Sau khi phẫu thuật hoặc nhổ răng khôn, cảm giác sưng phù, đau nhức và bầm tím luôn là nỗi ám ảnh đối với nhiều người. Để giảm bớt khó chịu, không ít người mách nhau bí quyết ăn dứa tươi hoặc uống nước ép dứa với hy vọng vết thương nhanh lành. Quan niệm dân gian này bắt nguồn từ việc dứa có chứa hoạt chất kháng viêm tự nhiên mang tên bromelain.
Vậy thực hư khả năng giảm sưng viêm của bromelain dưới góc độ khoa học như thế nào? Các dữ liệu y khoa hiện nay cho thấy chiết xuất enzyme bromelain cô đặc dạng viên uống có khả năng hỗ trợ giảm phù nề, sưng đau sau phẫu thuật [1], [2]. Tuy nhiên, việc ăn dứa tươi hoàn toàn không thể thay thế cho chế phẩm chiết xuất y tế do nồng độ thấp và hàm lượng enzyme bị phân hủy trong đường tiêu hóa.
Bromelain hoạt động thế nào trong cơ thể?
Bromelain là một nhóm enzyme phân giải protein (proteolytic enzyme) tự nhiên được tìm thấy trong cây dứa [3]. Trong y học phẫu thuật tạo hình và răng hàm mặt, hoạt chất này thu hút sự chú ý nhờ tác dụng giảm đau, giảm phù nề, điều hòa phản ứng viêm và ức chế ngưng tập tiểu cầu [4]. Ngoài ra, bromelain còn được ghi nhận về khả năng làm tăng hoạt tính tiêu sợi huyết trong huyết thanh và làm giảm nồng độ fibrinogen trong huyết tương [5].
Cơ chế này hỗ trợ cơ thể dọn dẹp các mảnh vụn tế bào và dịch phù ứ đọng tại vị trí phẫu thuật, từ đó cải thiện phản ứng viêm cục bộ [4], [3]. Nó đặc biệt có hiệu quả đối với các phản ứng viêm mô mềm, chấn thương mô cục bộ kèm theo ứ dịch [3].
Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng nhổ răng khôn
Phần lớn các bằng chứng chất lượng cao về bromelain hiện nay tập trung vào các can thiệp phẫu thuật nhổ răng khôn hàm dưới, vốn là mô hình chuẩn để đánh giá phản ứng viêm mô mềm sau phẫu thuật.
Năm 2017, một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng được thực hiện trên 84 bệnh nhân phẫu thuật nhổ một răng khôn hàm dưới lệch [6]. Bệnh nhân được chia thành 4 nhóm: nhóm A không dùng thuốc (đối chứng), nhóm B uống 40 mg bromelain mỗi 6 giờ trong 6 ngày sau mổ, nhóm C tiêm dưới màng xương 4 mg dexamethasone sodium phosphate trước mổ, và nhóm D kết hợp tiêm 4 mg dexamethasone trước mổ kèm uống 40 mg bromelain mỗi 6 giờ trong 6 ngày sau mổ [6].
Kết quả vào ngày thứ 2 sau mổ cho thấy nhóm tiêm dexamethasone đơn độc (C) và nhóm kết hợp (D) giảm phù nề mặt có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng, nhưng nhóm dùng bromelain đơn độc (B) không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [6]. Đến ngày thứ 7, nhóm kết hợp dexamethasone và bromelain (D) giảm sưng rõ rệt so với đối chứng và giảm đáng kể tổng số viên thuốc giảm đau cần dùng [6]. Các tác giả kết luận bromelain dùng đơn độc mang lại hiệu quả kháng viêm vừa phải, giúp giảm sưng sau phẫu thuật nhưng chưa đạt đến mức khác biệt có ý nghĩa thống kê khi so với việc không dùng thuốc [6].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, làm mù ba công bố năm 2022 cũng so sánh hiệu lực giữa bromelain và aceclofenac trên 72 bệnh nhân phẫu thuật răng khôn hàm dưới (tỷ lệ 45 nữ và 27 nam, độ tuổi trung bình 30,72 ± 10,14) [7]. Thời gian phẫu thuật trung bình giữa hai nhóm không có sự khác biệt (44,64 ± 6,22 phút và 45,97 ± 5,70 phút) [7]. Điểm đau sau mổ ghi nhận nghiêm trọng nhất vào ngày thứ 2 và giảm hẳn vào ngày thứ 7 [7].
Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng năm 2010 đo lường khoảng cách giải phẫu cung gò má - cằm cũng kết luận việc bổ sung bromelain hỗ trợ kiểm soát rõ rệt tình trạng phù nề sau phẫu thuật nhổ răng khôn hàm trên [3].
Tổng quan hệ thống khẳng định mức độ hiệu quả
Để có cái nhìn tổng thể hơn, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích gộp nhiều nghiên cứu riêng lẻ. Một phân tích tổng quan công bố năm 2019 rà soát cơ sở dữ liệu y khoa với 117 bài báo, chọn lọc 7 nghiên cứu vào phần tổng quan và 4 nghiên cứu vào phân tích gộp [1]. Kết quả phân tích định lượng chỉ ra rằng bromelain giúp giảm đau (chênh lệch trung bình MD: -0,38; khoảng tin cậy CI: -0,66 đến -0,09), giảm phù nề (MD: -0,34; CI: -0,68 đến -0,01) và giảm tình trạng khít hàm (MD: -2,01; CI: -3,99 đến -0,02) sau phẫu thuật răng khôn hàm dưới [1].
