Những cơn nóng bừng mặt, đổ mồ hôi đêm bất chợt khiến nhiều phụ nữ bước vào tuổi tiền mãn kinh và mãn kinh mất ngủ, mệt mỏi. Truyền tai nhau về công dụng của mầm đậu nành hay viên uống tinh chất đậu nành, nhiều chị em tìm mua với hy vọng dập tắt nhanh "ngọn lửa" bên trong cơ thể.
Thực tế, các nghiên cứu khoa học cho thấy bổ sung isoflavone đậu nành có thể giúp giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa [1]. Tuy nhiên, hiệu quả không đồng đều ở mọi phụ nữ mà phụ thuộc lớn vào liều lượng hoạt chất genistein cũng như khả năng cơ thể tự chuyển hóa dưỡng chất thành hợp chất equol [2][3].
Cơn bốc hỏa kéo dài bao lâu và vì sao đậu nành được chú ý?
Bốc hỏa là lý do phổ biến nhất khiến phụ nữ tìm kiếm các phương pháp điều trị triệu chứng mãn kinh [1]. Dù triệu chứng này thường giảm dần trong vòng 6 tháng đến 2 năm, nhiều phụ nữ cho biết họ phải chịu đựng các cơn nóng bừng tới 20 năm sau mãn kinh [1]. Một nghiên cứu quan sát đa chủng tộc tại 7 địa điểm ở Mỹ trên 3.302 phụ nữ ghi nhận: ở nhóm bắt đầu bị bốc hỏa từ giai đoạn tiền mãn kinh, thời gian kéo dài trung bình của triệu chứng lên tới 11,8 năm [1].
Sự chú ý của giới khoa học đối với đậu nành bắt nguồn từ các quan sát dịch tễ học về sự khác biệt giữa phụ nữ phương Đông và phương Tây [4]. Lượng tiêu thụ đậu nành tại các quốc gia châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan và Indonesia ước tính cao gấp 4 đến 9 lần so với các nước phương Tây như Mỹ [4]. Tỷ lệ phụ nữ châu Á báo cáo gặp cơn bốc hỏa thấp hơn nhiều, chỉ ở mức 10-25%, so với mức 60-90% ở phụ nữ phương Tây, dù số liệu này có thể bị ảnh hưởng bởi tần suất khai báo [4].
Cơ chế hoạt động của isoflavone trong cơ thể
Isoflavone là các hợp chất dồi dào trong hạt đậu nành, được cho là có khả năng tạo ra tác động tương tự hormone estrogen, từ đó làm dịu các triệu chứng mãn kinh [4]. Trong cơ thể người có hai loại thụ thể estrogen chính: thụ thể ERalpha chiếm ưu thế ở mô vú và tử cung, còn thụ thể ERbeta chiếm ưu thế ở hệ tim mạch, đường tiết niệu sinh dục và xương [4].
Các hợp chất isoflavone liên kết yếu với ERalpha nhưng lại có ái lực gắn kết cao hơn với thụ thể ERbeta [4]. Thử nghiệm trên nuôi cấy tế bào người trong ống nghiệm cho thấy tiềm năng tác động kiểu estrogen tương đối của hormone tự nhiên estradiol là 100, trong khi của các hoạt chất từ đậu nành thấp hơn nhiều: genistein là 0,084, equol là 0,061 và daidzein là 0,013 [4]. Dù hoạt tính đơn lẻ yếu, isoflavone có thể lưu hành trong máu với nồng độ gấp 10.000 lần so với estradiol, nhờ số lượng áp đảo này mà đạt được khả năng gắn kết lớn hơn [4].
Bên cạnh đó, không phải ai ăn đậu nành cũng nhận được kết quả giống nhau do sự khác biệt về chuyển hóa [2]. S-equol là một chất chuyển hóa tự nhiên từ hoạt chất daidzein có trong đậu nành [5]. Khả năng cơ thể người phụ nữ tự sản sinh ra equol sau khi tiêu thụ đậu nành có thể là yếu tố chính quyết định việc bổ sung isoflavone có mang lại hiệu quả hay không [2].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về isoflavone và triệu chứng tiền mãn kinh, mãn kinh?
