Bát phở bò nóng hổi với hương thơm nồng nàn từ thảo quả, hoa hồi và vỏ quế là món ăn quen thuộc trong đời sống người Việt. Không ít người tin rằng việc nấu nước dùng chứa nhiều quế có thể giúp "tiêu mỡ", hỗ trợ quét sạch mỡ máu xấu và thanh lọc cơ thể sau bữa ăn giàu đạm. Nhưng liệu việc cho quế vào nồi phở có thực sự mang lại tác dụng hạ cholesterol như lời đồn?

Thực tế, các hợp chất tinh chiết từ quế – đặc biệt là hoạt chất cinnamaldehyde – đã được khoa học ghi nhận có tiềm năng cải thiện chỉ số mỡ máu trong các thử nghiệm lâm sàng [1], [2]. Tuy nhiên, lượng quế dùng làm gia vị trong một bát phở rất nhỏ, lại bị pha loãng trong nồi nước dùng lớn, nên hoàn toàn không tương đương với liều lượng điều trị và không thể thay thế thuốc hạ lipid máu.

Cơ chế tác động của cinnamaldehyde với mỡ máu

Cinnamaldehyde là hợp chất tạo mùi và hương vị chính có trong vỏ quế [3], [4]. Ở cấp độ tế bào, hoạt chất này cùng các polyphenol khác như proanthocyanidins tham gia điều hòa chuyển hóa chất béo và đường thông qua nhiều con đường sinh học phức tạp [1], [3], [2]. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra 6 con đường mà quế giúp tăng cường các chỉ số huyết thanh và giảm mỡ máu [1].

Cụ thể, cinnamaldehyde hỗ trợ làm tăng biểu hiện của các protein thụ thể tham gia vào quá trình vận chuyển glucose, truyền tín hiệu insulin và điều hòa tình trạng rối loạn lipid máu [1]. Trong mô mỡ và cơ xương, cinnamaldehyde kích thích sự gia tăng biểu hiện của protein vận chuyển glucose GLUT4 [5]. Trên tế bào cơ C2C12 của chuột, khi xử lý với nồng độ 10, 20 và 50 micromol cinnamaldehyde, lượng mRNA của GLUT4 tăng lần lượt 1,25; 1,6 và 3,01 lần so với nhóm đối chứng [5]. Khi cơ thể tăng sử dụng glucose, nồng độ insulin được tối ưu hóa, từ đó gián tiếp ức chế quá trình sinh tổng hợp mỡ dư thừa ở gan [1], [5].

Ngoài ra, chiết xuất vỏ quế còn tác động đến các thụ thể kích hoạt tăng sinh peroxisome (PPAR) [6]. Nghiên cứu trên động vật ghi nhận chiết xuất quế làm tăng biểu hiện mRNA của PPARalpha ở gan và PPARgamma ở mô mỡ, giúp cải thiện tình trạng tăng lipid huyết thanh và gan nhiễm mỡ [6].

Bằng chứng lâm sàng: Quế tác động ra sao đến người bệnh?

Các thử nghiệm can thiệp trên người chủ yếu sử dụng bột quế nguyên chất đóng nang hoặc chiết xuất cô đặc để đánh giá sự thay đổi của các chỉ số lipid máu [1], [4].

Một phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2022 cho thấy đa số các nghiên cứu can thiệp ở liều lượng từ 1 đến 6 g bột quế mỗi ngày giúp làm giảm nồng độ cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-c), triglyceride (TG) và cholesterol toàn phần (TC) ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 [1]. Tác dụng bảo vệ và điều hòa chuyển hóa lipid này cũng được củng cố trong các bài tổng quan cùng năm, nhấn mạnh tiềm năng hỗ trợ giảm thiểu yếu tố nguy cơ tim mạch ở bệnh nhân rối loạn lipid máu [2].