Cùng năm 2019, một phân tích tổng quan khác tổng hợp kết quả từ 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng so sánh bromelain với giả dược sau mổ răng khôn [2]. Dữ liệu cho thấy bromelain làm giảm sưng mặt có ý nghĩa ở cả giai đoạn sớm 2-3 ngày sau mổ (SMD: -0,24; CI: -0,46 đến -0,02) và giai đoạn muộn sau 7 ngày (SMD: -0,54; CI: -0,84 đến -0,24) [2]. Hoạt chất này cũng giúp giảm đau vào ngày thứ 7 sau mổ (SMD: -0,54; CI: -0,87 đến -0,20), tuy nhiên không tạo ra khác biệt đáng kể đối với chứng khít hàm [2].
Tác dụng trên các phẫu thuật tạo hình và ghép mô
Không chỉ dừng lại ở phẫu thuật răng khôn, bromelain còn được đánh giá ở các phẫu thuật khác. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược năm 2018 trên 26 bệnh nhân tụt nướu phải ghép nướu rời (FGG) đã dùng bromelain đường uống với liều 500 mg/ngày trong 10 ngày [8]. Nhóm uống bromelain ghi nhận giảm đau đáng kể tại vùng hiến mô (điểm đau 2,605 ± 0,509) so với nhóm giả dược (4,885 ± 0,519) [8]. Đáng chú ý, bromelain không làm gia tăng nguy cơ chảy máu sau mổ [8].
Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2025 thực hiện trên 46 bệnh nhân phẫu thuật tạo hình mũi bảo tồn (gồm 8 nam và 38 nữ, độ tuổi từ 18 đến 45) chia đều cho hai nhóm bromelain và giả dược [5]. Kết quả ngày thứ 7 sau mổ ghi nhận bromelain làm giảm đáng kể tình trạng bầm tím mắt (p = 0,012) và xuất huyết dưới kết mạc (p = 0,015) [5]. Dù vậy, mức độ phù nề quanh mắt giữa hai nhóm lại không có sự khác biệt rõ rệt [5].
Hiểu lầm phổ biến: Ăn dứa tươi hay uống viên nén?
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn nhiều dứa tươi hoặc uống nước ép dứa sau phẫu thuật là có thể trị sưng viêm. Đây là một quan niệm sai lầm về mặt dược lý.
Các nghiên cứu lâm sàng đều sử dụng viên uống chiết xuất chứa bromelain tinh khiết với liều lượng chuẩn hóa rõ ràng, chẳng hạn 40 mg mỗi 6 giờ [6] hoặc 500 mg mỗi ngày [8]. Lượng enzyme bromelain tự nhiên trong thịt quả dứa rất thấp, phần lớn lại tập trung ở lõi và thân cây. Khi ăn dứa tươi, axit dạ dày và dịch vị sẽ phá hủy phần lớn cấu trúc enzyme trước khi kịp hấp thu vào máu. Việc ăn nhiều dứa tươi còn có thể gây rát lưỡi, cồn cào ruột do tính axit và tăng nồng độ đường trong máu.
Ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù bromelain được đánh giá là hoạt chất tương đối an toàn trong các báo cáo khoa học [4], việc sử dụng vẫn cần hết sức cẩn trọng. Do bromelain có đặc tính ức chế ngưng tập tiểu cầu [4], làm tăng hoạt tính tiêu sợi huyết và giảm fibrinogen huyết tương [5], những bệnh nhân có rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh nguy cơ xuất huyết.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu lâm sàng trên đều thực hiện trên người trưởng thành trải qua các phẫu thuật cụ thể như răng khôn, ghép nướu hay tạo hình mũi [6], [7], [8], [5]. Chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em từ các trích đoạn này, do đó không được tự ý dùng. Người chuẩn bị phẫu thuật lớn cũng cần thông báo cho bác sĩ phẫu thuật về bất kỳ loại thực phẩm bổ sung nào đang dùng.
Áp dụng thực tế an toàn
Đối với người vừa trải qua tiểu phẫu hoặc can thiệp răng hàm mặt muốn hỗ trợ giảm sưng viêm, bromelain tinh chế đường uống có thể xem là một lựa chọn bổ trợ hợp lý [1], [2]. Tuy nhiên, hoạt chất này không thay thế hoàn toàn cho các thuốc chống viêm, giảm đau theo đơn chuẩn của bác sĩ chuyên khoa [6], [7].
Nếu muốn bổ sung chế phẩm chứa bromelain, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được hướng dẫn liều dùng phù hợp và tránh tương tác thuốc. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng thảo dược, và không nên cố ăn quá nhiều dứa tươi với hy vọng giảm phù nề sau mổ.
Tóm lại, bromelain chiết xuất đã được khoa học ghi nhận có hiệu quả nhất định trong việc giảm sưng phù và bầm tím sau phẫu thuật. Việc hiểu đúng bản chất giữa dược phẩm chiết xuất và quả dứa tươi sẽ giúp người bệnh chăm sóc vết thương sau mổ an toàn, khoa học và đạt kết quả hồi phục tốt nhất.
