Mong con tăng chiều cao tối đa ở tuổi dậy thì, nhiều phụ huynh tự mua viên canxi và vitamin D liều cao cho trẻ uống mỗi ngày. Câu hỏi đặt ra là việc nhồi nhét canxi tổng hợp như vậy giúp xương dài thêm hay lại tạo gánh nặng dẫn đến sỏi thận?

Câu trả lời ngắn gọn: tự ý dùng viên uống canxi và vitamin D, nhất là uống xa bữa ăn hoặc ở người có cơ địa nhạy cảm, có thể làm tăng thải canxi qua nước tiểu và tăng nguy cơ tạo sỏi thận [1][2][3]. Ngược lại, canxi tự nhiên từ thực phẩm trong bữa ăn lại giúp bảo vệ thận khỏi nguy cơ kết sỏi [1][4].

Cơ chế trái ngược giữa canxi thực phẩm và viên uống

Sỏi thận là bệnh lý đa yếu tố chịu ảnh hưởng của cả di truyền và lối sống, đang gia tăng ở cả hai giới trên toàn cầu với nguy cơ mắc trọn đời ước tính khoảng 10% dân số tại một số quốc gia [2][3]. Tại các nước phương Tây, hơn 80% tổng số ca sỏi thận được cấu tạo từ canxi kết hợp với oxalat hoặc ở mức độ ít hơn là phosphat [5][3].

Dù sỏi chứa canxi, việc ăn thực phẩm giàu canxi lại giúp ngừa sỏi [1][5]. Khi vào ruột cùng thức ăn, canxi sẽ gắn kết trực tiếp với oxalat có trong thực phẩm, ngăn không cho ruột hấp thu oxalat vào máu và giảm lượng oxalat thải ra nước tiểu [1][5][2].

Ngược lại, nếu uống viên canxi tổng hợp vào khoảng trống giữa các bữa ăn, ruột không có oxalat thức ăn để gắn kết [2]. Lượng canxi này đi vào máu và thải qua thận, làm tăng canxi niệu mà không hề mang lại lợi ích khóa oxalat tại ruột [2].

Việc kết hợp thêm vitamin D càng cần lưu ý vì chất này (đặc biệt dạng hoạt tính calcitriol) làm tăng hấp thu canxi ở đường tiêu hóa [3]. Vì lượng canxi thải qua nước tiểu tỉ lệ thuận với mức hấp thu ở ruột, dùng thêm vitamin D có thể thúc đẩy tình trạng tăng canxi niệu (hypercalciuria) – yếu tố chính gây sỏi thận phụ thuộc canxi [3].

Nghiên cứu quy mô lớn nói gì về thực phẩm và viên bổ sung?

Hiện các dữ liệu nghiên cứu lớn chủ yếu theo dõi ở người trưởng thành và lớn tuổi, nhưng cơ chế chuyển hóa canxi - oxalat là nền tảng chung giúp cảnh báo nguy cơ khi lạm dụng viên uống. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 1997 đã theo dõi 91.731 phụ nữ từ 34 đến 59 tuổi không có tiền sử sỏi thận trong suốt 12 năm tại Mỹ [1].

Trong tổng số 903.849 người-năm theo dõi, có 864 ca sỏi thận có triệu chứng được ghi nhận [1]. Kết quả cho thấy nhóm ăn nhiều canxi tự nhiên nhất (nhóm ngũ phân vị cao nhất) giảm 35% nguy cơ mắc sỏi so với nhóm ăn ít nhất (tỉ số nguy cơ RR 0,65) [1]. Ngược lại, những người dùng viên canxi bổ sung lại tăng 20% nguy cơ tạo sỏi so với người không dùng (RR 1,20) [1]. Đáng chú ý, 67% số người uống viên canxi trong nghiên cứu này đã uống không kèm bữa ăn, hoặc uống cùng bữa ăn có hàm lượng oxalat thấp [1].

Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu khác công bố năm 2004 tiếp tục theo dõi 96.245 phụ nữ trẻ hơn (từ 27 đến 44 tuổi) trong 8 năm [4]. Qua 685.973 người-năm theo dõi với 1.223 ca sỏi thận có triệu chứng, nhóm ăn nhiều canxi từ thực phẩm nhất giảm được 27% nguy cơ bị sỏi (RR 0,73) [4]. Trong nhóm tuổi trẻ này, viên uống canxi chưa ghi nhận làm tăng nguy cơ tạo sỏi, nhưng cũng không mang lại tác dụng bảo vệ như thức ăn tự nhiên [4].

Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng và phân tích gộp

Bằng chứng về viên uống canxi và vitamin D còn ghi nhận sự khác biệt tùy theo thiết kế nghiên cứu và việc dùng đơn lẻ hay kết hợp. Theo một tổng quan công bố năm 2019, có một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) đánh giá việc dùng kết hợp 500 mg canxi cộng 200 đơn vị Vitamin D3 ở phụ nữ sau mãn kinh cho thấy nguy cơ sỏi thận tăng lên 17% (tỉ số nguy cơ HR 1,17) [5].

Tuy nhiên, khi tổng quan này phân tích gộp 5 nghiên cứu (gồm 2.038 phụ nữ sau mãn kinh hoặc cao tuổi) chỉ dùng canxi đơn thuần so với giả dược, kết quả lại không thấy sự gia tăng nguy cơ sỏi (RR 0,66; khoảng tin cậy 95% từ 0,19 đến 2,34) [5]. Tương tự, một tổng quan hệ thống trên 12.901 phụ nữ mang thai (qua 2 nghiên cứu) cho thấy bổ sung canxi thai kỳ không làm tăng nguy cơ sỏi tiết niệu (RR 1,52) hay cơn đau quặn thận (RR 1,75) [5]. Một phân tích thứ cấp trên 7.982 phụ nữ có tiền sử sỏi thận cũng ghi nhận tỷ lệ hấp thu canxi giảm dần khi lượng nạp tăng lên, và tăng tổng lượng canxi nạp vào giúp giảm 45-54% khả năng tái phát sỏi [5].

Ở nhóm bệnh nhân đặc thù có điều trị kết hợp, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 tại Tây Nam Trung Quốc đã khảo sát 204 bệnh nhân loãng xương người Hán (tuổi từ 50 đến 89) dữ liệu thu thập từ tháng 7/2019 đến tháng 12/2023 [6]. Tất cả bệnh nhân đều dùng liều hàng ngày gồm 600 mg canxi cacbonat và 0,5 microgam alfacalcidol (một dạng vitamin D) trong ít nhất 1 năm [6]. Kết quả chỉ ra tiền sử sỏi thận tái phát là yếu tố nguy cơ độc lập gây tạo sỏi mới khi bổ sung phác đồ này, do nhóm có tiền sử sỏi tái phát bài tiết lượng canxi qua nước tiểu 24 giờ cao hơn hẳn nhóm không có tiền sử (1,00 ± 0,62 so với 0,57 ± 0,54; p=0,026) [6].

Hiểu lầm thường gặp khi nạp canxi và ăn uống hàng ngày

Sai lầm phổ biến nhất là cắt giảm thực phẩm giàu canxi vì sợ cặn thận, trong khi lại uống viên canxi vào lúc đói. Y học hiện nay không khuyến cáo kiêng ăn thực phẩm chứa canxi ngay cả ở người từng bị sỏi thận; trái lại, chế độ ăn cung cấp hơn 1 gam canxi mỗi ngày từ thực phẩm có thể giúp bảo vệ cơ thể khỏi việc hình thành sỏi [5][2].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ chú ý đến canxi mà bỏ qua lượng đường và muối trong khẩu phần của trẻ dậy thì. Trong nghiên cứu năm 1997, nhóm tiêu thụ nhiều đường sucrose nhất tăng 52% nguy cơ sỏi thận (RR 1,52) và nhóm ăn nhiều muối (natri) nhất tăng 30% nguy cơ (RR 1,30) [1]. Nghiên cứu năm 2004 cũng khẳng định tiêu thụ nhiều đường sucrose làm tăng 31% nguy cơ tạo sỏi (RR 1,31) [4]. Thói quen ăn mặn và dư thừa đạm động vật chính là thủ phạm thúc đẩy thải canxi qua nước tiểu [2][3].

