Nhiều người cao tuổi thường mua các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa canxi để bổ sung mỗi ngày nhằm phòng loãng xương. Khi đứng trước kệ thuốc, câu hỏi phổ biến nhất thường là nên chọn dạng canxi carbonate giá thành rẻ hay canxi citrate đắt tiền hơn. Quyết định tưởng chừng đơn giản này lại ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hấp thu của cơ thể, bởi hệ tiêu hóa của người lớn tuổi vốn có nhiều thay đổi rõ rệt so với lúc trẻ.
Người lớn tuổi có tình trạng giảm tiết acid dịch vị hoặc đang dùng thuốc dạ dày nên ưu tiên chọn canxi citrate vì muối canxi này tan tốt trong môi trường kiềm hoặc trung tính. Trường hợp vẫn muốn dùng canxi carbonate, người dùng bắt buộc phải uống ngay trong hoặc sau bữa ăn để acid từ thức ăn kích thích hỗ trợ hòa tan.
Vì sao môi trường acid dạ dày quyết định khả năng hấp thu canxi?
Quá trình hấp thu canxi tại đường ruột đòi hỏi các phân tử muối canxi phải được phân rã thành các ion canxi tự do (Ca2+). Môi trường acid dịch vị trong dạ dày đóng vai trò then chốt giúp bẻ gãy các liên kết hóa học của muối canxi không tan [1]. Sau khi được ion hóa, các hạt canxi tự do này mới dễ dàng di chuyển xuống ruột non và đi qua thành ruột vào máu [1].
Canxi carbonate là dạng muối canxi tương đối trơ, ít tan trong nước và phụ thuộc hoàn toàn vào nồng độ acid dịch vị đủ mạnh để phân hủy [1, 3]. Trái lại, canxi citrate có đặc tính tan một phần trong nước, dễ dàng giải phóng ion Ca2+ mà không cần có sự tham gia của acid dạ dày [3, 5]. Do đó, khi lượng dịch vị suy giảm, sự khác biệt về độ tan giữa hai hợp chất này tạo ra chênh lệch lớn về sinh khả dụng [1, 3].
Ở người lớn tuổi, viêm teo niêm mạc dạ dày dẫn đến chứng giảm tiết acid dịch vị rất phổ biến [2]. Đồng thời, nhóm đối tượng này thường xuyên phải sử dụng các loại thuốc ức chế tiết acid dạ dày kéo dài như thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc thuốc kháng thụ thể H2 để điều trị viêm loét [1, 4]. Tình trạng này khiến độ pH dạ dày tăng cao, làm mất đi môi trường acid tự nhiên cần thiết để hòa tan canxi carbonate [1, 4].
Các bằng chứng khoa học đánh giá sự hòa tan và hấp thu
Ảnh hưởng của môi trường dịch vị lên các dạng canxi đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng.
Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 1983 trên 12 người khỏe mạnh đã so sánh mối liên quan giữa khả năng tiết acid dạ dày và lượng canxi đào thải qua nước tiểu khi dùng canxi carbonate dạng rắn và canxi citrate dạng dung dịch [3]. Kết quả ghi nhận ở những người tiết acid dạ dày nhiều, lượng canxi bài tiết qua nước tiểu sau khi dùng canxi carbonate tăng cao hơn [3]. Đáng chú ý, ở 4 người có mức tiết acid dạ dày thấp nhất, cơ thể hoàn toàn không hấp thu được canxi từ viên canxi carbonate khi đói [3]. Ngược lại, khả năng hấp thu canxi citrate dạng dung dịch hoàn toàn độc lập với lượng acid dịch vị, nhóm tiết ít acid vẫn hấp thu canxi citrate tốt ngang bằng nhóm tiết nhiều acid [3].
