Nhiều người có thói quen mua dầu cá omega-3 uống mỗi ngày để bổ tim mạch và mong hạ huyết áp. Tuy nhiên, phần lớn đều không rõ uống bao nhiêu viên, tổng lượng hoạt chất nạp vào cơ thể là bao nhiêu thì mạch máu mới thực sự nhận được tác động. Việc dùng tùy tiện theo cảm tính khiến huyết áp không suy chuyển mà còn gây lãng phí.

Các phân tích gộp lâm sàng cho thấy omega-3 chứa axit eicosapentaenoic (EPA) và docosahexaenoic (DHA) có thể giúp hạ áp, nhưng tác dụng này phụ thuộc trực tiếp vào liều lượng. Ngưỡng tối ưu thường được ghi nhận là từ 2 g đến 3 g mỗi ngày cho cả hai hoạt chất cộng lại [1]. Ở mức liều dưới 2 g mỗi ngày, biến chuyển trên chỉ số huyết áp thường rất khiêm tốn hoặc không rõ rệt [2], [3].

Mạch máu phản ứng ra sao trước axit béo omega-3?

Các thử nghiệm huyết động ghi nhận rằng việc bổ sung axit béo omega-3 làm giảm nồng độ noradrenaline và giảm phản ứng co mạch trước các chất gây co mạch ngoại sinh [4], [5]. Hiện tượng này giúp thành mạch bớt co thắt, từ đó tạo điều kiện cho máu lưu thông dễ dàng hơn [4].

Ở người bình thường, omega-3 làm tăng lưu lượng máu đến thận và gia tăng độ nhạy của hệ thống phản xạ áp lực xoang cảnh [4]. Tác động này hỗ trợ cơ thể tự điều chỉnh và giữ áp lực lòng mạch ở mức ổn định [4]. Sự sụt giảm huyết áp khi dùng liều cao cũng đi kèm với việc giảm thể tích nhát bóp tim và tăng thời gian tiền tống máu [5].

Ngoài ra, mức độ hạ áp có mối liên hệ mật thiết với việc gia tăng nồng độ axit béo omega-3 gắn trên màng hồng cầu và phospholipid huyết tương [5]. Khi cấu trúc màng tế bào thay đổi nhờ hấp thụ đủ lượng EPA và DHA cần thiết, trương lực thần kinh tự chủ được cải thiện, làm chậm nhịp tim khi nghỉ cũng như khi gặp căng thẳng [5].

Liều lượng bao nhiêu tạo ra bước ngoặt chỉ số?

Một phân tích gộp công bố năm 1993 trên 31 thử nghiệm đối chứng giả dược với 1.356 người tham gia đã chỉ ra mối quan hệ liều - đáp ứng rõ rệt [2]. Cụ thể, mức giảm huyết áp trung bình được tính toán là 0,66 mmHg tâm thu và 0,35 mmHg tâm trương cho mỗi gam omega-3 nạp vào mỗi ngày [2].

Ở mức liều dưới hoặc bằng 3 g mỗi ngày, mức giảm huyết áp đo được là -1,3/-0,7 mmHg [2]. Khi nâng liều lên khoảng 3,3 g đến 7 g mỗi ngày, huyết áp giảm mạnh hơn ở mức -2,9/-1,6 mmHg [2]. Đặc biệt ở liều rất cao 15 g mỗi ngày, mức giảm đo được lên tới -8,1/-5,8 mmHg [2]. Dù vậy, tổng hợp 8 nghiên cứu trên người khỏe mạnh bình thường dùng liều trung bình 4,2 g mỗi ngày lại không thấy huyết áp thay đổi đáng kể (-0,4/-0,7 mmHg) [2].

Đến năm 2022, một phân tích gộp quy mô lớn gồm 71 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 4.973 người trưởng thành đã làm rõ hơn mối tương quan này [1]. Đường cong liều - đáp ứng cho thấy dạng phi tuyến hình chữ J [1]. Điểm can thiệp tối ưu để giảm cả huyết áp tâm thu và tâm trương nằm trong khoảng từ 2 g đến 3 g kết hợp DHA và EPA mỗi ngày [1].

Tại mốc 2 g mỗi ngày, huyết áp tâm thu giảm trung bình 2,61 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -3,57 đến -1,65) và tâm trương giảm 1,64 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -2,29 đến -0,99) [1]. Tại mốc 3 g mỗi ngày, huyết áp tâm thu giữ mức giảm 2,61 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -3,52 đến -1,69) trong khi tâm trương giảm sâu hơn ở mức 1,80 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -2,38 đến -1,23) [1]. Các liều trên 3 g mỗi ngày có thể mang lại thêm lợi ích giảm áp cho những nhóm có nguy cơ tim mạch cao [1].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn và dài hạn

Nghiên cứu lâm sàng chéo, mù đôi có đối chứng năm 2013 thử nghiệm trên 26 người trưởng thành khỏe mạnh nhằm so sánh liều thấp (0,85 g EPA+DHA/ngày) và liều cao (3,4 g EPA+DHA/ngày) [5]. Can thiệp kéo dài 8 tuần kèm 6 tuần rửa trôi [5]. Kết quả cho thấy chỉ có liều cao 3,4 g/ngày mới tạo ra sự sụt giảm rõ rệt về huyết áp và thể tích nhát bóp trong cả trạng thái nghỉ ngơi lẫn khi chịu thử thách gây stress tâm lý (nói trước đám đông) và thể chất (ngâm chân nước lạnh) [5].

