặc quá thấp mức độ tương tác của cà phê. Một nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) chỉ ra rằng khả năng cản trở hấp thu thuốc levothyroxine của cà phê thực chất yếu hơn gấp 2 lần so với các tác nhân khác như thuốc kháng axit dạ dày và chất xơ thực phẩm [3]. Điều này có nghĩa là cà phê không phải chất duy nhất làm hỏng thuốc, mà một bữa sáng giàu chất xơ, đu đủ, đậu nành, nho hay thuốc dạ dày dùng ngay sát giờ uống thuốc còn gây hại mạnh hơn [6, 8].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc cách ly cà phê là những bệnh nhân suy giáp đang dùng thuốc levothyroxine dạng viên nén mà chỉ số xét nghiệm TSH vẫn dao động thất thường hoặc chưa đạt mục tiêu điều trị dù đã uống đủ liều [1, 8].

Nhóm thứ hai là người mắc kèm các bệnh lý đường tiêu hóa. Nghiên cứu cho thấy quá trình hấp thu levothyroxine phụ thuộc chặt chẽ vào độ pH axit của dạ dày và sự toàn vẹn của hàng rào ruột [4, 6]. Những người bị nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP dạ dày), bất dung nạp đường lactose, bệnh celiac (không dung nạp gluten) hoặc các bệnh làm giảm tiết axit dạ dày vốn đã bị kém hấp thu thuốc [4, 6]. Nếu họ uống thêm cà phê sát giờ dùng thuốc, lượng thuốc vào máu sẽ càng thiếu hụt trầm trọng.

Nhóm thứ ba là người cao tuổi và người đang phải dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh nền khác [3, 6]. Các loại thuốc ức chế bơm proton (trị trào ngược, đau dạ dày), thuốc kháng axit, sucralfate, viên bổ sung canxi hoặc thuốc mỡ máu atorvastatin (chất ức chế kênh vận chuyển OATP2B1 trong nghiên cứu tế bào) đều có thể ảnh hưởng đến sự hấp thu hormone tuyến giáp [3, 6, 7].

Cách áp dụng thực tế để không phải từ bỏ đam mê cà phê

Người bệnh tuyến giáp hoàn toàn không cần phải cai cà phê suốt đời, mà chỉ cần điều chỉnh đồng hồ sinh học buổi sáng theo các nguyên tắc khoa học.

Về thời điểm, hướng dẫn sử dụng chuẩn hiện nay khuyến cáo uống viên nén levothyroxine khi bụng đói, tốt nhất là trước bữa ăn sáng từ 30 đến 60 phút [1, 5]. Tuy nhiên, riêng với cà phê (dù là espresso, cà phê phin, cà phê pha máy hay cà phê lúa mạch) và các loại trà, mốc thời gian an toàn được các nghiên cứu chứng minh là phải đợi ít nhất 1 giờ (60 phút) sau khi uống thuốc mới được thưởng thức [4, 8].

Về cách uống, hãy nuốt viên thuốc cùng một cốc nước lọc đầy [3]. Tuyệt đối không dùng cà phê, trà, sữa hay nước trái cây để chiêu thuốc khi đang dùng dạng viên nén truyền thống [4, 5, 8]. Nếu bạn là người quá bận rộn vào buổi sáng và không thể chờ đủ 60 phút mới uống cà phê, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để xem xét khả năng chuyển sang các dạng bào chế thế hệ mới như dung dịch uống hoặc viên nang mềm nếu tại cơ sở y tế có sẵn [1, 6].

Tóm lại, một tách cà phê uống vội ngay sau cử thuốc sáng có thể lấy đi hơn một phần ba lượng hormone quý giá mà cơ thể bạn đang cần [3]. Duy trì khoảng nghỉ 60 phút giữa viên thuốc tuyến giáp và tách cà phê là thói quen đơn giản, không tốn kém nhưng quyết định sự thành bại của quá trình điều trị [3]. Người bệnh không nên tự ý tăng giảm liều thuốc mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi muốn điều chỉnh chế độ ăn uống hoặc khi đang dùng kèm các loại thuốc điều trị bệnh lý khác.