Một báo cáo năm 1992 tổng hợp các nghiên cứu về độ acid dạ dày và bệnh viêm teo dạ dày cho thấy muối canxi ít tan như canxi carbonate chỉ bị giảm hấp thu rõ rệt khi uống lúc đói sau một đêm [2]. Các nguồn canxi hòa tan như canxi citrate hay canxi từ sữa vẫn được hấp thu bình thường ở bệnh nhân cao tuổi bị viêm teo dạ dày [2]. Hơn nữa, canxi carbonate dù ít tan nhưng vẫn hấp thu tốt ở bệnh nhân viêm teo dạ dày nếu được uống cùng với bữa ăn [2].
Một nghiên cứu năm 1998 tiến hành trên 15 phụ nữ trẻ và 20 phụ nữ lớn tuổi khỏe mạnh để so sánh sự hấp thu qua đường tiêu hóa của canxi citrate dạng rắn, canxi citrate dạng hòa tan và canxi gluconolactate-carbonate ở mức liều 1000 mg canxi nguyên tố [4]. Kết quả đo lường nồng độ canxi huyết tương và lượng canxi niệu sau uống cho thấy canxi citrate dạng hòa tan và canxi gluconolactate giúp tăng canxi máu và canxi niệu tốt hơn canxi citrate dạng viên rắn [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phản ứng hấp thu giữa người trẻ và người già không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê khi dùng các dạng dung dịch này [4].
Nghiên cứu năm 2015 trên bệnh nhân sau phẫu thuật nối tắt dạ dày Roux-en-Y (RYGB) - đối tượng bị suy giảm mạnh thể tích dạ dày và giảm tiết acid - đã ghi nhận canxi citrate có độ sinh khả dụng vượt trội hơn hẳn canxi carbonate [5]. Tác giả viện dẫn dữ liệu trước đó trên phụ nữ sau mãn kinh cho thấy canxi citrate tạo ra mức hấp thu canxi đường ruột cao gấp 2,5 lần so với canxi carbonate sau một liều thử nghiệm [5]. Một phân tích năm 2020 cũng ghi nhận ở phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh, canxi citrate giúp tăng diện tích dưới đường cong (AUC) của canxi huyết thanh cao hơn 94% và tăng canxi niệu cao hơn 41% so với canxi carbonate [6].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học đều thống nhất rằng canxi citrate là lựa chọn có sinh khả dụng cao hơn và ít bị lệ thuộc vào nồng độ acid dịch vị [3, 5]. Đây là giải pháp an toàn cho người giảm tiết acid dạ dày, người dùng thuốc dạ dày kéo dài hoặc người từng phẫu thuật đường tiêu hóa [1, 4, 5].
Tuy nhiên, các bằng chứng cũng có những giới hạn nhất định. Nhiều thử nghiệm chỉ đo lường nồng độ canxi huyết tương hoặc nồng độ canxi trong nước tiểu làm chỉ số đại diện thay vì dùng đồng vị phóng xạ để định lượng chính xác lượng canxi hấp thu qua ruột [3, 6]. Một số nghiên cứu tiến hành trên cỡ mẫu nhỏ, ví dụ 12 người [3] hoặc 18 người [6]. Thêm vào đó, việc canxi carbonate hấp thu kém chủ yếu xảy ra khi uống lúc đói; tác động tiêu cực này giảm đi đáng kể nếu uống canxi carbonate chung với bữa ăn [1, 4].
Hiểu lầm phổ biến khi bổ sung canxi ở người cao tuổi
Nhiều người nghĩ canxi carbonate hoàn toàn không dùng được cho người già. Thực tế, canxi carbonate chỉ không hấp thu khi người bệnh bị thiếu acid dạ dày và uống lúc bụng rỗng [1, 4]. Nếu uống ngay sau bữa ăn có thức ăn, acid do bữa ăn kích thích tiết ra vẫn hỗ trợ hòa tan canxi carbonate đạt hiệu quả hấp thu tương đương [1, 4].
