Băn khoăn tuổi xế chiều: Uống canxi có làm cứng mạch máu?
Bước qua tuổi 60, nỗi lo gãy xương và thoái hóa khiến nhiều người cao tuổi tìm đến các viên uống bổ sung canxi như một giải pháp bảo vệ sức khỏe hàng ngày. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các cơn đau thắt ngực hay kết quả chẩn đoán vôi hóa mạch vành khiến không ít người hoang mang tự hỏi liệu lượng khoáng chất đưa vào cơ thể có vô tình tích tụ tại thành mạch hay không.
Câu trả lời từ y học hiện đại cho thấy mối lo ngại này là hoàn toàn có cơ sở khoa học nhưng không đồng nghĩa với việc mọi trường hợp bổ sung canxi đều gây hại. Nguy cơ vôi hóa và biến cố tim mạch phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng bổ sung, thể trạng của người dùng và sự hiện diện của các yếu tố điều phối như vitamin K2 và D3.
Nhiều hướng dẫn sức khỏe khuyến nghị người lớn tuổi nên duy trì tổng lượng canxi nạp vào cơ thể qua chế độ ăn và viên uống ở mức 1.000 đến 1.300 mg mỗi ngày để phòng ngừa loãng xương [1]. Dẫu vậy, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung dạng viên liều cao đang bị đặt dấu hỏi lớn về độ an toàn đối với hệ tuần hoàn [1].
Cơ chế sinh học: Hiện tượng mạch máu bị "hóa xương"
Trong nhiều thập kỷ, vôi hóa hệ thống tim mạch từng bị coi là hiện tượng thụ động, chỉ đơn thuần là sự lắng đọng cặn khoáng tại các mô tế bào chết ở người già [2]. Ngược lại, hàng loạt nghiên cứu hiện đại đã chứng minh quá trình vôi hóa mạch máu thực chất là một chuỗi phản ứng khoáng hóa sinh học chủ động và được điều hòa vô cùng chặt chẽ [2].
Hiện tượng này bắt nguồn từ tổn thương nội mạc mạch máu, nơi các mảng xơ vữa tích tụ và đại thực bào bị chết theo chương trình tạo thành những vi vôi hóa liên kết lại với nhau [3]. Ở cấp độ vi mô, các tế bào cơ trơn mạch máu trải qua sự chuyển hóa kiểu hình để trở thành các tế bào tương tự nguyên bào xương trong điều kiện lão hóa [4]. Sự biến đổi này được điều hòa bởi trục SIRT1-p21 tác động lên yếu tố phiên mã tạo xương Runx2, trong đó gen trường thọ SIRT1 có vai trò ức chế vôi hóa mạch máu liên quan đến lão hóa tế bào trong môi trường tăng phosphate máu [4].
Khi khoáng chất tích tụ ngoài xương, canxi tồn tại dưới các dạng như canxi phosphat vô định hình, hydroxyapatite và magnesium whitlockite [5]. Hậu quả của việc canxi đóng mảng tại thành mạch là làm gia tăng sự dao động huyết áp, gây tăng huyết áp tâm thu đơn độc, tăng phản xạ sóng động mạch và kéo theo các biến cố thiếu máu cục bộ cơ tim [4]. Ngoài ra, nồng độ canxi huyết thanh tăng cao còn liên quan đến hiện tượng tăng đông máu và làm gia tăng độ cứng của thành động mạch [6].
Bằng chứng dịch tễ: Canxi liều cao và nguy cơ nhồi máu cơ tim
Mối lo ngại về biến cố tim mạch bắt đầu dấy lên mạnh mẽ từ một phân tích gộp thực hiện tại New Zealand, khi nhóm nghiên cứu ghi nhận việc bổ sung canxi trong khẩu phần ăn có liên quan đến sự gia tăng đáng kể nguy cơ nhồi máu cơ tim [2]. Kết quả từ một phân tích gộp khác dựa trên các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cũng chỉ ra rằng việc sử dụng canxi bổ sung làm tăng khoảng 30% nguy cơ nhồi máu cơ tim [1].
