Bổ sung mâm xôi đen hàng ngày có hỗ trợ hạ huyết áp không?

Nhiều người trung niên và cao tuổi thường truyền tai nhau về việc sử dụng các loại quả mọng sẫm màu như một phương pháp tự nhiên để bảo vệ tim mạch. Trong số đó, mâm xôi đen (blackberry) nổi lên như một thực phẩm bổ dưỡng được nhiều người tìm kiếm với hy vọng hỗ trợ hạ huyết áp và làm sạch lòng mạch. Không ít người băn khoăn liệu việc bổ sung loại quả này hàng ngày có thực sự giúp ổn định huyết áp như lời đồn hay không.

Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện nay là quả mâm xôi đen có tiềm năng hỗ trợ cải thiện sức khỏe mạch máu và huyết áp, nhưng không thể thay thế thuốc điều trị. Hoạt chất nổi bật trong mâm xôi đen là anthocyanin – sắc tố tự nhiên tạo nên màu tím đen đậm của quả – đã được chứng minh có khả năng cải thiện chức năng nội mô và điều hòa oxit nitric (NO) ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng vẫn còn những điểm phân kỳ, đòi hỏi người dùng phải hiểu đúng bản chất để ứng dụng một cách hợp lý.

Cơ chế tác động: Chìa khóa từ oxit nitric và chức năng nội mô

Để hiểu vì sao mâm xôi đen lại thu hút sự chú ý của giới y khoa, chúng ta cần tìm hiểu về lớp nội mô mạch máu. Đây là lớp tế bào mỏng lót bên trong toàn bộ hệ thống động mạch, đóng vai trò quan trọng trong việc tiết ra oxit nitric (NO) để điều hòa sự co giãn của mạch máu ^[1], ^[3]. Khí NO sinh ra từ enzym eNOS (endothelial nitric oxide synthase) hoạt động như một tín hiệu ra lệnh cho các cơ trơn xung quanh mạch máu thư giãn, giúp lòng mạch giãn rộng, lưu lượng máu tăng lên và huyết áp giảm xuống ^[1], ^[3].

Ngược lại, khi mạch máu bị viêm hoặc gặp tình trạng oxy hóa quá mức, một loại enzym khác mang tên iNOS (inducible nitric oxide synthase) sẽ được kích hoạt ^[1]. Việc tổng hợp NO ồ ạt qua enzym iNOS này lại gây ra các phản ứng viêm có hại, làm tăng tính thấm thành mạch, giải phóng các cytokine gây viêm và tạo ra peroxynitrite – một chất oxy hóa cực mạnh phá hủy mô mạch máu ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất anthocyanin từ quả mâm xôi đen có thể ức chế sự biểu hiện của protein iNOS, từ đó làm giảm phản ứng viêm tại đại thực bào và ngăn ngừa sự hình thành các tế bào bọt ^[1].

Đồng thời, các phân tử anthocyanin như cyanidin-3-glucoside – hoạt chất chiếm khoảng 80% tổng lượng anthocyanin trong quả mâm xôi đen – lại kích thích hoạt động và gia tăng biểu hiện của enzym có lợi eNOS ^[1], ^[4]. Hoạt động của eNOS còn được tăng cường thông qua quá trình phosphoryl hóa tại vị trí Ser1177 dưới tác động của anthocyanin, giúp kích thích tổng hợp NO nội mô bảo vệ mạch máu ^[3]. Khi nồng độ NO nội mô được duy trì ở mức cân bằng, mạch máu sẽ đàn hồi tốt hơn, giảm sức cản ngoại vi và từ đó hỗ trợ ổn định huyết áp ^[1], ^[3].

Ngoài ra, anthocyanin còn hỗ trợ hấp thu qua màng tế bào nội mô nhờ chất vận chuyển bilitranslocase ^[5]. Chúng có khả năng tích hợp trực tiếp vào màng và bào tương của tế bào nội mô, giúp bảo vệ tế bào trước các tác nhân gây oxy hóa ^[5]. Các chất này cũng làm giảm nồng độ axit béo không ester hóa (NEFA) – yếu tố vốn làm ức chế enzym eNOS gây tăng huyết áp ^[5].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về mâm xôi đen và anthocyanin?

Tác động bảo vệ mạch máu của mâm xôi đen và các hợp chất anthocyanin đã được làm rõ qua nhiều cấp độ nghiên cứu, từ mô hình nuôi cấy tế bào, mô mạch máu động vật cho đến các thử nghiệm lâm sàng trên người.