Một thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên 60 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 (gồm 30 nam và 30 nữ) sử dụng viên nang quế đã ghi nhận sự suy giảm rõ rệt của glucose huyết thanh, triglyceride, cholesterol toàn phần và LDL-c [4]. Tương tự, chiết xuất hoặc chất bổ sung từ quế cũng làm giảm glucose huyết tương, nồng độ malondialdehyde và cải thiện chỉ số mỡ máu ở những người thừa cân đến béo phì [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc sử dụng cinnamyl isobutyrate (CIB) – một chất có cấu trúc tương tự cinnamaldehyde – giúp giảm 4,64 ± 3,51% tổng lượng năng lượng nạp vào trong bữa sáng tiêu chuẩn so với nhóm đối chứng [3].

Bằng chứng trên động vật và trong phòng thí nghiệm

Bên cạnh các nghiên cứu lâm sàng, thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật cũng bổ sung nhiều bằng chứng về khả năng hạ mỡ máu của quế [6], [7].

Một nghiên cứu năm 2010 thực hiện trên chuột đực C57BL/Ks db/db bị đái tháo đường được cho uống chiết xuất vỏ quế Cinnamomi Cassiae với liều 200 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 12 tuần [6]. Kết quả cho thấy nhóm dùng chiết xuất quế có mức đường huyết lúc đói và đường huyết 2 giờ sau ăn thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (p < 0,01), đồng thời nồng độ lipid trong huyết thanh và lipid tại gan đều được cải thiện rõ rệt [6]. Nồng độ insulin và adiponectin huyết thanh của nhóm này cũng tăng cao hơn nhóm chứng (p < 0,05) [6].

Trong các thử nghiệm khác, chuột cống được cho ăn bột vỏ quế Cinnamomum cassia ở tỷ lệ 15% trong 35 ngày đã ghi nhận mức giảm đáng kể về cholesterol toàn phần, triglyceride và lipoprotein tỷ trọng thấp [7]. Tinh dầu quế cũng được ghi nhận có khả năng làm giảm nồng độ cholesterol trên mô hình gia cầm [7]. Tuy nhiên, một số nghiên cứu trên chuột cũng ghi nhận việc dùng quế làm giảm nồng độ HDL cholesterol bên cạnh việc hạ triglyceride huyết tương [7].

Giới hạn của bằng chứng và các kết quả mâu thuẫn

Mặc dù nhiều báo cáo cho thấy kết quả khả quan, bức tranh khoa học về tác dụng hạ mỡ máu của quế vẫn tồn tại nhiều mâu thuẫn [4], [8].

Ngược lại với các kết quả tích cực, một số thử nghiệm ghi nhận việc tiêu thụ bột quế hoặc chất bổ sung không làm thay đổi nồng độ glucose huyết tương hay chỉ số lipid huyết thanh ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 [4]. Tình trạng không đáp ứng này cũng xuất hiện trên đối tượng phụ nữ sau mãn kinh mắc đái tháo đường týp 2 và người khỏe mạnh [4].

Một nghiên cứu của Davari và cộng sự cho bệnh nhân đái tháo đường týp 2 dùng 3 g quế mỗi ngày trong 8 tuần nhưng không tìm thấy bất kỳ lợi ích nào đối với các dấu ấn viêm toàn thân như NF-kappaB, SIRT1, IL-6 hay hs-CRP [8]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng sự sai lệch giữa các kết quả bắt nguồn từ nhiều yếu tố, bao gồm nguồn gốc quế khác nhau, độ tinh khiết của chế phẩm, liều lượng và phương pháp thiết kế thử nghiệm [8]. Hơn nữa, việc sử dụng các thành phần đơn lẻ như cinnamaldehyde thường cho hiệu quả rõ rệt hơn nhiều so với việc dùng bột quế thô hay chiết xuất thông thường [3].

Hiểu lầm: Ăn phở nhiều quế có giúp hạ mỡ máu?