Mức độ phổ biến của vôi hóa động mạch vành gia tăng tương ứng theo độ tuổi sinh học, xuất hiện ở khoảng 20% người trẻ tuổi, 60% người trung niên và lên tới khoảng 90% ở người cao tuổi [2]. Vôi hóa động mạch vành hiện được xem là dấu ấn ưu tiên để phát hiện giai đoạn xơ vữa động mạch cận lâm sàng sớm nhất [2]. Bên cạnh đó, thang điểm vôi hóa động mạch chày còn giúp dự báo nguy cơ phải cắt cụt chi dưới với độ chính xác vượt trội hơn các phương pháp truyền thống như chỉ số huyết áp cổ chân - cánh tay [2].
Tại một thử nghiệm ngẫu nhiên trên phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh, những người dùng viên bổ sung canxi được ghi nhận có nguy cơ gặp phải biến cố tim mạch cao hơn so với nhóm không sử dụng [7]. Các dữ liệu dịch tễ cho thấy việc bổ sung canxi liều cao cho phụ nữ sau mãn kinh tiềm ẩn tác động bất lợi đến tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do tim mạch [5].
Những nghiên cứu không ghi nhận tác động tiêu cực
Trái ngược với những cảnh báo kể trên, nhiều công trình khoa học quy mô lớn lại ghi nhận kết quả không cho thấy sự nguy hại trực tiếp của viên canxi đối với tình trạng xơ cứng mạch máu ở người khỏe mạnh. Một nghiên cứu quan sát cộng đồng thực hiện tại quận Olmsted, bang Minnesota đã theo dõi 257 bệnh nhân trên 60 tuổi với độ tuổi trung bình 67,8 tuổi trong vòng 4 năm [8]. Đánh giá thông qua chụp cắt lớp vi tính chùm tia điện tử cho thấy 25 phụ nữ sử dụng canxi bổ sung không có sự gia tăng đáng kể về mức độ tiến triển vôi hóa van động mạch chủ hoặc vôi hóa động mạch vành so với nhóm không bổ sung [8].
Tại nghiên cứu Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (WHI), các nhà khoa học cũng không tìm thấy sự khác biệt về điểm số vôi hóa động mạch vành giữa nhóm can thiệp dùng canxi và nhóm dùng giả dược [6]. Tương tự, dữ liệu từ đoàn hệ UK Biobank với cỡ mẫu lớn được liên kết hồ sơ bệnh viện khẳng định việc bổ sung canxi cùng vitamin D không liên quan đến nguy cơ xảy ra biến cố tim mạch thiếu máu cục bộ mới mắc hoặc tử vong [3].
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cũng chỉ ra rằng việc tiếp xúc với nồng độ canxi tăng cao gây vôi hóa mạch máu ở mô lấy từ bệnh nhân suy thận mạn tính, nhưng không gây vôi hóa ở mô mạch máu lấy từ người khỏe mạnh [3]. Mặt khác, canxi còn tham gia vào nhiều chức năng sinh lý học của cơ thể và có thể đem lại lợi ích hỗ trợ kiểm soát huyết áp cũng như cải thiện hồ sơ lipid máu [6].
Nghịch lý canxi và rủi ro ở bệnh nhân bệnh thận mạn
Thuật ngữ "nghịch lý canxi" được các nhà khoa học dùng để mô tả tình trạng bệnh lý khi hàm lượng khoáng chất trong xương suy giảm nhưng canxi lại tích tụ gia tăng tại các vị trí ngoài xương như thành mạch máu [5]. Hiện tượng này xảy ra rõ nét nhất ở những người suy giảm chức năng bài tiết.
Đối với bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối, bệnh tim mạch là nguyên nhân lớn nhất gây tử vong toàn bộ, trong đó vôi hóa mạch máu tiến triển nhanh là yếu tố nguy cơ then chốt [7]. Do khả năng đào thải phosphate qua thận bị suy giảm, bệnh nhân bệnh thận mạn tính rất dễ bị vôi hóa mạch máu [5]. Khi các đối tượng này sử dụng chất gắn kết phosphate chứa canxi để kiểm soát nồng độ khoáng chất, việc hấp thu canxi hàng ngày tương quan thuận với tình trạng vôi hóa động mạch vành [6].
Phần lớn các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối cho thấy thuốc gắn kết phosphate gốc canxi dẫn tới sự tiến triển của vôi hóa mạch máu [7]. Do đó, việc kê đơn canxi dưới dạng thuốc gắn phosphate hay viên uống bổ sung cho nhóm bệnh nhân này cần phải hết sức thận trọng [7].