Thử nghiệm đầu tiên kiểm chứng giả thuyết đậu nành giảm bốc hỏa đã được công bố từ hơn hai thập kỷ trước, và kể từ đó đã có ít nhất 25 thử nghiệm đánh giá tác dụng của các sản phẩm đậu nành lên triệu chứng này [1]. Một thử nghiệm mù đơn công bố năm 2010 tại Trung Quốc đã theo dõi 50 phụ nữ có triệu chứng tiền mãn kinh trong 8 tuần [6]. Nhóm can thiệp dùng 120 mg isoflavone đậu nành mỗi ngày, so sánh với nhóm dùng giả dược [6]. Kết quả sau 8 tuần cho thấy nhóm dùng isoflavone giảm đáng kể tần suất bốc hỏa, đổ mồ hôi, tình trạng khô âm đạo và điểm số triệu chứng Kuppermann so với nhóm chứng [6]. Xét nghiệm máu cũng ghi nhận nồng độ hormone 17 beta-estradiol (E2), prolactin và testosterone tăng lên đáng kể, trong khi hormone kích thích nang trứng (FSH) giảm xuống [6]. Tuy nhiên, chỉ số khối cơ thể (BMI) ở nhóm này cũng tăng có ý nghĩa thống kê vào cuối thử nghiệm [6].
Dữ liệu từ các phân tích gộp quy mô lớn giúp làm rõ hơn mức độ giảm bốc hỏa thực tế so với tác động tâm lý. Một đánh giá năm 2008 tổng hợp các phân tích gộp cho thấy việc bổ sung isoflavone giúp giảm 34% cơn bốc hỏa, hiệu quả tăng lên khi số cơn bốc hỏa ban đầu nhiều hơn và liều isoflavone cao hơn [3]. Tiêu thụ 30 mg isoflavone đậu nành mỗi ngày (hoặc ít nhất 15 mg hoạt chất genistein) giúp giảm bốc hỏa tới 50%, bao gồm cả hiệu ứng giả dược [3].
Một phân tích gộp khác công bố năm 2012 xác nhận isoflavone đậu nành với liều trung vị 54 mg (tương đương dạng aglycone) dùng từ 6 tuần đến 1 năm giúp giảm 20,6% tần suất và khoảng 26,2% đến 26,6% mức độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa vượt lên trên mức giảm của nhóm dùng giả dược [1][7]. Nếu tính gộp cả hiệu ứng giả dược, tổng mức giảm tần suất bốc hỏa đạt khoảng 50% [1]. Đáng chú ý, phân tích sâu hơn chỉ ra rằng ở các thử nghiệm cung cấp trên 18,8 mg genistein, mức giảm tần suất bốc hỏa cao hơn gấp đôi so với các thử nghiệm dùng liều genistein thấp hơn [1][7].
Tại châu Âu, hai nghiên cứu lâm sàng đáng chú ý cũng ghi nhận kết quả tích cực [7]. Nghiên cứu thứ nhất thực hiện trên 75 phụ nữ mãn kinh dùng 70 mg isoflavone chuẩn hóa mỗi ngày trong 4 tháng, ghi nhận mức giảm 61% tần suất bốc hỏa so với mức giảm 21% ở nhóm giả dược [7]. Nghiên cứu thứ hai theo dõi 71 phụ nữ mới bước vào giai đoạn mãn kinh dùng chiết xuất đậu nành bằng cồn (tương đương 52 mg và 104 mg genistein) trong 12 tháng [7]. Nhóm dùng liều cao giảm triệu chứng sau 3 tháng, còn nhóm dùng liều thấp giảm triệu chứng sau 5 tháng [7].
