Nhiều bậc cha mẹ nuôi con nhỏ thường lo lắng liệu trẻ bú mẹ hoàn toàn có nhận đủ vi chất để phát triển xương và răng hay không. Thấy trẻ ra mồ hôi trộm, rụng tóc vành khăn hay quấy khóc đêm, không ít người vội vã tìm mua các chế phẩm bổ sung vi chất cho con uống ngoài.

Thực tế y khoa cho thấy trẻ sơ sinh khỏe mạnh bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời thường không cần uống thêm canxi trực tiếp. Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng chuẩn mực, tự điều hòa nồng độ khoáng chất này một cách tối ưu để bảo vệ hệ cơ quan non nớt của trẻ.

Cơ chế tự điều hòa canxi trong sữa mẹ

Cơ thể người mẹ có cơ chế sinh học đặc biệt nhằm bảo vệ chất lượng dòng sữa dành cho con. Nồng độ canxi trong sữa mẹ không phụ thuộc trực tiếp vào lượng canxi hay vitamin D mà người mẹ ăn uống hàng ngày [1].

Mô hình hóa lý chỉ ra rằng canxi trong sữa mẹ tương tác phức tạp với các thành phần khác, chủ yếu là citrate, phosphate và casein [1]. Các tương tác này, đặc biệt là nồng độ của citrate và casein, giữ vai trò điều tiết chính để kiểm soát nồng độ canxi hòa tan [1]. Nhờ cơ chế đó, ngay cả khi khẩu phần ăn của người mẹ dao động, thành phần canxi trong sữa vẫn được duy trì ổn định để cung cấp cho trẻ [1].

Sữa mẹ đủ khả năng đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của trẻ sơ sinh trong 6 tháng đầu đời, ngoại trừ trường hợp cần lưu ý về vitamin D ở một số nhóm dân số hoặc sắt ở trẻ nhẹ cân khi sinh [2].

Các nghiên cứu nói gì về vi chất trong sữa mẹ?

Mối liên hệ giữa chế độ ăn của mẹ và nồng độ khoáng chất trong sữa đã được nhiều nhóm nghiên cứu đánh giá trực tiếp qua số liệu cụ thể.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019 theo dõi 113 cặp mẹ con (trẻ từ 2 đến 5,3 tháng tuổi) bú mẹ hoàn toàn tại Indonesia [3]. Các nhà khoa học đo thể tích sữa tiêu thụ qua kỹ thuật đo liều deuterium trong 14 ngày kết hợp ghi chép khẩu phần ăn 3 ngày của mẹ [3]. Kết quả cho thấy thể tích sữa mẹ trung bình đạt 787 ± 148 mL/ngày [3]. Nghiên cứu ghi nhận hơn 40% bà mẹ có khẩu phần ăn thiếu hụt canxi, niacin, vitamin A, B6 và B12 so với nhu cầu ước tính [3]. Dù khẩu phần mẹ thiếu, phân tích đa biến cho thấy nồng độ sữa chỉ tương quan rõ với lượng ăn vào của vitamin A, niacin và riboflavin, trong khi lượng canxi nạp vào ở mẹ không trực tiếp làm thay đổi nồng độ canxi của sữa [3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2023 phân tích mẫu sữa của 30 bà mẹ ở tuần thứ 6 đến 8 sau sinh, thu thập 4 lần trong 24 giờ [4]. Kết quả xác định nồng độ canxi trung bình trong sữa mẹ là 278,7 ± 61,0 mg/L và phospho là 137,1 ± 21,9 mg/L, duy trì tỷ lệ tối ưu 2:1 [4]. Phân tích tương quan đơn biến không tìm thấy mối liên hệ giữa chế độ ăn của mẹ với nồng độ canxi trong sữa, dù phân tích đa biến cho thấy khẩu phần có tác động tích cực nhưng mức độ phụ thuộc này khá yếu [4].

Ở các giai đoạn phát triển tiếp theo, trẻ dưới 12 tháng tuổi cần khoảng 500 mg canxi mỗi ngày và 400 IU (10 mcg) vitamin D mỗi ngày để đảm bảo phát triển và khoáng hóa xương [5].

Lợi ích của nguồn canxi tự nhiên và giới hạn bằng chứng

Canxi trong sữa mẹ kết hợp hoàn hảo với phospho theo tỷ lệ vàng xấp xỉ 2:1 [4]. Cấu trúc liên kết với protein và citrate giúp hệ tiêu hóa non nớt của trẻ hấp thu canxi dễ dàng hơn nhiều so với các chế phẩm canxi vô cơ hoặc hữu cơ tổng hợp [1].

Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có cũng chỉ ra một số khoảng trống. Nghiên cứu năm 2023 tại nhóm 30 bà mẹ ghi nhận lượng canxi bú vào trung bình của trẻ là 149,53 ± 36,41 mg/L và có đến 60% số trẻ có nguy cơ nạp không đủ canxi theo tính toán lý thuyết [4]. Dù vậy, nghiên cứu này có cỡ mẫu nhỏ (30 người) và chưa đánh giá tỷ lệ hấp thu thực tế tại ruột của trẻ [4]. Ngoài ra, việc trẻ bú mẹ nhận khoáng chất còn phụ thuộc lớn vào tổng thể tích sữa bú mỗi ngày chứ không chỉ riêng nồng độ trong từng mililit [3].

