Khi thời tiết chuyển mùa, các đợt bùng phát virus cúm và bệnh đường hô hấp thường khiến nhiều gia đình lo lắng tìm kiếm các giải pháp bồi bổ sức khỏe. Trong các loại vi chất dinh dưỡng, selen là nguyên tố vi lượng thường ít được chú ý hơn vitamin C hay kẽm, nhưng lại đóng vai trò rất đặc biệt đối với hệ miễn dịch. Nhiều người thắc mắc liệu việc bổ sung selen qua bữa ăn hằng ngày có thực sự hỗ trợ cơ thể chống chọi trước các chủng virus cúm hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là việc duy trì đủ lượng selen trong cơ thể đóng vai trò then chốt trong việc duy trì phản ứng miễn dịch khỏe mạnh và hạn chế nguy cơ virus cúm biến đổi thành các chủng có độc lực cao hơn [1]. Selen có mặt tự nhiên trong nhiều loại thực phẩm quen thuộc như hải sản, cá, thịt, nấm, trứng sữa, ngũ cốc và các loại hạt [2].
Cơ chế bảo vệ: Selen ngăn virus cúm biến đổi độc lực như thế nào?
Selen là một nguyên tố vi lượng tham gia trực tiếp vào quá trình điều hòa oxy hóa khử trong cơ thể người [3]. Tác dụng chống oxy hóa của selen được thực hiện thông qua việc tích hợp dưới dạng axit amin selenocysteine vào một nhóm protein chuyên biệt gọi là selenoprotein [3]. Cơ thể chỉ cần vi chất này với một lượng rất nhỏ nhưng selenoprotein lại là các enzyme phụ thuộc selen làm nhiệm vụ nòng cốt trong hệ thống phòng thủ chống oxy hóa [2].
Khi chế độ ăn bị thiếu hụt selen, nồng độ các gốc oxy hóa phản ứng và tình trạng stress oxy hóa trong cơ thể sẽ gia tăng [3]. Tình trạng này làm suy giảm chức năng của các tế bào miễn dịch do tổn thương oxy hóa và làm suy yếu khả năng miễn dịch qua trung gian tế bào [3]. Đối với các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, tình trạng thiếu hụt này dẫn đến hiện tượng viêm phổi nặng nề và kéo dài dai dẳng hơn khi nhiễm virus cúm A [3].
Đặc biệt, môi trường stress oxy hóa cao ở vật chủ thiếu selen sẽ thúc đẩy tốc độ đột biến của bộ gen các virus dạng RNA [3]. Virus cúm và coxsackievirus khi xâm nhập vào vật chủ thiếu hụt selen có thể nhanh chóng biến đổi từ các chủng lành tính hoặc độc lực thấp thành các chủng có độc lực cao và lây lan mạnh hơn [1], [2]. Khi tỷ lệ đột biến tăng lên cùng lúc với sự suy yếu của hệ miễn dịch, kích thước quần thể các biến thể virus (quasispecies) sẽ mở rộng, tạo điều kiện cho các chủng mới nguy hiểm chiếm ưu thế và làm trầm trọng thêm mức độ bệnh tật [3].
Ngoài ra, hệ thống miễn dịch cần các enzyme selenoprotein cụ thể để vận hành trơn tru [4]. Chẳng hạn, enzyme Gpx4 đóng vai trò căn bản trong miễn dịch tế bào T nhờ khả năng ngăn chặn tế bào chết theo cơ chế ferroptosis [4]. Selenoprotein K tham gia vào sự tăng sinh, di chuyển, tiết cytokine của tế bào miễn dịch và bảo vệ cơ thể trước mầm bệnh, trong khi Selenoprotein S giúp giảm bớt căng thẳng lưới nội chất trong quá trình hoạt hóa đại thực bào [4].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu thực nghiệm
Mối liên hệ giữa dinh dưỡng của vật chủ và sự biến đổi của mầm bệnh đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm [5]. Một nghiên cứu trên chuột bị nhiễm virus cúm cho thấy phản ứng miễn dịch trong phổi của chuột thiếu hụt selen bị lệch sang hướng Th2 thay vì phản ứng Th1 [1]. Tình trạng thiếu hụt selen ở động vật thí nghiệm gây ảnh hưởng bất lợi tới nhiều thành phần của cả miễn dịch bẩm sinh lẫn miễn dịch thích ứng, bao gồm chức năng của tế bào lympho T, lympho B và khả năng sản xuất kháng thể [6].
