Bước sang tuổi trung niên, nhiều người bắt đầu lo lắng khi nghe nhắc đến cụm từ "xơ cứng mạch máu" hay tăng huyết áp trong các đợt khám sức khỏe định kỳ. Không ít người truyền tai nhau việc uống bổ sung viên magiê mỗi ngày như một giải pháp đơn giản để "làm mềm" thành mạch và bảo vệ tim.
Câu trả lời ngắn gọn từ các bằng chứng khoa học là: Bổ sung magiê có thể giúp giảm độ cứng động mạch, cải thiện chức năng giãn mạch và giảm sức cản mạch máu ở một số nhóm đối tượng nhất định khi dùng đủ liều và đủ thời gian [1], [2], [3]. Tuy nhiên, hiệu quả này không đồng nhất ở mọi người và magiê không phải là thuốc thay thế điều trị tăng huyết áp [4], [5].
Magiê điều hòa co giãn cơ trơn mạch máu như thế nào?
Để hiểu vì sao một khoáng chất lại tác động được đến độ mềm dẻo của mạch máu, cần nhìn vào cấu trúc của thành động mạch. Bất thường huyết động cơ bản trong bệnh tăng huyết áp là sự gia tăng sức cản ngoại vi, chủ yếu do thành động mạch dày lên, trương lực mạch máu bất thường và rối loạn chức năng nội mô (lớp tế bào lót mặt trong mạch máu) [6]. Nhiều quá trình sinh học của tế bào thành mạch chịu sự chi phối trực tiếp của magiê [6].
Ở cấp độ tế bào, magiê là một ion dương quan trọng cho hoạt động của nhiều enzyme liên quan đến chuyển hóa năng lượng như serine racemase, ATP diphosphohydrolase hoặc myosin ATPase [3]. Quan trọng hơn, nồng độ magiê trong máu tăng lên có thể dẫn đến giãn cơ trơn mạch máu và làm giãn mạch nhờ tác động đối kháng trực tiếp lên các thụ thể và kênh canxi [3]. Bổ sung magiê giúp ức chế sự tích tụ canxi, cải thiện trương lực mạch máu, giảm sức cản mạch máu ngoại vi và giảm hậu tải cho tim [7].
Ngược lại, khi nồng độ magiê bên ngoài tế bào bị sụt giảm, mạch máu rất dễ rơi vào trạng thái co thắt [3]. Hiện tượng co thắt mạch do thiếu hụt magiê này được xem là yếu tố bệnh sinh quan trọng dẫn đến đột tử trong bệnh tim thiếu máu cục bộ, cũng như liên quan đến bệnh tăng nhãn áp và bệnh võng mạc đái tháo đường [3]. Trên các mô hình chuột tăng huyết áp tự phát có yếu tố di truyền tương tự tăng huyết áp nguyên phát ở người, các nhà khoa học cũng ghi nhận nồng độ magiê nội bào bị suy giảm bên trong các tế bào cơ trơn mạch máu và tế bào cơ tim [5].
Ngoài cơ trơn, magiê còn giảm tính nhạy cảm của mạch máu với các gốc tự do có nguồn gốc oxy, cải thiện chức năng nội mô ở người và ức chế sự kết tập cũng như kết dính tiểu cầu [7]. Cơ chế ức chế tiểu cầu này mang lại tác dụng sinh lý tự nhiên tương tự như nhóm thuốc ức chế adenosine-diphosphate (chẳng hạn hoạt chất clopidogrel) [7]. Những thay đổi dù rất nhỏ của nồng độ magiê cũng có thể tạo ra tác động đáng kể lên tính kích thích của tim, trương lực, khả năng co bóp và độ phản ứng của mạch máu [6].
Thử nghiệm trên người thừa cân, béo phì nói gì?
Độ cứng của mạch máu trên lâm sàng thường được đo bằng chỉ số vận tốc sóng mạch cảnh - đùi (viết tắt là PWVc-f). Các nghiên cứu dịch tễ học theo dõi dọc cho thấy nếu giảm được 1,0 m/giây độ cứng động mạch đo bằng PWVc-f thì nguy cơ gặp các biến cố tim mạch sẽ giảm đi 14% [8].