Một ngộ nhận khác là người già càng uống nhiều canxi càng chống loãng xương tốt. Hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2019 khẳng định canxi bổ sung không hoàn toàn vô hại [7]. Việc bổ sung canxi đường uống quá mức có thể dẫn đến chứng tăng canxi huyết và làm tăng nguy cơ sỏi thận, trong khi những người nạp đủ canxi qua chế độ ăn tự nhiên lại có nguy cơ sỏi thận thấp hơn [7]. Thậm chí, các hướng dẫn lâm sàng không khuyến nghị bổ sung canxi đại trà cho những người cao tuổi khỏe mạnh sinh hoạt tại cộng đồng nếu chế độ ăn đã đáp ứng đủ [7].
Những ai cần thận trọng khi bổ sung canxi?
Người cao tuổi mắc bệnh viêm teo dạ dày, người không có acid dạ dày (achlorhydria) hoặc người cắt dạ dày cần tránh uống canxi carbonate lúc bụng đói vì ruột gần như không thể hấp thu [1].
Người đang dùng thuốc kháng acid, thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc thuốc kháng H2 kéo dài cần tham khảo ý kiến bác sĩ để đổi sang canxi citrate hoặc điều chỉnh thời điểm uống cùng thức ăn [1, 4].
Người có tiền sử sỏi thận hoặc có nguy cơ tăng canxi máu cần được bác sĩ đánh giá chi tiết tổng lượng canxi nạp vào từ thực phẩm trước khi kê đơn bất kỳ dạng viên uống nào [7].
Người cao tuổi cần kiểm tra nồng độ vitamin D trước khi bổ sung, bởi vitamin D đóng vai trò quyết định trong việc điều hòa chuyển hóa và vận chuyển canxi vào xương [3, 4, 8].
Cách áp dụng thực tế để tối ưu hấp thu canxi
Trước hết, người cao tuổi cần ưu tiên nguồn canxi tự nhiên thông qua chế độ dinh dưỡng hàng ngày, đặc biệt là tăng cường uống sữa [1, 8]. Nguồn canxi từ sữa được chứng minh là hấp thu bình thường ngay cả ở người cao tuổi bị viêm teo dạ dày [2].
Nếu chế độ ăn không cung cấp đủ lượng khuyến nghị 1000 - 1200 mg canxi mỗi ngày thì mới cần dùng thêm viên uống bổ sung [7]. Để tối ưu hóa khả năng hấp thu tại ruột, mỗi lần uống không nên vượt quá 500 - 600 mg canxi nguyên tố [7].
Đối với người chọn dùng canxi citrate: Có thể uống linh hoạt trước, trong hoặc sau bữa ăn vì tính tan của hoạt chất này không phụ thuộc dịch vị [2, 3, 5].
Đối với người chọn dùng canxi carbonate: Bắt buộc phải uống cùng bữa ăn để tận dụng acid kích thích từ thức ăn hỗ trợ phân giải [1, 4]. Tránh tuyệt đối việc uống viên canxi carbonate vào sáng sớm lúc bụng đói [1, 4].
Đồng thời, cần duy trì nồng độ vitamin D trong máu đạt mức mục tiêu từ 30 - 50 ng/mL [7]. Liều bổ sung vitamin D khuyến nghị tối thiểu là 400 IU/ngày, riêng đối tượng có nguy cơ thiếu hụt cao như người già và người mắc bệnh mạn tính cần bổ sung từ 800 đến 2000 IU/ngày theo chỉ dẫn chuyên môn [7].
Cả hai dạng muối canxi đều có giá trị sử dụng riêng nếu dùng đúng cách. Người cao tuổi bị bệnh dạ dày hoặc hấp thu kém nên chọn canxi citrate, trong khi canxi carbonate vẫn là phương án kinh tế hiệu quả nếu luôn nhớ uống trong bữa ăn. Tuy nhiên, việc bổ sung canxi không thể thay thế lời khuyên y khoa cá nhân hóa, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được kiểm tra khẩu phần và kê đơn liều lượng phù hợp nhất với thể trạng.
