Nhiều phụ nữ thường truyền tai nhau rằng uống bột mầm đậu nành mỗi ngày là giải pháp tự nhiên giúp cải thiện kích thước vòng một nhanh chóng mà không cần can thiệp dao kéo. Thậm chí, không ít sản phẩm chế biến từ mầm đậu nành trên thị trường hiện nay được quảng cáo như một loại "thần dược" giúp nở ngực nhờ chứa hàm lượng dồi dào phytoestrogen.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học lâm sàng trên người cho thấy bột mầm đậu nành hoàn toàn không có khả năng làm tăng kích thước vòng một như lời đồn. Hợp chất isoflavone trong đậu nành dù có cấu trúc tương tự estrogen nhưng cơ chế tác động lên mô vú ở người rất yếu và không gây tăng sinh thể tích tuyến vú hay mô mỡ [1], [2].
Cấu tạo vòng một và bản chất của phytoestrogen
Để hiểu vì sao mầm đậu nành không thể giúp "nâng cấp" kích cỡ ngực, trước hết cần nhìn vào cấu trúc giải phẫu học của bầu ngực nữ giới. Kích thước vòng một được quyết định chủ yếu bởi hai thành phần chính: mô tuyến sữa và mô mỡ nâng đỡ xung quanh. Trong các giai đoạn như dậy thì hoặc mang thai, kích thước ngực thay đổi nhờ sự gia tăng nồng độ hormone estrogen và progesterone nội sinh, kích thích sự phân nhánh của ống dẫn sữa và tích tụ mô mỡ.
Nhiều người lầm tưởng rằng việc nạp phytoestrogen từ thực vật cũng sẽ tạo ra hiệu ứng tích tụ mô mỡ và phát triển tuyến vú tương tự estrogen của cơ thể. Về mặt hóa học, isoflavone trong mầm đậu nành quả thực là các hợp chất polyphenol tự nhiên có cấu trúc phân tử tương đồng với hormone estrogen của động vật có vú [3]. Nhờ cấu trúc này, chúng có khả năng gắn kết vào các thụ thể estrogen alpha và beta trong cơ thể [3].
Tuy nhiên, khả năng gắn kết này chỉ thể hiện hoạt tính estrogen rất yếu trong các điều kiện thực nghiệm nhất định [1]. Isoflavone thực chất hoạt động tương tự như một chất điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc (SERM) [3]. Điều này đồng nghĩa với việc chúng vừa có thể mang tính chất chủ vận (tác động tương tự estrogen), vừa có tính chất đối kháng (ngăn chặn estrogen thực sự gắn vào thụ thể), tùy thuộc vào mô đích và môi trường nội tiết của cơ thể [3].
Hoạt động của isoflavone khác biệt hoàn toàn với estrogen người
Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng của phytoestrogen từ thực vật với hormone sinh dục nữ estrogen tự nhiên. Đậu nành và các chế phẩm từ đậu nành là nguồn cung cấp dồi dào nhất các isoflavone như genistein, daidzein và glycitein [4]. Dù mang cái tên "estrogen thực vật", isoflavone hoàn toàn khác biệt với hormone estrogen nội sinh của con người [5].
Ở người, các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rằng việc bổ sung đậu nành không làm tăng lượng hormone estradiol lưu hành trong máu [2]. Hơn nữa, isoflavone cũng không làm biến đổi hay kích hoạt các mô đích vốn nhạy cảm với estrogen theo cách mà hormone nội sinh hay các liệu pháp hormone thay thế tổng hợp vẫn làm [2].
Khi đi vào cơ thể, mức độ hấp thu và chuyển hóa isoflavone có sự khác biệt rất lớn giữa từng cá nhân, tạo ra các mức độ đáp ứng đối kháng estrogen khác nhau [6]. Các chất chuyển hóa riêng lẻ của isoflavone, chẳng hạn như glyceollin, đã được ghi nhận là có hoạt tính giống chất điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc đặc hiệu cho từng mô, hoạt động như chất đối kháng mà không kích thích tăng sinh [6]. Do đó, isoflavone không hoạt động như một loại hormone tăng trưởng làm nở các thùy tuyến sữa hay tăng kích thước tế bào mỡ tại ngực [6], [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động lên mô vú?
Những nghiên cứu trực tiếp kiểm tra sự thay đổi của mô vú khi bổ sung isoflavone đều đưa ra kết luận đồng nhất: đậu nành không làm tăng thể tích hay kích thích sự phân chia tế bào vú [1], [5].
Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược do Delmanto và các cộng sự tiến hành trên 80 phụ nữ sau mãn kinh, các đối tượng được bổ sung 100 mg isoflavone mỗi ngày [7]. Sau 10 tháng theo dõi liên tục, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá lại bằng phương pháp chụp nhũ ảnh và siêu âm tuyến vú [7]. Kết quả chỉ ra rằng liều dùng 100 mg isoflavone mỗi ngày không hề làm thay đổi mật độ nhu mô vú trên nhũ ảnh cũng như không làm thay đổi các mô vú khi kiểm tra bằng siêu âm [7].
Để kiểm tra sâu hơn ở cấp độ tế bào, nghiên cứu của tác giả Khan và cộng sự đã theo dõi tác động của việc bổ sung isoflavone lên sự tăng sinh tế bào biểu mô tuyến vú trên 98 phụ nữ ở độ tuổi tiền mãn kinh và sau mãn kinh có nguy cơ cao [7]. Các đối tượng tham gia được cho sử dụng liều isoflavone rất cao, lên tới 235 mg mỗi ngày trong vòng 6 tháng [7]. Khi kiểm tra chỉ số dán nhãn phân bào Ki-67 và hình thái tế bào bất thường, các tác giả nhận thấy lượng isoflavone này không làm gia tăng sự tăng sinh tế bào vú so với nhóm dùng giả dược [7]. Kết quả này hoàn toàn trái ngược với liệu pháp hormone phối hợp vốn làm tăng sinh tế bào vú rõ rệt ở phụ nữ sau mãn kinh [7].
Bên cạnh đó, các đánh giá lâm sàng khác cũng chỉ ra rằng việc bổ sung isoflavone không làm tăng mật độ mô vú ở cả phụ nữ tiền mãn kinh lẫn sau mãn kinh [1]. Một tổng quan hệ thống bao gồm 7 thử nghiệm ngẫu nhiên trên phụ nữ da trắng cũng xác nhận rằng đậu nành hay isoflavone không làm biến đổi mật độ nhũ ảnh [4]. Ngay cả trong các nghiên cứu trên loài linh trưởng (khỉ cynomolgus), các hợp chất isoflavone dù dùng ở liều tương đối cao cũng không thể hiện đặc tính kích thích của estrogen, ngược lại còn làm giảm các phản ứng tăng sinh tế bào vú do estrogen gây ra [6].
Nguồn gốc của hiểu lầm: Nhầm lẫn giữa tế bào chuột và người
Nguyên nhân lớn nhất dẫn đến niềm tin rằng mầm đậu nành làm "nở ngực" hoặc kích thích mô vú bắt nguồn từ các nghiên cứu sơ khai trên động vật gặm nhấm và nuôi cấy tế bào [6], [1].
Trong các thí nghiệm ống nghiệm hoặc trên mô hình chuột bị cắt bỏ buồng trứng cấy tế bào ung thư MCF-7, isoflavone đơn lẻ từng cho thấy khả năng kích thích khối u hoặc làm phì đại tử cung [6], [5]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã nhấn mạnh rằng loài gặm nhấm có cơ chế chuyển hóa isoflavone hoàn toàn khác biệt so với con người, do đó giá trị suy diễn từ các nghiên cứu này sang cơ thể người là không chuẩn xác [5]. Thậm chí, khi điều chỉnh mô hình thí nghiệm trên chuột theo hướng gần với sinh lý tự nhiên hơn, tác dụng kích thích của isoflavone hoàn toàn biến mất [5].
Hơn thế nữa, các dữ liệu lâm sàng hiện đại đã chứng minh rằng đậu nành và các chất bổ sung isoflavone, dù dùng ở liều lượng vượt xa mức ăn uống thông thường của người châu Á, cũng không gây ra các tác động có hại hay làm thay đổi liên quan đến lâm sàng trên các hormone sinh sản ở phụ nữ [5]. Cảm giác "căng tức ngực" mà một số chị em gặp phải khi dùng bột mầm đậu nành thực chất có thể chỉ là sự giữ nước nhẹ thoáng qua hoặc do tăng cân tổng thể nếu sản phẩm bột mầm đậu nành đó chứa nhiều đường sữa và calo.
Lợi ích thực sự của đậu nành đối với sức khỏe
Mặc dù không thể giúp tăng kích thước cúp ngực, bột mầm đậu nành và các chế phẩm từ đậu nành truyền thống vẫn là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và an toàn cho sức khỏe. Đậu nành cung cấp nguồn đạm thực vật hoàn chỉnh, ít chất béo bão hòa và giàu các hoạt chất sinh học tự nhiên.