Ngược lại, một thử nghiệm năm 1995 theo dõi 24 bệnh nhân tăng huyết áp vô căn mức độ nhẹ với huyết áp tâm trương dưới hoặc bằng 105 mmHg [3]. Sau 3 tháng chuẩn bị, bệnh nhân được cho uống 3 g omega-3 mỗi ngày (chứa 85% hỗn hợp EPA và DHA đậm đặc) liên tục trong 4 tháng, theo sau là 4 tháng rửa trôi và theo dõi bằng máy đo huyết áp lưu động [3].

Dù nồng độ omega-3 trên màng hồng cầu tăng lên rõ rệt, trị số huyết áp trung bình tâm thu và tâm trương 24 giờ cùng nhịp tim không thay đổi có ý nghĩa thống kê [3]. Dao động huyết áp và nhịp sinh học ngày - đêm cũng giữ nguyên [3]. Điều này phản ánh rằng nếu chỉ dùng đơn độc một liều omega-3 cố định, tác động hạ áp không phải lúc nào cũng xuất hiện đồng nhất trên mọi cá nhân [3], [6].

Nhóm người nào hưởng lợi nhiều nhất?

Hiệu quả giảm áp của dầu cá thể hiện rõ rệt nhất trên những người vốn đã có huyết áp cao, người lớn tuổi hoặc người kèm rối loạn mỡ máu [2], [1], [6].

Trong phân tích gộp năm 1993, nhóm đối tượng tăng huyết áp dùng liều trung bình 5,6 g/ngày ghi nhận mức giảm huyết áp trung bình là -3,4/-2,0 mmHg [2]. Nhóm bệnh nhân tăng cholesterol máu dùng liều 4,0 g/ngày cũng giảm được 4,4 mmHg huyết áp tâm thu [2]. Ngược lại, mức giảm ở người có huyết áp bình thường gần như không đáng kể [2], [4].

Phân tích gộp năm 2022 cũng xác nhận mối quan hệ liều - đáp ứng gần như tuyến tính và mạnh mẽ hơn hẳn ở các phân nhóm bệnh nhân tăng huyết áp, tăng mỡ máu và người cao tuổi [1]. Tổng quan năm 2012 cũng kết luận liều omega-3 từ 3 g/ngày trở lên tạo ra mức giảm nhẹ nhưng có ý nghĩa trên huyết áp tâm thu của người cao tuổi và người có bệnh lý tăng huyết áp [6].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng dầu cá hạ áp

Hiểu lầm lớn nhất là xem trọng số viên dầu cá thay vì hàm lượng hoạt chất thực tế. Một viên nang dầu cá 1.000 mg thường chỉ chứa khoảng 300 mg tổng lượng EPA và DHA. Nếu chỉ uống 1-2 viên thông thường, người dùng mới nạp khoảng 0,3 g đến 0,6 g hoạt chất, mức quá thấp để tạo ra tác động hạ áp [1], [7].

Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng omega-3 có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị cao huyết áp. Dù liều cao trên 3-4 g/ngày có tác động sinh học, mức giảm bình quân dao động khoảng 2-4 mmHg [2], [1], [7]. Biên độ này không đủ để kiểm soát mức tăng huyết áp trung bình đến nặng nếu bỏ thuốc kê đơn. Bằng chứng cũng cho thấy tác dụng giữa các nghiên cứu vẫn còn sự dao động, không đồng nhất ở mọi ca bệnh [2], [6].

Ai cần thận trọng khi bổ sung liều cao?

Để đạt được tác dụng hạ áp, ngưỡng liều cần thiết thường phải từ 2 g đến 4 g EPA và DHA mỗi ngày, hoặc thậm chí trên 5 g trong các thử nghiệm ngắn hạn [4], [1], [7]. Liều lượng này cao hơn nhiều so với nhu cầu bổ sung dinh dưỡng thông thường.

Những người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hết sức lưu ý và phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị. Việc tự ý sử dụng các liều omega-3 trên 3 g/ngày mà không có giám sát y khoa có thể làm tăng các rủi ro không mong muốn [1]. Người có huyết áp thấp cũng không nên tự ý dùng liều cao vì có thể gây sụt giảm áp lực tư thế [5].

Gợi ý áp dụng an toàn và hiệu quả vào thực tế

Người tiêu dùng cần đọc kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng phía sau hộp sản phẩm, cộng gộp số miligam của EPA và DHA để biết chính xác hàm lượng nạp vào, thay vì chỉ đếm tổng số viên nang.

Bên cạnh viên bổ sung, nguồn omega-3 từ cá biển béo (như cá hồi, cá trích, cá thu) mang lại giá trị dinh dưỡng cao [6]. Việc sử dụng omega-3 sẽ phát huy hiệu quả hạ áp tốt hơn nhiều khi kết hợp đồng thời với chế độ ăn hạn chế muối, tăng cường rau củ quả hoặc đưa vào phác đồ giảm cân [7].

Dầu cá omega-3 liều tối ưu từ 2 g đến 3 g hoạt chất EPA/DHA mỗi ngày có thể hỗ trợ cải thiện chỉ số huyết áp, đặc biệt ở người có nguy cơ cao [1]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ lối sống, người bệnh cần trao đổi với bác sĩ để có phác đồ kiểm soát huyết áp toàn diện, tuyệt đối không tự ý ngưng các loại thuốc đang điều trị.