Bên cạnh đó, các khoáng chất như sắt, kẽm và canxi có thể trở thành yếu tố giới hạn khi trẻ lớn dần [2]. Khi bước vào giai đoạn ăn dặm, việc chỉ dựa vào sữa mẹ sẽ không còn đáp ứng đủ các vi chất thiết yếu khác như kẽm [6].

Hiểu lầm thường gặp khi chăm sóc trẻ sơ sinh

Nhiều phụ huynh lầm tưởng hễ trẻ đổ mồ hôi trộm, giật mình hay rụng tóc sau gáy là dấu hiệu chắc chắn của thiếu canxi. Từ đó, gia đình tự ý mua thuốc canxi dạng ống hoặc giọt cho trẻ uống trực tiếp. Đây là thực hành tiềm ẩn nguy cơ dư thừa vi chất, gây táo bón, lắng cặn sỏi thận và cản trở hấp thu các khoáng chất quan trọng khác.

Hiểu lầm thứ hai là người mẹ ăn gì thì sữa có nấy, dẫn đến việc người mẹ uống quá nhiều canxi để "làm giàu" sữa cho con. Như nghiên cứu khoa học đã chứng minh, nồng độ canxi trong sữa được kiểm soát bằng cơ chế bài tiết riêng qua citrate và casein chứ không tăng vọt theo lượng thuốc bổ mẹ uống [1].

Hiểu lầm thứ ba là cho trẻ ăn dặm sớm trước 6 tháng để bổ sung canxi và khoáng chất. Các bằng chứng khoa học khẳng định thức ăn bổ sung đưa vào trước 6 tháng chỉ làm giảm lượng sữa mẹ trẻ bú được mà không mang lại bất kỳ ưu thế tăng trưởng nào [2].

Ai nên thận trọng?

Trẻ sơ sinh sinh non, nhẹ cân khi sinh hoặc mắc các bệnh lý bẩm sinh về chuyển hóa cần được theo dõi y tế đặc biệt [2]. Những đối tượng này có thể có nhu cầu khoáng chất vượt quá mức sữa mẹ cung cấp đơn thuần và cần phác đồ bổ sung riêng biệt theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [2].

Mẹ áp dụng chế độ ăn thuần chay hoặc thực dưỡng nghiêm ngặt trong thời gian dài cũng cần lưu ý [5]. Trẻ bú mẹ từ những người mẹ ăn thuần chay kéo dài nếu không được bổ sung đúng cách có nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng vitamin B12 từ tháng thứ 2 đến tháng thứ 12, dẫn đến thiếu máu và chậm phát triển thần kinh [5]. Ngoài ra, trẻ theo chế độ ăn thực dưỡng hoặc thuần chay thiếu canxi ghi nhận mật độ khoáng xương thấp, tỷ lệ còi xương cao (lên tới 55% so với 0% ở nhóm ăn đa dạng) và tăng nguy cơ gãy xương [5].

Gia đình tuyệt đối không tự ý cho trẻ sơ sinh dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung khoáng chất đơn lẻ nào nếu chưa có chỉ định và hướng dẫn liều lượng từ bác sĩ.

Cách áp dụng thực tế cho mẹ và bé

Để đảm bảo bé nhận đủ vi chất phát triển hệ xương khỏe mạnh, phụ huynh nên thực hiện các khuyến nghị chăm sóc sau:

Trong 6 tháng đầu đời, hãy duy trì cho trẻ bú mẹ hoàn toàn theo nhu cầu bất cứ khi nào trẻ muốn [2]. Thay vì bổ sung canxi trực tiếp cho trẻ, cần chú ý bổ sung vitamin D hàng ngày theo khuyến cáo (khoảng 400 IU/ngày) vì vitamin D là yếu tố cốt lõi giúp cơ thể hấp thu canxi hiệu quả [5]. Nhu cầu vitamin D của trẻ phụ thuộc vào mức độ tiếp xúc ánh nắng mặt trời, đặc biệt ở những vùng vĩ độ cao hoặc người có sắc tố da sẫm màu [5].

Sau 6 tháng tuổi, hệ thống dinh dưỡng của trẻ cần chuyển dịch dần sang chế độ ăn dặm đa dạng [2]. Giai đoạn này, trẻ bú mẹ cần được cung cấp thịt hoặc ngũ cốc tăng cường vi chất để đáp ứng nhu cầu kẽm và sắt, những khoáng chất mà sữa mẹ không còn đáp ứng đủ [4, 5, 7]. Trẻ có thể lấy canxi từ các nguồn thực phẩm như phô mai, sữa chua và các chế phẩm từ sữa khác, nhưng lưu ý không khuyến cáo dùng sữa bò tươi trước 12 tháng tuổi [2]. Người mẹ đang cho con bú cũng cần duy trì chế độ ăn đa dạng dưỡng chất để đảm bảo thể trạng bản thân và chất lượng sữa tốt nhất [1, 5, 6].

Lời khuyên cân bằng cho cha mẹ

Sữa mẹ vẫn là nguồn dinh dưỡng tối ưu và hoàn thiện nhất để cung cấp canxi cho trẻ sơ sinh phát triển bộ xương vững chắc trong nửa năm đầu đời. Thay vì lo lắng thái quá và tự ý cho con uống các loại thuốc bổ canxi tiềm ẩn rủi ro, cha mẹ chỉ cần chú trọng cho con bú đủ lượng, bổ sung đều đặn vitamin D và theo dõi sát sao biểu đồ tăng trưởng của bé. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường về phát triển hoặc thể trạng của trẻ, hãy đưa con đến cơ sở y tế để được thăm khám khoa học thay vì tự điều trị tại nhà.