Ở cấp độ tế bào và mô động vật, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2003 đã kiểm tra tác động của nước ép mâm xôi đen và cyanidin-3-O-glucoside tinh khiết trước tác nhân gây hại peroxynitrite ^[4]. Kết quả cho thấy peroxynitrite làm giảm hô hấp ty thể của tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVEC) xuống chỉ còn 38 ± 2,1% so với nhóm đối chứng, đồng thời gây đứt gãy sợi đơn DNA lên mức 63 ± 1,9% (so với 3 ± 0,9% ở nhóm đối chứng) và kích hoạt PARS ^[4]. Khi bổ sung dịch chiết mâm xôi đen chứa nồng độ cyanidin-3-O-glucoside ở các mức 14,5 ppm, 40 ppm và 80 ppm, hoặc cyanidin-3-O-glucoside tinh khiết ở các nồng độ 0,0085 µM, 0,028 µM và 0,085 µM, tình trạng ức chế hô hấp ty thể, tổn thương DNA và kích hoạt PARS đã được giảm thiểu đáng kể ^[4]. Thêm vào đó, trên các vòng mạch máu bị tổn thương bởi peroxynitrite, dịch chiết mâm xôi đen và cyanidin-3-O-glucoside đã cải thiện rõ rệt phản ứng giãn mạch phụ thuộc nội mô đối với acetylcholine cũng như phục hồi chức năng co mạch đối với norepinephrine ^[4].

Tại một nghiên cứu khác trên tế bào HUVEC kích thích bởi glucose cao vào năm 2020, chiết xuất anthocyanin đã làm tăng mức biểu hiện của các enzym chống oxy hóa giải độc gốc tự do như HO-1 và SOD, đồng thời làm giảm enzym tạo superoxide NOX4 ^[3]. Nhờ khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), anthocyanin giúp dòng máu lưu thông thuận lợi hơn qua các tế bào nội mô ^[3].

Ở cấp độ tổng quan quần thể, một phân tích tổng hợp hệ thống năm 2019 về lượng polyphenol trong chế độ ăn uống cho thấy anthocyanin là phân nhóm flavonoid duy nhất có mối liên quan đáng kể với việc giảm nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp ^[6]. Tác động này được điều hòa thông qua các con đường truyền tín hiệu NF-kappaB, AP-1, Nrf2 và MAPK, giúp giảm các phản ứng viêm và ức chế các enzym oxy hóa ^[6].

Tuy nhiên, các thử nghiệm can thiệp trên người cho thấy kết quả có sự khác biệt tùy thuộc vào đối tượng và dạng can thiệp. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo mù đôi năm 2021 tiến hành trên 18 người trưởng thành khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 24 ± 4 tuổi) sử dụng chất bổ sung kết hợp anthocyanin và bromelain ^[7]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng sản phẩm có sự gia tăng đáng kể độ giãn mạch qua dòng chảy (FMD) ở động mạch cánh tay, giảm huyết áp tâm thu và tăng tổng khả năng chống oxy hóa (TAC) so với nhóm dùng giả dược ^[7]. Mặc dù vậy, huyết áp tâm trương và nhịp tim lúc nghỉ ngơi lại không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[7].

Tương tự, các đánh giá lâm sàng được ghi nhận trong một nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng việc bổ sung quả mọng đôi khi chỉ làm giảm huyết áp tâm thu so với mức ban đầu mà không tạo ra khác biệt đáng kể về huyết áp tâm trương hoặc sự khác biệt giữa các nhóm can thiệp và đối chứng sau thời gian theo dõi không đạt ý nghĩa thống kê ^[2]. Một số can thiệp kéo dài 1 tháng với 454 gam dâu tây hoặc 200 gam quả acai thậm chí không phát hiện sự thay đổi đáng kể nào trên cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương ^[2]. Nghiên cứu năm 2015 trên người mắc hội chứng chuyển hóa dùng sinh tố việt quất đối chứng kiểm soát chất xơ cũng cho thấy chức năng nội mô được cải thiện nhưng huyết áp không thay đổi ^[8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Từ các dữ liệu nghiên cứu, lợi ích rõ ràng nhất của mâm xôi đen nằm ở khả năng tăng cường khả năng chống oxy hóa và cải thiện độ đàn hồi của mạch máu ^[2], ^[4]. Các hoạt chất anthocyanin bảo vệ phân tử cholesterol LDL khỏi quá trình oxy hóa, dọn dẹp các gốc tự do và chelat hóa các protein liên kết kim loại ^[2]. Việc bảo vệ lớp nội mô mạch máu khỏi sự tấn công của các gốc tự do giúp hệ tuần hoàn vận hành trơn tru hơn ^[3], ^[4].

Bên cạnh đó, các chất chuyển hóa của anthocyanin như axit hippuric, hydroxyhippuric, benzoic, vanillic và isovanillic acid cũng góp phần tạo nên các lợi ích bảo vệ mạch máu sau khi được tiêu hóa ^[5]. Một số dạng anthocyanin nguyên vẹn cũng đóng góp trực tiếp vào việc cải thiện giãn mạch qua dòng chảy ^[5].