"Người dẫn đường" vitamin K2 và vitamin D3
Sự hấp thu và phân bổ canxi trong cơ thể người là một hệ thống phối hợp đa cơ quan. Trong thực hành y khoa, canxi thường được kê đơn cùng với vitamin D để tăng cường hiệu quả hấp thu khoáng chất qua đường ruột [5]. Khi dùng kết hợp canxi và vitamin D ở người từ 50 tuổi trở lên, nguy cơ tương đối của các ca gãy xương giảm được 12% [1].
Tuy nhiên, nếu chỉ tăng cường hấp thu mà thiếu cơ chế điều hướng, lượng canxi dư thừa tự do trong tuần hoàn có thể dẫn đến nguy cơ lắng đọng mô mềm [5]. Cả trong mô xương và mô mạch máu, các phản ứng phụ thuộc vitamin K đều đóng vai trò then chốt đối với sự cân bằng nội môi của canxi [5].
Vitamin K2 được đề xuất như một chiến lược can thiệp điều trị nhằm ngăn ngừa hoặc kìm hãm sự tiến triển của tình trạng vôi hóa mạch máu phát sinh từ việc dung nạp canxi quá mức [5]. Cơ chế này giúp kích hoạt các protein ức chế vôi hóa thành mạch, hướng dòng canxi đi thẳng vào khung xương thay vì tích tụ tại động mạch [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng canxi tuổi già
Nhiều người cao tuổi tin rằng cứ uống càng nhiều viên canxi thì xương sẽ càng chắc khỏe và hoàn toàn không gặp tác dụng phụ. Thực tế, dữ liệu khoa học hiện nay vẫn chưa hoàn toàn khẳng định việc uống canxi liều cao đơn thuần giúp giảm tình trạng xương giòn dễ gãy một cách vượt trội [5]. Trái lại, tình trạng dư thừa khoáng chất còn làm tăng gánh nặng đào thải và tiềm ẩn nguy cơ tim mạch [7].
Một hiểu lầm khác là người bị vôi hóa động mạch phải cắt bỏ hoàn toàn canxi trong chế độ ăn uống. Nghiên cứu cho thấy nồng độ canxi bình thường trong tuần hoàn không trực tiếp kích hoạt vôi hóa mô mạch máu ở người khỏe mạnh [3]. Nguồn canxi từ thực phẩm tự nhiên vẫn là nền tảng an toàn nhất cho cơ thể và duy trì mật độ xương ở cột sống cũng như khớp háng [1].
Ai nên thận trọng và cách sử dụng khoa học
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy thận giai đoạn cuối phải đặc biệt thận trọng với mọi chế phẩm chứa canxi [7]. Phụ nữ sau mãn kinh có tiền sử bệnh tim mạch hoặc mang mảng xơ vữa động mạch cũng cần có sự chỉ định và theo dõi sát sao từ bác sĩ chuyên khoa [7].
Tổng mức tiêu thụ canxi khuyến nghị hàng ngày, bao gồm cả thực phẩm và viên uống bổ trợ, nên được duy trì trong ngưỡng từ 1.000 đến 1.300 mg [1]. Người lớn tuổi nên ưu tiên tối đa nguồn canxi hấp thu chậm qua chế độ ăn cân bằng như sữa tăng cường canxi, rau xanh và các loại hạt để hạn chế tình trạng tăng canxi máu đột ngột [1]. Nếu cần dùng viên bổ sung theo chỉ định y khoa, việc kết hợp đồng thời cùng vitamin D và lưu tâm đến vai trò của vitamin K2 sẽ hỗ trợ cân bằng nội môi canxi và bảo vệ tính toàn vẹn của thành mạch [5].
Bổ sung canxi sau tuổi 60 là một biện pháp hỗ trợ xương khớp cần thiết nhưng đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn về liều lượng và cơ chế chuyển hóa. Việc lạm dụng viên uống liều cao mà không có sự kiểm soát y tế có thể gây hại cho hệ tim mạch. Người cao tuổi nên thăm khám định kỳ và tham vấn chuyên môn để xây dựng chế độ dinh dưỡng an toàn nhất cho bản thân.