Một thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2016 đã đánh giá trực tiếp tác động này trên 52 người trưởng thành thừa cân và béo phì nhẹ, gồm 30 nam giới và 22 phụ nữ sau mãn kinh, độ tuổi trung bình là 62 (dao động khoảng 6 tuổi) [2]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống viên magiê 3 lần mỗi ngày (mỗi lần 117 mg, tổng liều 350 mg/ngày) hoặc uống giả dược trong suốt 24 tuần [2].
Kết quả cho thấy ở thời điểm sau 12 tuần, nồng độ magiê trong máu cũng như chỉ số độ cứng động mạch PWVc-f vẫn chưa có sự thay đổi nào [2]. Tuy nhiên, khi kiên trì đến tuần thứ 24, lượng magiê bài tiết qua nước tiểu 24 giờ tăng lên 2,01 mmol và chỉ số độ cứng động mạch PWVc-f ở nhóm dùng magiê đã cải thiện rõ rệt, giảm được 1,0 m/giây so với nhóm dùng giả dược [2]. Đáng chú ý, huyết áp đo tại phòng khám và huyết áp theo dõi 24 giờ của họ không thay đổi, và không có tác dụng phụ nào được ghi nhận [2].
Tuy nhiên, một phân tích khác công bố năm 2017 trên cùng thiết kế nghiên cứu 24 tuần với 52 người thừa cân, béo phì (30 nam, 22 nữ, tuổi trung bình 62, dùng tổng liều 350 mg magiê/ngày chia 3 lần) lại chỉ ra giới hạn của khoáng chất này [4]. Khi kiểm tra chức năng nội mô qua độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy ở động mạch cánh tay (FMD), chỉ số sung huyết phản ứng, đường kính vi mạch võng mạc và các dấu ấn viêm nội mô vi mạch trong máu (sVCAM-1, sICAM-1, sE-selectin), nhóm dùng magiê không có sự khác biệt nào so với giả dược sau 24 tuần [4]. Mỡ máu, đường huyết, độ nhạy insulin và tình trạng viêm hệ thống mức độ thấp cũng không thay đổi [4]. Điều này chứng tỏ ở người thừa cân trung niên và cao tuổi, uống 350 mg magiê mỗi ngày trong 6 tháng giúp giảm độ cứng thành động mạch lớn nhưng không làm cải thiện chức năng nội mô hay các chỉ số chuyển hóa [2], [4].
Hiệu quả rõ rệt hơn ở người bệnh tăng huyết áp
Khi chuyển sang nhóm đối tượng đã mắc bệnh tăng huyết áp, bức tranh tác động của magiê lên mạch máu lại thể hiện theo hướng khác. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi công bố năm 2017 đã thực hiện trên nhóm phụ nữ từ 40 đến 65 tuổi bị tăng huyết áp, đang điều trị bằng thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide và có huyết áp trung bình 24 giờ tối thiểu là 130/80 mmHg [1]. Thuốc lợi tiểu vốn là nguyên nhân phổ biến gây hạ magiê trong máu [1].
Các bệnh nhân được chia làm hai nhóm: dùng giả dược hoặc bổ sung magiê dạng chelate với liều 600 mg/ngày trong 6 tháng [1]. Sau 6 tháng, nhóm uống magiê giảm đáng kể huyết áp tâm thu từ mức trung bình 144 mmHg xuống 134 mmHg, và huyết áp tâm trương từ 88 mmHg xuống 81 mmHg [1]. Dù các thông số về độ cứng động mạch, đường huyết và mỡ máu không đổi, nhóm dùng magiê lại cải thiện mạnh mẽ chức năng giãn mạch nội mô (chỉ số FMD tăng 3,7% so với mức 2,4% ở nhóm giả dược) [1]. Các nhà nghiên cứu tìm thấy mối tương quan thuận giữa sự gia tăng magiê bên trong tế bào và khả năng giãn mạch FMD [1]. Hơn nữa, trong khi nhóm dùng giả dược bị dày thêm lớp nội - trung mạc động mạch cảnh (tăng từ 0,78 mm lên 0,89 mm sau 6 tháng), nhóm được bổ sung magiê giữ nguyên độ dày này ở mức 0,79 mm, cho thấy magiê giúp kìm hãm tình trạng xơ vữa động mạch dưới lâm sàng [1].