Một tổng quan hệ thống năm 2013 phân tích tổng cộng 131 bài báo (gồm 40 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, 11 thử nghiệm không đối chứng và 80 nghiên cứu quan sát) đã khẳng định việc tiêu thụ đậu nành không gây hại cho mô vú [2]. Nghiên cứu cho thấy thói quen ăn uống đậu nành tương đương với chế độ ăn truyền thống của người Nhật Bản (khoảng 2-3 khẩu phần mỗi ngày, cung cấp 25-50 mg isoflavone) có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc ung thư vú, giảm tỷ lệ tái phát và giảm tỷ lệ tử vong [2].
Các phân tích dịch tễ học tại châu Á cũng chỉ ra rằng việc tiêu thụ nhiều đậu nành có liên quan đến việc giảm khoảng một phần ba nguy cơ mắc ung thư vú ở cả phụ nữ tiền mãn kinh và sau mãn kinh [8]. Sự bảo vệ này đạt hiệu quả cao nhất khi thói quen dùng đậu nành được duy trì sớm từ thời thơ ấu và giai đoạn thanh thiếu niên [4], [8], [7]. Nhờ đặc tính điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc, isoflavone có thể kích thích biệt hóa tế bào vú tương tự như cơ chế diễn ra trong giai đoạn đầu mang thai, từ đó giúp bảo vệ tế bào khỏi các tác nhân gây đột biến [8].
Ai nên thận trọng khi dùng mầm đậu nành?
Mặc dù chế độ ăn chứa đậu nành tự nhiên rất an toàn, người tiêu dùng vẫn cần tỉnh táo trước các chế phẩm cô đặc từ mầm đậu nành. Các loại thực phẩm chức năng mầm đậu nành trôi nổi, không rõ nguồn gốc thường bị trộn lẫn tân dược kích thích giữ nước để tạo cảm giác ngực to ảo.
Tổng quan hệ thống năm 2013 lưu ý rằng, mặc dù chưa có bằng chứng rõ ràng về tác hại, các dữ liệu an toàn chắc chắn hơn vẫn là điều kiện bắt buộc trước khi đưa ra khuyến nghị sử dụng isoflavone liều cao (từ 100 mg mỗi ngày trở lên) cho những bệnh nhân mắc ung thư vú [2]. Thời điểm tiếp xúc và liều lượng isoflavone so với nồng độ estrogen nội sinh của cơ thể là những yếu tố quyết định tác động sinh học của chúng [6]. Do đó, những phụ nữ đang trong quá trình điều trị các bệnh lý ung thư nhạy cảm với hormone, người có khối u phụ khoa hoặc bệnh lý tuyến giáp cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý dùng các loại viên uống hay bột mầm đậu nành chiết xuất đậm đặc.
Bên cạnh đó, việc 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá hiệu quả của đậu nành đối với chứng bốc hỏa cho thấy đậu nành không làm giảm đáng kể các cơn bốc hỏa so với giả dược [2]. Người tiêu dùng không nên kỳ vọng quá mức vào việc bột mầm đậu nành có thể thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị y khoa cho các triệu chứng mãn kinh.
Cách sử dụng đậu nành hợp lý trong đời sống
Thay vì lạm dụng các loại bột mầm đậu nành được thần thánh hóa công dụng, chị em nên đưa đậu nành vào chế độ ăn uống một cách khoa học, xem đây là nguồn cung cấp protein lành mạnh.
Lượng dùng hợp lý mỗi ngày đã được nghiên cứu khuyến nghị là tương đương chế độ ăn truyền thống của các nước châu Á, dao động khoảng 25-50 mg isoflavone mỗi ngày [2], [4]. Mức này tương đương với 2-3 khẩu phần thực phẩm như đậu phụ, sữa đậu nành không đường hoặc đậu nành luộc (edamame) [2], [4]. Đây là ngưỡng an toàn, vừa giúp hỗ trợ bảo vệ sức khỏe tim mạch, vừa hỗ trợ ngăn ngừa các bệnh lý mạn tính mà không gây xáo trộn môi trường nội tiết [2], [4].
Nên ưu tiên sử dụng các loại thực phẩm từ đậu nành nguyên bản, chế biến tối giản thay vì các sản phẩm siêu chế biến hay viên uống bổ sung liều lượng cao [5]. Chị em có thể uống một ly sữa đậu nành vào bữa sáng hoặc bổ sung đậu phụ vào các bữa ăn chính, kết hợp đa dạng cùng các loại rau củ và chất béo tốt để tối ưu hóa khả năng hấp thu dinh dưỡng.
Tóm lại, bột mầm đậu nành không phải là phương pháp tăng kích thước ngực tự nhiên như các lời quảng cáo truyền miệng. Kích thước vòng một chủ yếu do yếu tố di truyền và tỷ lệ mỡ cơ thể quy định. Phụ nữ nên duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện thể thao để phát triển cơ ngực săn chắc và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nội tiết nào.