Vai trò của hợp chất chuyển hóa Equol và các triệu chứng đi kèm
Đối với những phụ nữ mà cơ thể không tự chuyển hóa được đậu nành thành equol, việc bổ sung trực tiếp hoạt chất này mở ra hướng đi mới [2]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2019 đã rà soát 12 cơ sở dữ liệu y khoa bằng tiếng Anh, tiếng Hàn và tiếng Trung, chọn ra 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 779 phụ nữ tiền mãn kinh hoặc mãn kinh (trong đó 5 nghiên cứu với 728 người được đưa vào phân tích gộp) [2]. Dù 2 nghiên cứu không ghi nhận lợi ích rõ rệt, 3 nghiên cứu còn lại cho thấy kết quả khả quan [2]. Phân tích tổng hợp kết luận việc bổ sung equol cho cả nhóm phụ nữ không tự sản xuất được equol giúp làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc và mức độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa, với nguy cơ sai lệch dữ liệu nhìn chung ở mức thấp [2].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi kéo dài 8 tuần công bố năm 2012 đã trực tiếp so sánh hiệu quả của S-equol tự nhiên với isoflavone đậu nành trên 102 phụ nữ mãn kinh từ 45 đến 65 tuổi bị ít nhất 5 cơn bốc hỏa mỗi ngày [5]. Người tham gia được chia thành 4 nhóm: dùng 10 mg (24 người), 20 mg (27 người), 40 mg S-equol/ngày (25 người) hoặc dùng isoflavone đậu nành (26 người) [5]. Sau 8 tuần, liều 10 mg S-equol/ngày cho hiệu quả giảm tần suất bốc hỏa tương đương với isoflavone đậu nành, nhưng vượt trội hơn hẳn trong việc giảm điểm số đau cơ và khớp [5]. Ở nhóm phụ nữ bị bốc hỏa nặng (trên 8 cơn/ngày khi bắt đầu nghiên cứu), liều S-equol từ 20 mg đến 40 mg/ngày giúp giảm tần suất bốc hỏa tốt hơn đáng kể so với dùng isoflavone thông thường [5].
Ngoài cơn bốc hỏa, phụ nữ giai đoạn chuyển tiếp mãn kinh và đầu thời kỳ mãn kinh còn gặp các triệu chứng đồng thời về tâm trạng, giấc ngủ, đau nhức và chức năng nhận thức [8]. Một tổng quan hệ thống năm 2015 đánh giá 17 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (công bố từ năm 2004 đến tháng 7/2011) về isoflavone và axit amin [8]. Trong 5 thử nghiệm dùng chế phẩm đậu nành, có 2 thử nghiệm (dùng 6 g chiết xuất mầm đậu nành và 25 g đạm đậu nành dạng hạt) giúp giảm đáng kể bốc hỏa nhưng không cải thiện các triệu chứng khác [8]. Một thử nghiệm dùng bột isoflavone liều 90 mg giúp giảm đau rõ rệt, và một thử nghiệm bổ sung 30 mg equol/ngày cho phụ nữ không tự tạo được equol giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng về tâm trạng [8].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù có nhiều kết quả khả quan, giới chuyên môn vẫn chưa đạt được sự đồng thuận tuyệt đối sau hơn hai thập kỷ nghiên cứu [4]. Các tổng quan hệ thống chỉ ra rằng kết quả giữa các nghiên cứu còn mâu thuẫn do sự khác biệt lớn về thiết kế nghiên cứu, công thức bào chế, liều lượng, thời gian dùng, cỡ mẫu nhỏ và tỷ lệ bỏ cuộc cao [4]. Độ tuổi của phụ nữ và khoảng thời gian tính từ lúc bắt đầu mãn kinh trong các thử nghiệm cũng rất khác nhau [4]. Thậm chí, báo cáo đánh giá năm 2018 của Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMA) nhận định dữ liệu lâm sàng hiện có về chiết xuất cồn của đậu nành trồng thuần hóa vẫn chưa đủ mạnh để chứng minh công dụng làm dịu cơn bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm [7].
Từ những dữ liệu này, chị em cần tránh hai hiểu lầm phổ biến. Thứ nhất là quan niệm "cứ uống viên tinh chất đậu nành là hết ngay bốc hỏa". Thực tế, hiệu quả phụ thuộc lớn vào hàm lượng hoạt chất genistein cụ thể bên trong viên uống chứ không chỉ là tổng lượng isoflavone ghi trên nhãn, và cần thời gian từ vài tuần đến vài tháng để thấy rõ sự thay đổi [3][7].