Một nghiên cứu can thiệp đơn nhánh, không làm mù khác công bố năm 2018 đã theo dõi 48 bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát (19 nam, 29 nữ) đang giữ nguyên phác đồ thuốc hạ áp ít nhất một tháng [3]. Bệnh nhân tự uống tại nhà 300 mg magiê dạng oxit (magnesium-oxide) mỗi ngày trong vòng 1 tháng và được đo huyết động bằng phương pháp tim đồ trở kháng [3].
Sau 1 tháng, huyết áp tâm thu trung bình của họ giảm từ 139,7 mmHg xuống 130,8 mmHg; huyết áp tâm trương giảm từ 88,0 mmHg xuống 82,2 mmHg [3]. Về mặt cơ học mạch máu, chỉ số sức cản mạch máu hệ thống giảm đáng kể từ 2319,3 xuống 2083,0 dyn·s·m²/cm⁵, đồng thời chỉ số công tim trái cũng giảm từ 4,8 xuống 4,4 kg·m/m² [3]. Chính sự sụt giảm sức cản của hệ thống mạch máu này đã giải thích vì sao huyết áp bệnh nhân hạ xuống sau khi uống magiê [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Nhìn tổng thể, bằng chứng về việc bổ sung magiê giúp bảo vệ mạch máu có nhiều điểm sáng nhưng vẫn còn không ít khoảng trống. Một văn bản đề cương thử nghiệm lâm sàng năm 2019 ghi nhận rằng trước thời điểm đó, mới chỉ có 3 nghiên cứu đánh giá trực tiếp tác động của việc uống magiê lên độ cứng động mạch và kết quả không đồng nhất (nghiên cứu của Cunha và cộng sự thấy cải thiện huyết áp và chức năng nội mô ở phụ nữ tăng huyết áp nhưng không giảm độ cứng mạch; nghiên cứu của Cosaro và cộng sự lại không thấy tác dụng trên cả huyết áp lẫn độ cứng mạch) [8]. Sự khác biệt này bắt nguồn từ việc mỗi nghiên cứu dùng một công thức bào chế magiê, tổng liều hàng ngày, thời gian uống và thiết kế khác nhau [8].
Trong bệnh lý tim mạch cấp tính, dữ liệu cũng có sự mâu thuẫn. Dù một số thử nghiệm nhỏ thấy truyền magiê giúp giảm tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp nguy cơ cao, hai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn (Fourth International Study of Infarct Survival và Magnesium in Coronaries) lại cho thấy truyền magiê tĩnh mạch không vượt trội hơn giả dược [7].
Trên thực nghiệm động vật, việc bổ sung magiê cũng cho thấy giới hạn về thời điểm: ở chuột trưởng thành đã bị tăng huyết áp lâu năm, magiê hầu như có rất ít tác dụng hạ áp [5]. Tác dụng tích cực chỉ xuất hiện ở những con chuột còn trẻ khi được bổ sung ngay từ giai đoạn tiền tăng huyết áp, giúp ngăn chặn hoặc làm chậm đà tăng huyết áp [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống magiê
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi viên uống magiê như một loại thuốc điều trị tăng huyết áp độc lập. Do các thử nghiệm lâm sàng cho kết quả còn phân tán, giới chuyên môn khẳng định việc uống viên bổ sung magiê hiện không được chỉ định như một phần bắt buộc trong phác đồ điều trị tăng huyết áp thường quy, mà chỉ khuyến khích đảm bảo đủ magiê thông qua chế độ ăn uống [5].
Hiểu lầm thứ hai là uống magiê vài tuần sẽ thấy ngay mạch máu "mềm" ra. Thực tế, thử nghiệm trên người thừa cân cho thấy sau 12 tuần (3 tháng) uống liều 350 mg/ngày, độ cứng động mạch hoàn toàn chưa nhúc nhích; phải mất tới 24 tuần (6 tháng) mới ghi nhận mức giảm 1,0 m/giây [2].
Hiểu lầm thứ ba xoay quanh dạng bào chế. Nhiều người tin rằng magiê hữu cơ (như magnesium citrate) luôn tốt hơn hẳn magiê vô cơ (như magnesium oxide) về khả năng hấp thu (sinh khả dụng) [8]. Tuy nhiên, trước đây chưa từng có thử nghiệm đối đầu trực tiếp nào so sánh các dạng magiê thương mại khác nhau (như citrate, oxide, sulfate) trên độ cứng động mạch [8]. Thực tế, thử nghiệm năm 2018 dùng dạng vô cơ là magnesium oxide liều 300 mg/ngày trong 1 tháng vẫn giúp giảm rõ rệt sức cản mạch máu và huyết áp [3].