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là đồng nhất "chiết xuất quế trong phòng thí nghiệm" với "quế nấu trong nồi nước dùng phở".

Trong ẩm thực, vỏ quế chỉ được dùng như một gia vị tạo hương thơm, ninh chung với xương, thịt và nhiều thảo mộc khác trong một dung tích nước rất lớn. Lượng hoạt chất cinnamaldehyde chiết tách vào từng bát phở là cực kỳ nhỏ, hoàn toàn không đạt đến ngưỡng hàm lượng can thiệp từ 1 đến 6 g bột quế tinh chuẩn mỗi ngày như trong các nghiên cứu lâm sàng [1], [4].

Thêm vào đó, nước dùng phở truyền thống thường chứa lượng chất béo bão hòa từ tủy xương mỡ bò và lượng muối tương đối cao. Việc ăn nhiều nước dùng béo với suy nghĩ "đã có quế giải mỡ" không những không giúp hạ cholesterol mà còn có thể làm tăng gánh nặng lipid máu và huyết áp. Gia vị quế trong bát phở chỉ mang giá trị kích thích vị giác và hỗ trợ tiêu hóa nhẹ, không có giá trị điều trị bệnh lý [1], [3].

Ai nên thận trọng khi dùng quế liều cao?

Việc sử dụng quế như một loại thảo dược bổ sung liều cao đòi hỏi sự cẩn trọng đặc biệt trên một số nhóm đối tượng [3], [2].

Cinnamaldehyde và bột quế có vị cay nồng mạnh, việc tiêu thụ mạn tính ở hàm lượng cao có thể gây ra những tác động nguy hại tiềm ẩn cho cơ thể [3]. Bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng, vì quế có thể kích thích tiết insulin và gây hạ đường huyết quá mức khi kết hợp không kiểm soát [1], [4], [5].

Bệnh nhân mắc bệnh lý gan, thận mạn tính hoặc có tiền sử viêm loét đường tiêu hóa không nên tự ý uống bột quế liều lượng lớn. Quế chỉ nên được xem là một phần trong kế hoạch dinh dưỡng hỗ trợ chứ không được vượt quá liều lượng khuyến cáo hàng ngày và không được tự ý thay thế phác đồ điều trị [2].

Áp dụng thực tế: Dùng quế an toàn và đúng cách

Để tận dụng hương vị và lợi ích sinh học của quế trong đời sống hàng ngày một cách an toàn, bạn có thể tham khảo các gợi ý sau:

  • Liều lượng vừa phải: Trong chế độ ăn thông thường, chỉ nên dùng từ 0,5 đến 1 thìa cà phê bột quế (tương đương khoảng 1-2 g) mỗi ngày nếu muốn bổ sung vào thực phẩm [1]. Không lạm dụng quế nguyên vỏ để đun uống thay nước lọc cả ngày.
  • Cách kết hợp lành mạnh: Thay vì trông chờ vào nước dùng nhiều mỡ, bạn nên rắc một lượng nhỏ bột quế vào cháo yến mạch, sữa chua không đường, trà ấm hoặc cà phê buổi sáng. Quế giúp tạo vị ngọt tự nhiên mà không cần thêm đường tinh luyện.
  • Thời điểm sử dụng: Dùng quế cùng bữa ăn có thể hỗ trợ điều hòa đường huyết sau ăn và tạo cảm giác no lâu hơn [3], [6].

Tóm lại, quế và hoạt chất cinnamaldehyde thực sự có tiềm năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa đường và lipid máu dưới dạng chiết xuất tinh khiết với liều lượng chuẩn hóa [1], [2]. Tuy nhiên, gia vị quế trong bát phở chỉ đơn thuần làm phong phú hương vị món ăn chứ không thể thay thế thuốc điều trị mỡ máu hay lối sống lành mạnh. Người có rối loạn mỡ máu cần tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ và duy trì chế độ ăn ít chất béo bão hòa.