Nhiều người có thể trạng gầy gò thường xuyên đối mặt với tình trạng chán ăn, ăn không ngon miệng và cảm thấy cơ thể luôn trong trạng thái uể oải, thiếu năng lượng. Để cải thiện tình trạng này, một lời đồn thổi phổ biến là chỉ cần uống bổ sung các loại vitamin nhóm B thì cảm giác thèm ăn sẽ quay trở lại và cân nặng sẽ tự động tăng lên. Nhưng liệu vitamin nhóm B có thực sự tạo ra cảm giác ngon miệng và hỗ trợ tăng cân như nhiều người vẫn nghĩ?

Câu trả lời ngắn gọn là: Vitamin nhóm B không phải là thuốc kích thích thèm ăn trực tiếp, nhưng việc bổ sung lại có thể cải thiện cảm giác ngon miệng và chỉ số khối cơ thể (BMI) ở những người đang bị thiếu hụt vi chất này. Thông qua vai trò là các coenzyme thiết yếu trong quá trình chuyển hóa carbohydrate, chất béo và chất đạm thành năng lượng, nhóm vitamin này giúp phục hồi hoạt động trao đổi chất của tế bào, từ đó tạo nền tảng để cơ thể lấy lại cảm giác đói tự nhiên.

Nỗi trăn trở của người gầy và câu hỏi về vitamin nhóm B

Đối với những người có thể trạng suy dinh dưỡng hoặc gầy lâu năm, bữa ăn hằng ngày đôi khi trở thành một gánh nặng tâm lý hơn là niềm vui thưởng thức. Tình trạng ăn không có cảm giác ngon, nhanh no hoặc đầy bụng thường khiến lượng calo nạp vào cơ thể không đủ để bù đắp cho các hoạt động thường nhật.

Trong hành trình tìm kiếm giải pháp, viên uống tổng hợp vitamin nhóm B (B-complex) thường được truyền tai nhau như một loại thần dược giúp "mở rộng dạ dày". Tuy nhiên, việc hiểu sai bản chất của vi chất này có thể khiến người dùng kỳ vọng sai lệch hoặc lạm dụng không cần thiết. Để hiểu được hiệu quả thực sự, chúng ta cần phân tích sâu vào cách cơ thể xử lý dưỡng chất dưới tác động của các vi chất nhóm B.

Coenzyme chuyển hóa: Động cơ sinh năng lượng của tế bào

Để cơ thể cảm thấy cần nạp năng lượng, các tế bào trước hết phải vận hành quá trình trao đổi chất một cách trơn tru. Nhóm vitamin B đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra năng lượng bên trong các tế bào [1]. Khi thức ăn đi vào cơ thể, các chất dinh dưỡng đa lượng không thể tự động chuyển hóa thành năng lượng sử dụng được nếu thiếu đi sự hiện diện của các vitamin này.

Cụ thể, quá trình khử carboxyl, chuyển nhóm amin, acyl hóa, oxy hóa và khử các cơ chất để tạo ra năng lượng đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của thiamin (vitamin B1), riboflavin (vitamin B2), niacin (vitamin B3) và vitamin B6 [2]. Các vitamin nhóm B tham gia vào quá trình chuyển hóa năng lượng thông qua việc xử lý carbohydrate, axit béo và các axit amin [3]. Sự thiếu hụt các vitamin nhóm B có thể làm suy giảm chức năng chuyển hóa năng lượng bình thường của cơ thể [4]. Khi chu trình tạo năng lượng bị gián đoạn, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái trì trệ, mệt mỏi và tín hiệu thèm ăn tự nhiên cũng bị rối loạn theo.

Bên cạnh đó, các vitamin nhóm B còn có tác dụng chống oxy hóa và giảm viêm [4]. Tình trạng thiếu hụt vitamin có thể dẫn đến hiện tượng gia tăng stress oxy hóa và viêm nhiễm trong cơ thể [4]. Đáng chú ý, stress oxy hóa tại đường ruột có thể làm giảm khả năng hấp thu axit folic từ chế độ ăn, dẫn tới tình trạng thiếu hụt axit folic và tạo thành một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn [4]. Sự thiếu hụt axit folic và vitamin B6 cũng có thể làm gia tăng nồng độ homocysteine, một chất gây ức chế quá trình phân giải mỡ thông qua con đường kinase được kích hoạt bởi AMP [4].

Bằng chứng khoa học: Vitamin B có giúp tăng thèm ăn và cân nặng?

Mối liên hệ giữa việc bổ sung vitamin nhóm B và sự thay đổi cảm giác thèm ăn đã được ghi nhận trong các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học gần đây.

Trong một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2023 khảo sát trên 1.521 người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên tại Ả Rập Xê Út, các nhà khoa học đã tìm hiểu về tác động của các chất bổ sung vitamin nhóm B đối với người dùng [1]. Kết quả cho thấy một tỷ lệ đáng kể những người tham gia đã trải qua sự gia tăng cảm giác thèm ăn, và điều này đi kèm với sự gia tăng đáng kể chỉ số khối cơ thể (BMI) sau khi họ sử dụng viên bổ sung vitamin B [1]. Đồng thời, nghiên cứu này cũng ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa thống kê về mức năng lượng hoạt động và thời gian ngủ của những người sử dụng [1].