Mặc dù có nền tảng cơ chế rất thuyết phục, giới hạn lớn của các bằng chứng hiện tại là sự không đồng nhất giữa các thử nghiệm lâm sàng. Tác dụng của anthocyanin đối với chức năng mạch máu đôi khi chỉ mang tính chất cấp tính trong vài giờ đầu sau khi sử dụng thay vì duy trì tác dụng mãn tính lâu dài ^[5]. Chẳng hạn, đo lường FMD ở người khỏe mạnh cho thấy chức năng nội mô tăng phụ thuộc thời gian ở mốc 1-2 giờ và 6 giờ sau khi nạp 766 mg polyphenol từ quả mọng, tăng theo liều lượng đến 766 mg rồi đạt trạng thái bình đẳng nguyên (chững lại) ở liều cao hơn ^[8]. Một số nghiên cứu lâm sàng ngắn hạn (khoảng 1 tháng) chưa đủ thời gian để ghi nhận sự thay đổi rõ rệt trên chỉ số huyết áp toàn thân ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mâm xôi đen hạ huyết áp

Nhiều người lầm tưởng rằng mâm xôi đen là "thần dược" có thể thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày. Đây là một quan niệm rất nguy hiểm, bởi mâm xôi đen chỉ đóng vai trò hỗ trợ cải thiện môi trường mạch máu và kiểm soát các tác nhân oxy hóa, không thể can thiệp tức thời và mạnh mẽ như các nhóm thuốc hạ áp chuyên biệt ^[2], ^[6]. Tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng quả mọng có thể dẫn tới các biến cố tim mạch khó lường.

Một hiểu lầm khác là càng ăn nhiều mâm xôi đen hoặc uống nước ép đậm đặc thì huyết áp hạ càng nhanh. Trên thực tế, phản ứng của mạch máu đối với polyphenol có thể đạt ngưỡng bão hòa ở một liều lượng nhất định và không tăng thêm khi dùng quá mức ^[8]. Việc bổ sung quá nhiều các chế phẩm cô đặc mà không chú ý đến hàm lượng tổng thể có thể không mang lại thêm lợi ích mà còn gây lãng phí.

Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ cần ăn mâm xôi đen là đủ để có một hệ tim mạch khỏe mạnh mà bỏ qua các yếu tố nguy cơ khác. Cần nhớ rằng huyết áp chịu ảnh hưởng bởi lối sống tổng thể bao gồm lượng muối tiêu thụ, cân nặng, mức độ căng thẳng và hoạt động thể chất. Không một loại thực phẩm đơn lẻ nào có thể xóa bỏ hoàn toàn tác hại của một lối sống tĩnh tại và chế độ ăn uống mất cân bằng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng quả mâm xôi đen?

Mặc dù mâm xôi đen là thực phẩm tự nhiên an toàn với đa số mọi người, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng khi bổ sung thường xuyên:

• Người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp: Cần theo dõi chỉ số huyết áp định kỳ để tránh nguy cơ huyết áp hạ quá mức khi kết hợp chế độ ăn giàu hoạt chất giãn mạch với thuốc điều trị.
• Người có cơ địa dị ứng với các loại quả mọng hoặc mẫn cảm với hợp chất phenolic: Cần thận trọng để tránh các phản ứng nổi mề đay, ngứa hoặc rối loạn tiêu hóa.
• Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc: Nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng các sản phẩm chiết xuất mâm xôi đen liều cao để tránh các tương tác sinh học không mong muốn.

Hướng dẫn sử dụng quả mâm xôi đen trong đời sống

Để tận dụng tối đa các hợp chất anthocyanin và chất chống oxy hóa từ quả mâm xôi đen, người dùng có thể áp dụng các bước đơn giản sau vào thực đơn hàng ngày:

• Ưu tiên sử dụng quả tươi nguyên quả hoặc mâm xôi đen đông lạnh thay vì các loại mứt nhiều đường hoặc nước ép lọc bỏ bã. Việc giữ lại phần chất xơ tự nhiên rất quan trọng vì chất xơ đã được chứng minh có tác dụng bảo vệ sức khỏe tim mạch ^[8].
• Kết hợp mâm xôi đen cùng các bữa ăn nhẹ, trộn cùng sữa chua không đường hoặc bột yến mạch vào buổi sáng để cơ thể hấp thu các dưỡng chất một cách điều hòa.
• Đa dạng hóa chế độ ăn bằng cách kết hợp mâm xôi đen với các loại trái cây và rau củ khác nhằm cung cấp một phổ rộng các hợp chất polyphenol tự nhiên cho cơ thể ^[2], ^[6].

Tóm lại, quả mâm xôi đen là một nguồn cung cấp anthocyanin dồi dào, giúp tăng cường tổng hợp oxit nitric nội mô và bảo vệ thành mạch trước các tổn thương oxy hóa ^[1], ^[4]. Mặc dù không thể thay thế cho các liệu pháp điều trị y tế chính quy, việc bổ sung mâm xôi đen như một phần của chế độ ăn uống khoa học sẽ là giải pháp hỗ trợ tích cực để duy trì mạch máu khỏe mạnh và huyết áp ổn định. Người có bệnh lý nền nên trao đổi với bác sĩ để có kế hoạch chăm sóc sức khỏe toàn diện và an toàn nhất.