Ai nên thận trọng và ai được hưởng lợi nhiều nhất?
Tình trạng thiếu hụt magiê máu rất phổ biến ở bệnh nhân nội trú, đặc biệt là người cao tuổi mắc bệnh động mạch vành hoặc suy tim mạn tính [7]. Hạ magiê máu có liên quan mật thiết với nguy cơ tăng huyết áp, đái tháo đường týp 2 và tăng tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân cũng như do bệnh mạch vành [7].
Theo các tài liệu chuyên khảo, việc bổ sung magiê được khuyên dùng cụ thể cho những nhóm bệnh nhân tăng huyết áp sau: người đang phải dùng thuốc lợi tiểu, người bị tăng huyết áp kháng trị, tăng huyết áp thứ phát, hoặc người có tình trạng thiếu hụt magiê rõ rệt [6]. Ngoài ra, lĩnh vực lâm sàng chứng minh được tiềm năng điều trị lớn nhất của magiê trong tăng huyết áp chính là điều trị tiền sản giật và sản giật ở phụ nữ mang thai [6]. Ở bệnh nhân bệnh mạch vành, magiê cũng có chỗ đứng nhất định nhờ chi phí thấp, dễ dùng và ít tác dụng phụ, nhất là ở nhóm nguy cơ cao hoặc có loạn nhịp thất đe dọa tính mạng như xoắn đỉnh (Torsades de Points) và nhịp nhanh thất khó trị [7].
Tuy nhiên, người có bệnh nền tim mạch, thận hoặc đang dùng thuốc điều trị tuyệt đối không tự ý mua magiê liều cao về uống thay thuốc. Trong nghiên cứu năm 2018, các bệnh nhân uống magiê vẫn phải duy trì ổn định thuốc hạ huyết áp đang dùng và được đo đạc huyết động tại bệnh viện [3]. Bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được xét nghiệm và tư vấn liều phù hợp.
Áp dụng thực tế để bảo vệ độ đàn hồi mạch máu
Đối với người khỏe mạnh hoặc mới ở ngưỡng nguy cơ, nền tảng an toàn và bền vững nhất vẫn là một chế độ ăn giàu magiê [5], [6]. Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận lượng magiê tiêu thụ cao hơn giúp giảm nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa (vấn đề gặp ở 25% người trưởng thành Mỹ), đái tháo đường và bệnh tim mạch [4], [7]. Chế độ ăn giàu magiê được đặc biệt khuyến khích để phòng ngừa tăng huyết áp ở những cộng đồng có cơ địa dễ mắc bệnh nhờ mang lại nhiều lợi ích sức khỏe tổng thể khác [6].
Nếu có chỉ định bổ sung đường uống từ bác sĩ, liều lượng trong các nghiên cứu lâm sàng cho thấy hiệu quả trên mạch máu thường dao động từ 300 mg đến 600 mg mỗi ngày tùy đối tượng [1], [2], [3]. Cụ thể, liều 300 mg/ngày (dạng oxit) trong 1 tháng giúp giảm sức cản mạch máu ở người tăng huyết áp [3]; liều 350 mg/ngày (chia 3 lần, mỗi lần 117 mg) trong 24 tuần giúp giảm độ cứng động mạch ở người thừa cân [2]; và liều 600 mg/ngày (dạng chelate) trong 6 tháng giúp cải thiện giãn mạch nội mô ở phụ nữ tăng huyết áp dùng thuốc lợi tiểu [1].
Magiê giữ vai trò sinh học không thể thiếu trong việc giúp cơ trơn mạch máu thư giãn và kiểm soát sức cản ngoại vi [3], [6]. Dù vậy, khoáng chất này phát huy vai trò bảo vệ tốt nhất khi được cung cấp đủ từ sớm qua bữa ăn hàng ngày hoặc bổ sung đúng đối tượng theo hướng dẫn y tế [5], [6]. Hãy trao đổi với bác sĩ điều trị của bạn trước khi bắt đầu bất kỳ viên uống bổ sung nào, đặc biệt khi bạn đang dùng thuốc huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu [1], [6].