Ở những đối tượng bị suy kiệt nghiêm trọng, vai trò của vitamin nhóm B đối với cảm giác ngon miệng cũng được thể hiện rõ ràng. Một nghiên cứu hồi cứu năm 2011 trên 151 bệnh nhân liên tiếp tại một phòng khám suy mòn do ung thư đã phân tích các yếu tố gây mất cảm giác ngon miệng và sụt cân [5]. Trong số các bệnh nhân được đánh giá, tình trạng thiếu hụt vitamin B12 được ghi nhận ở mức 3% (3/107 bệnh nhân) [5]. Khi các bệnh nhân nhận được can thiệp phối hợp gồm tư vấn dinh dưỡng, khuyến nghị vận động và điều trị các triệu chứng, cảm giác ngon miệng đã được cải thiện đáng kể với chỉ số p < 0.001 [5]. Đặc biệt, có 34% (31/92) số bệnh nhân quay lại tái khám đã ghi nhận mức tăng cân rõ rệt [5].

Biến đổi của vitamin nhóm B khi cơ thể rơi vào thiếu hụt

Để hiểu vì sao người thiếu dinh dưỡng lại cần bổ sung vitamin B, các nhà khoa học đã tiến hành quan sát sự thay đổi nồng độ vi chất này trong các mô khi cơ thể không được cung cấp đủ thức ăn. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 đã theo dõi nồng độ của 8 loại vitamin nhóm B ở chuột trong suốt 8 ngày nhịn ăn [3]. Kết quả cho thấy nồng độ vitamin B1, vitamin B6, axit pantothenic, folate và biotin trong máu đã giảm xuống rõ rệt sau 6 hoặc 8 ngày nhịn đói [3].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng sự bài tiết qua nước tiểu giảm đối với hầu hết các vitamin nhóm B khi cơ thể bị bỏ đói, ngoại trừ axit pantothenic và biotin [3]. Đáng chú ý, tại các mô cơ xương và dạ dày, nồng độ của 5 loại vitamin bao gồm vitamin B1, vitamin B2, vitamin B6, axit pantothenic và folate đều bị sụt giảm nghiêm trọng [3]. Trong khi đó, nồng độ vitamin B1, vitamin B6, nicotinamide và axit pantothenic lại tăng lên tại gan để phục vụ các phản ứng sinh tồn [3]. Sự suy giảm vitamin nhóm B ở đường tiêu hóa và cơ bắp giải thích vì sao khi cơ thể thiếu năng lượng trường diễn, chức năng tiêu hóa và nhu cầu nạp thức ăn lại càng trở nên suy giảm trầm trọng.

Ngoài ra, một nghiên cứu trên động vật được trích dẫn năm 2023 cũng phát hiện rằng tình trạng gan nhiễm mỡ do axit orotic gây ra đã làm thay đổi nồng độ vitamin B, dẫn đến việc tăng bài tiết vitamin B1, axit pantothenic, folate và biotin qua nước tiểu [4]. Điều này cho thấy các rối loạn chuyển hóa có thể âm thầm làm thất thoát lượng vitamin nhóm B thiết yếu của cơ thể.

Lợi ích và giới hạn từ các nghiên cứu hiện tại

Mặc dù các dữ liệu khoa học cho thấy tiềm năng rõ ràng của vitamin nhóm B trong việc hỗ trợ chuyển hóa và cải thiện cảm giác ngon miệng, chúng ta cần nhìn nhận bằng chứng này một cách khách quan.

Điểm giới hạn lớn nhất của nghiên cứu khảo sát trên 1.521 người trưởng thành tại Ả Rập Xê Út là thiết kế nghiên cứu cắt ngang dựa trên bảng câu hỏi tự điền, đối tượng phần lớn là phụ nữ trẻ [1]. Thiết kế cắt ngang không thể thiết lập mối quan hệ nhân quả tuyệt đối mà chỉ phản ánh mối tương quan [4]. Hơn nữa, việc tự đánh giá cảm giác thèm ăn có thể bị chi phối bởi yếu tố tâm lý chủ quan của người tham gia.

Một nghiên cứu cắt ngang khác năm 2023 trên 491 người trưởng thành khỏe mạnh tại Jordan lại chỉ ra rằng việc tăng lượng tiêu thụ các vitamin giải phóng năng lượng như B1, B2 và B6 có mối liên hệ nghịch với các chỉ số béo phì như chỉ số hình nón (CI), chỉ số thể tích bụng (AVI) và chỉ số tròn cơ thể (BRI) [2]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng chỉ riêng vitamin B1 đã giải thích lần lượt 2,43% và 1,24% sự thay đổi quan sát được ở điểm số AVI và BRI [2]. Điều này chứng minh rằng vitamin nhóm B giúp tối ưu hóa chuyển hóa để đốt cháy năng lượng hiệu quả chứ không đơn thuần chỉ gây tích lũy cân nặng hay mỡ thừa.