Thứ hai là kỳ vọng đậu nành giải quyết được mọi rắc rối của tuổi mãn kinh. Các thử nghiệm cho thấy chiết xuất mầm đậu nành hay đạm đậu nành có thể giảm bốc hỏa nhưng đôi khi không cải thiện được các triệu chứng đi kèm khác như rối loạn giấc ngủ hay suy giảm nhận thức nếu dùng đơn độc [8].
Ai nên thận trọng khi bổ sung tinh chất đậu nành?
Dù isoflavone có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, chúng vẫn mang hoạt tính sinh học tương tác trực tiếp với các thụ thể hormone estrogen trong cơ thể [4]. Thử nghiệm lâm sàng với liều 120 mg isoflavone mỗi ngày cũng ghi nhận sự thay đổi rõ rệt nồng độ các hormone nội sinh như estradiol, prolactin, testosterone, FSH cùng sự gia tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) [6].
Do đó, phụ nữ không nên tự ý dùng các viên uống chiết xuất đậu nành liều cao kéo dài mà thiếu sự tư vấn y tế. Những người có bệnh nền, đặc biệt là các bệnh lý nhạy cảm với nội tiết tố ở tuyến vú, tử cung, hoặc người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung. Các sản phẩm từ đậu nành chỉ đóng vai trò hỗ trợ làm giảm nhẹ triệu chứng, không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn hội chứng mãn kinh và không thay thế được phác đồ điều trị của bác sĩ.
Áp dụng thực tế thế nào để đạt hiệu quả an toàn?
Để tận dụng lợi ích của đậu nành đối với chứng bốc hỏa, chị em có thể bắt đầu từ việc bổ sung thực phẩm giàu đậu nành vào chế độ ăn cân bằng hằng ngày hoặc lựa chọn các chế phẩm chuẩn hóa. Về liều lượng, các nghiên cứu gợi ý mức tiêu thụ khoảng 30 mg đến 54 mg isoflavone mỗi ngày, trong đó quan trọng nhất là chế phẩm phải cung cấp được ít nhất 15 mg đến trên 18,8 mg hoạt chất genistein [3][1][7]. Nếu tính từ nguồn đậu nành nguyên hạt, lượng tiêu thụ cần đạt khoảng 40 mg tổng isoflavone [1]. Một số dạng thực phẩm trong nghiên cứu cho thấy hiệu quả giảm bốc hỏa là dùng 25 g đạm đậu nành dạng hạt đậu nành rang hoặc 6 g chiết xuất mầm đậu nành [8].
Về cách dùng, lợi ích tốt nhất thường đạt được khi chia nhỏ liều thực phẩm giàu isoflavone hoặc viên bổ sung thành nhiều lần dùng trong ngày, đặc biệt hiệu quả ở những phụ nữ có từ 4 cơn bốc hỏa trở lên mỗi ngày [3]. Chị em cần kiên trì sử dụng từ 6 tuần đến 3-5 tháng để cơ thể đáp ứng dần [7]. Trong trường hợp đã dùng isoflavone đậu nành đúng cách nhưng không thấy bớt nóng bừng, nguyên nhân có thể do cơ thể thuộc nhóm không tự chuyển hóa được daidzein thành equol [2]. Lúc này, chị em có thể trao đổi với bác sĩ về việc chuyển sang bổ sung trực tiếp hoạt chất S-equol với liều từ 10 mg đến 20-40 mg mỗi ngày tùy mức độ nặng của cơn bốc hỏa và tình trạng đau nhức cơ khớp [5].
Tóm lại, isoflavone đậu nành là giải pháp hỗ trợ có cơ sở khoa học giúp giảm khoảng 20-50% tần suất và mức độ cơn bốc hỏa tiền mãn kinh, mãn kinh khi dùng đúng liều lượng hoạt chất genistein [3][1]. Tuy nhiên, hiệu quả còn tùy thuộc vào cơ địa chuyển hóa của từng người và cần thời gian để phát huy tác dụng [2][7]. Chị em nên kết hợp lối sống lành mạnh, đọc kỹ hàm lượng hoạt chất trên nhãn sản phẩm và tham vấn bác sĩ để lựa chọn giải pháp an toàn nhất cho sức khỏe.