Ai nên thận trọng khi dùng viên uống canxi và vitamin D?

Thanh thiếu niên hoặc người lớn có tiền sử cá nhân bị sỏi thận, đặc biệt là sỏi tái phát, tuyệt đối không tự ý dùng viên bổ sung [6][7]. Trên thực tế lâm sàng, viên uống canxi chính thức bị chống chỉ định ở những bệnh nhân có sỏi thận chứa canxi [7].

Những người có cơ địa tăng canxi niệu (hypercalciuria) hoặc có yếu tố gia đình nhạy cảm với vitamin D cũng cần hết sức dè chừng [2][3]. Các tổng quan y khoa năm 2018 và 2021 lưu ý rằng ở những người có sẵn cơ địa dễ tăng canxi niệu, việc đưa thêm vitamin D vào cơ thể sẽ làm tăng bài tiết canxi qua nước tiểu và làm trầm trọng thêm nguy cơ kết sỏi [2][3].

Ngoài ra, bệnh nhân mắc các hội chứng kém hấp thu hoặc xơ nang (cystic fibrosis) cần có chỉ định riêng của bác sĩ [8]. Một nghiên cứu năm 1982 trên 43 bệnh nhân xơ nang (so sánh với 5 bệnh nhân sỏi canxi oxalat và 21 người khỏe mạnh) cho thấy dù nước tiểu bệnh nhân xơ nang có nhiều yếu tố gây sỏi (như tăng oxalat, phosphat, axit uric và giảm magie, citrat), họ lại ít bị sỏi nhờ nồng độ canxi niệu thấp bảo vệ [8]. Nếu tự ý bổ sung canxi cho nhóm này vì lý do lâm sàng, nguy cơ tạo sỏi thận sẽ tăng vọt, trừ khi được bác sĩ phối hợp thêm magie hoặc allopurinol để giảm thiểu rủi ro [8].

Áp dụng thực tế để phát triển chiều cao an toàn cho thận

Để hỗ trợ xương ở tuổi dậy thì mà không hại thận, nguồn canxi từ bữa ăn hàng ngày (sữa, chế phẩm từ sữa, cá nhỏ, rau xanh) luôn phải được ưu tiên hàng đầu thay vì viên uống [7]. Nếu có chỉ định của bác sĩ bắt buộc phải dùng viên canxi, nguyên tắc vàng là phải uống ngay trong bữa ăn để canxi gắn kết với oxalat thức ăn tại ruột, tuyệt đối tránh uống lửng lơ giữa các bữa [5][2][7].

Bên cạnh đó, cần kết hợp chế độ sinh hoạt bảo vệ thận đã được chứng minh qua nghiên cứu:

  • Uống nhiều nước: Nhóm uống nhiều nước nhất giảm được 39% nguy cơ sỏi thận (RR 0,61) trong nghiên cứu năm 1997 và giảm 32% nguy cơ (RR 0,68) trong nghiên cứu năm 2004 [1][4].
  • Ăn nhiều rau củ, chất xơ và thực phẩm giàu kali, phytate: Lượng kali cao giúp giảm 35% nguy cơ sỏi (RR 0,65) [1], trong khi hoạt chất phytate trong thực vật giúp giảm 37% nguy cơ (RR 0,63) [4].
  • Giảm đồ ngọt, nước có đường (sucrose), hạn chế ăn mặn (giảm natri), không ăn quá thừa đạm động vật và duy trì chỉ số khối cơ thể (BMI) bình thường [1][2][4].

Tóm lại, bổ sung canxi để tăng chiều cao tuổi dậy thì chỉ thực sự an toàn khi lấy thực phẩm tự nhiên làm gốc kết hợp uống đủ nước và vận động. Phụ huynh không nên tự ý mua viên canxi và vitamin D liều cao cho trẻ uống kéo dài, mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ để kiểm tra nhu cầu thực tế, nhất là khi trẻ có bệnh nền hoặc tiền sử gia đình bị sỏi tiết niệu.