Do đó, người gầy không nên xem vitamin nhóm B là công cụ duy nhất để tăng cân. Nếu cơ thể bạn không hề thiếu hụt vitamin B, việc nạp thêm vi chất này sẽ không tự động làm tăng cảm giác thèm ăn vượt mức bình thường.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin nhóm B để tăng cân

Rất nhiều người lầm tưởng rằng vitamin nhóm B có chứa calo và uống càng nhiều thì càng nhanh béo. Thực tế, vitamin không chứa calo và không trực tiếp tạo ra mô cơ hay mô mỡ. Chúng chỉ đóng vai trò là "chất xúc tác" giúp cỗ máy cơ thể sử dụng hiệu quả nguồn calo từ đạm, đường và chất béo trong bữa ăn hằng ngày [2].

Một hiểu lầm phổ biến khác là mọi trường hợp chán ăn ở người gầy đều do thiếu vitamin B. Tình trạng kém ăn có thể bắt nguồn từ căng thẳng tâm lý, thiếu ngủ, bệnh lý dạ dày, suy giảm chức năng gan mật hoặc chế độ vận động không hợp lý. Bổ sung vitamin nhóm B chỉ mang lại bước đột phá rõ rệt nhất khi nguyên nhân gốc rễ xuất phát từ việc thiếu hụt các coenzyme chuyển hóa [4].

Nhiều người cũng nghĩ rằng vitamin nhóm B tan trong nước nên uống bao nhiêu cũng sẽ được đào thải an toàn qua nước tiểu, không có tác dụng phụ. Quan niệm này hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học, bởi bất kỳ sự lạm dụng vi chất nào cũng có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi cho cơ thể.

Ai nên thận trọng và các tác dụng không mong muốn

Mặc dù vitamin nhóm B tương đối an toàn với đa số người sử dụng, các tác dụng phụ vẫn có thể xảy ra. Trong nghiên cứu khảo sát cộng đồng tại Ả Rập Xê Út, một số ít người tham gia đã phàn nàn về tình trạng rối loạn tiêu hóa nhẹ khi dùng chất bổ sung vitamin nhóm B [1].

Đáng lưu ý hơn, nghiên cứu này cũng ghi nhận những người nam giới tham gia đã nhận thấy sự gia tăng đáng kể tình trạng rối loạn cương dương khi sử dụng các chất bổ sung vitamin B [1]. Dù các nhà nghiên cứu kết luận rằng cần có thêm nhiều công trình khoa học chuyên sâu để kiểm chứng mối liên hệ bất ngờ này, đây vẫn là một tín hiệu cảnh báo quan trọng [1]. Nam giới và những người có bệnh nền tim mạch, huyết áp cần thận trọng và không nên tự ý lạm dụng các chế phẩm bổ sung liều cao mà không có sự theo dõi y tế.

Những người đang mắc bệnh thận, bệnh gan mạn tính hoặc đang điều trị các bệnh lý phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Việc tự ý phối hợp nhiều loại thực phẩm chức năng chứa vitamin nhóm B có thể gây tương tác thuốc hoặc tạo gánh nặng chuyển hóa không mong muốn cho cơ thể.

Áp dụng thực tế: Bổ sung vitamin nhóm B sao cho đúng?

Để tối ưu hóa cảm giác ngon miệng và hỗ trợ cơ thể chuyển hóa năng lượng tốt nhất, ưu tiên hàng đầu luôn là bổ sung vitamin nhóm B thông qua nguồn thực phẩm tự nhiên trong các bữa ăn thường nhật.

Các loại thực phẩm giàu vitamin nhóm B bao gồm thịt gia cầm, thịt nạc, cá, trứng, các loại đậu hạt, ngũ cốc nguyên cám và rau lá xanh thẫm. Việc chế biến thức ăn nên tránh đun nấu ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài hoặc ngâm rửa quá kỹ trong nước, vì các vitamin nhóm B rất dễ bị hòa tan và phân hủy dưới nhiệt độ. Bạn có thể chia nhỏ bữa ăn thành 4-5 cữ trong ngày, kết hợp cân bằng giữa đạm, tinh bột tốt và chất béo lành mạnh để kích thích men tiêu hóa hoạt động nhịp nhàng.

Nếu bạn quyết định sử dụng viên uống bổ sung vitamin B-complex, thời điểm lý tưởng nhất là uống vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều cùng với bữa ăn. Do vitamin B tham gia thúc đẩy quá trình tạo năng lượng tế bào [1], việc dùng vào buổi tối có thể khiến tinh thần hưng phấn và gây khó ngủ ở một số người nhạy cảm. Hãy tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo trên nhãn sản phẩm và tránh tâm lý "uống dồn" với hy vọng tăng cân nhanh chóng.

Vitamin nhóm B thực sự là chìa khóa then chốt để khơi thông cỗ máy trao đổi chất bị đình trệ ở những người gầy biếng ăn do thiếu chất. Tuy nhiên, chúng không thể thay thế cho một chế độ dinh dưỡng dồi dào năng lượng và lối sống khoa học. Hãy lắng nghe cơ thể, xây dựng bữa ăn phong phú và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ vi chất nào để đạt được cân nặng lý tưởng một cách an toàn nhất.