Trong các thí nghiệm kinh điển được công bố năm 2001, các nhà khoa học đã sử dụng mô hình chuột thiếu hụt selen để đánh giá phản ứng với virus cúm và coxsackievirus [5]. Kết quả cho thấy chuột thiếu hụt selen khi nhiễm chủng virus cúm độc lực nhẹ lại phát triển thành bệnh viêm phổi rất nghiêm trọng [5]. Khi tiến hành giải trình tự các mẫu virus phân lập từ chuột thiếu selen, các nhà nghiên cứu phát hiện bộ gen của virus cúm đã xuất hiện các đột biến liên quan đến việc gia tăng khả năng gây bệnh của virus [5]. Enzyme chống oxy hóa chứa selen là glutathione peroxidase-1 đóng vai trò then chốt, bởi chuột bị biến đổi gen loại bỏ enzyme này cũng xuất hiện tổn thương tương tự khi nhiễm virus [5].
Tuy nhiên, phản ứng của hệ miễn dịch đối với các chủng virus cúm có thể có sự khác biệt tùy theo mức độ độc lực ban đầu của chủng cúm đó [7]. Một nghiên cứu công bố năm 2007 được thiết kế để kiểm tra tác động của thiếu hụt selen trên chuột đực 3 tuần tuổi được cho ăn chế độ đủ selen hoặc thiếu selen trong 4 tuần trước khi tiêm chủng virus cúm A/Puerto Rico/8/34 có độc lực cao [7]. Trước đó, nhóm nghiên cứu ghi nhận chuột thiếu selen nhiễm chủng cúm nhẹ A/Bangkok/1/79 bị tổn thương phổi nặng hơn và virus biến đổi sang kiểu gen độc lực cao hơn [7].
Thế nhưng, với chủng độc lực mạnh A/Puerto Rico/8/34, kết quả lại cho thấy không có sự khác biệt về tải lượng virus cúm trong phổi giữa nhóm thiếu selen và nhóm đủ selen [7]. Ở chuột thiếu selen, nồng độ protein viêm đại thực bào 1alpha (MIP-1alpha) và RANTES ở phổi sau nhiễm trùng giảm ở cả mức độ phiên mã lẫn protein [7]. Nhóm chuột thiếu selen cũng biểu hiện mức IL-2 cao hơn, tiếp theo là biểu hiện IL-4 cao hơn trong phổi [7]. Đáng chú ý, vào ngày thứ 7 sau nhiễm trùng, không có con chuột nào ở nhóm thiếu hụt selen bị chết, trong khi tỷ lệ tử vong ở nhóm được cung cấp đủ selen lên tới 50% [7]. Khi giải trình tự virus phân lập từ hai nhóm, các nhà khoa học không phát hiện thấy đột biến bộ gen virus ở cả hai nhóm chuột nhiễm chủng PR8 này [7]. Nghiên cứu này chứng minh rằng phản ứng miễn dịch bị biến đổi do thiếu selen có thể mang lại lợi thế bảo vệ chuột trước nguy cơ tử vong do một chủng cúm có độc lực mạnh nhất định [7].
Ở người, nồng độ selen thấp có liên quan đến việc giảm hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) và tăng nguy cơ mắc bệnh do vi khuẩn mycobacteria [6]. Việc bổ sung selen với liều lượng từ 100 đến 300 microgam mỗi ngày đã được ghi nhận là cải thiện nhiều khía cạnh của chức năng miễn dịch ở người, bao gồm cả người cao tuổi [6]. Trong một nghiên cứu tại Anh trên những người trưởng thành có tình trạng selen thấp, việc bổ sung 50 hoặc 100 microgam selen mỗi ngày đã giúp cải thiện một số khía cạnh trong phản ứng miễn dịch đối với vắc xin bại liệt [6].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các dữ liệu nghiên cứu dịch tễ học và phòng thí nghiệm đã chỉ ra rằng mức độ selen có mối liên hệ nghịch với tỷ lệ mắc nhiều bệnh nhiễm virus trên toàn cầu [4]. Tình trạng thiếu selen ở vật chủ tạo điều kiện cho các đột biến làm tăng độc lực ở virus cúm ở chuột, coxsackievirus và poliovirus [6]. Điển hình là bệnh cơ tim Keshan tại các vùng đất nghèo selen ở đông bắc Trung Quốc do nhiễm enterovirus Coxsackie B3 đã giảm đi rõ rệt sau khi người dân trong vùng được bổ sung selen đầy đủ [4].
Bên cạnh đó, việc bổ sung selen đúng mức cho những bệnh nhân bị thiếu hụt selen đã được chứng minh là làm tăng phản ứng miễn dịch trước các bệnh nhiễm virus và làm giảm độc lực của một số loại virus [3]. Thậm chí trong một số trường hợp, việc bổ sung đầy đủ còn hỗ trợ ngăn ngừa bệnh tiến triển hoàn toàn [3]. Bổ sung selen ở mức cao hơn dinh dưỡng thông thường cũng được quan sát thấy là thúc đẩy sự tăng sinh và biệt hóa tế bào lympho T CD4 nguyên vẹn sang tế bào Th1, hỗ trợ phản ứng miễn dịch tế bào cấp tính, đồng thời hướng đại thực bào sang kiểu hình M2 để hạn chế tổn thương mô do phản ứng miễn dịch quá mức [8].
Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ các giới hạn của bằng chứng hiện có. Phần lớn các dữ liệu về cơ chế ngăn chặn virus đột biến độc lực đều xuất phát từ mô hình động vật gặm nhấm trong điều kiện phòng thí nghiệm bị cắt giảm hoàn toàn selen [5], [7]. Ở người, tình trạng thiếu hụt selen nghiêm trọng là khá hiếm gặp, dù mức selen dưới mức tối ưu vẫn tương đối phổ biến [4]. Việc bổ sung selen không phải là phương pháp điều trị thay thế cho các biện pháp y tế tiêu chuẩn hay thuốc đặc trị kháng virus cúm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vi chất phòng cúm
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng bổ sung selen càng nhiều thì sức đề kháng càng mạnh. Trên thực tế, lượng selen dư thừa cũng gây bất lợi lớn cho sức khỏe con người [3]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc bổ sung selen ở liều lượng vượt quá nhu cầu dinh dưỡng có thể gây mất cân bằng trong hồ sơ tăng sinh của các phân nhóm tế bào T và làm suy giảm phản ứng miễn dịch [3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ cần uống viên uống bổ sung selen khi bắt đầu có triệu chứng cảm cúm là có thể ngăn ngừa bệnh diễn tiến nặng. Khả năng bảo vệ của selen phụ thuộc vào việc duy trì tình trạng dinh dưỡng ổn định và các enzyme selenoprotein trong cơ thể từ trước khi phơi nhiễm mầm bệnh [2], [4]. Do đó, việc lạm dụng các loại thực phẩm chức năng liều cao trong thời gian ngắn không thể thay thế cho chế độ ăn uống khoa học lâu dài.
Nhiều người cũng tin rằng hàm lượng vi chất trong cùng một loại thực phẩm luôn giống nhau ở mọi nơi. Điều này không chính xác với selen vì hàm lượng selen có trong nông sản và thực phẩm phụ thuộc trực tiếp vào lượng selen tồn tại trong đất trồng trọt của từng khu vực địa lý [2].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Mặc dù selen rất cần thiết cho hoạt động miễn dịch, những người có ý định sử dụng các sản phẩm bổ sung selen dạng viên uống tổng hợp liều cao cần hết sức cẩn trọng. Do việc dư thừa vi chất này có thể gây ức chế ngược hệ miễn dịch và gây độc cho cơ thể, người tiêu dùng không nên tự ý dùng các chế phẩm bổ sung mà không có hướng dẫn từ nhân viên y tế [3].
Những người mắc các bệnh lý mạn tính, bệnh lý tuyến giáp hoặc người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm thực phẩm chức năng chứa selen [4]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng nhạy cảm, chỉ nên đáp ứng nhu cầu selen thông qua nguồn thực phẩm tự nhiên trong khẩu phần ăn đa dạng.
Cách bổ sung selen an toàn từ thực phẩm hằng ngày
Cách an toàn và hiệu quả nhất để cung cấp đủ selen cho hệ miễn dịch là thông qua chế độ ăn uống đa dạng các nhóm thực phẩm tự nhiên [2]. Các nguồn cung cấp selen chính trong bữa ăn hằng ngày bao gồm thịt, cá, hải sản, nấm, bánh mì, các sản phẩm từ sữa và các loại hạt [2].
Để tối ưu hóa lượng selen hấp thu, người dân nên luân phiên sử dụng các nguồn đạm động vật như cá, hải sản và thịt nạc trong tuần [2]. Việc kết hợp các món ăn từ nấm tươi hoặc nấm khô vào thực đơn gia đình cũng là nguồn cung cấp selen thực vật phong phú [2]. Khi chế biến, nên ưu tiên các phương pháp nấu chín vừa tới như hấp, luộc hoặc xào nhanh để bảo toàn tối đa giá trị dinh dưỡng của thực phẩm.
Bên cạnh đó, việc duy trì lối sống lành mạnh với chế độ ăn cân bằng bốn nhóm dưỡng chất, uống đủ nước và ngủ đủ giấc vẫn là nền tảng cốt lõi cho hệ miễn dịch. Khi nghi ngờ bản thân bị thiếu hụt vi chất hoặc có triệu chứng cúm kéo dài, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp, tuyệt đối không tự ý dùng đơn thuốc hoặc thực phẩm bổ sung liều cao mà không có chỉ định y khoa.
Tóm lại, selen giữ vai trò thiết yếu giúp củng cố hệ miễn dịch và hạn chế nguy cơ virus cúm biến đổi độc lực trong cơ thể [1], [5]. Tuy nhiên, việc bảo vệ sức khỏe trước mùa dịch cúm đòi hỏi sự kết hợp toàn diện từ dinh dưỡng hợp lý, ăn đủ các thực phẩm giàu selen tự nhiên đến các biện pháp phòng ngừa y tế chủ động, thay vì chỉ dựa vào một loại vi chất đơn lẻ.
