Ly cà phê sáng hay tách trà xanh: Đâu là lựa chọn tối ưu cho mạch máu não?
Mỗi sáng thức dậy, nhiều người đứng trước lựa chọn quen thuộc: pha một ly cà phê đậm đà để tỉnh táo làm việc hay hãm một ấm trà xanh thanh mát để khởi đầu ngày mới. Bên cạnh tác dụng giúp tinh thần minh mẫn, câu hỏi được nhiều độc giả quan tâm là thức uống nào thực sự mang lại lợi ích bảo vệ mạch máu não và phòng ngừa đột quỵ tốt hơn.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có: cả trà xanh và cà phê đều có liên quan đến việc giảm nguy cơ đột quỵ khi tiêu thụ ở mức độ hợp lý [1]. Tuy nhiên, trà xanh thể hiện sự ổn định hơn ở nhiều mức tiêu thụ và có lợi cho cả người từng bị đột quỵ [2]. Ngược lại, cà phê đòi hỏi sự kiểm soát chặt chẽ về liều lượng và cách pha chế, vì uống quá nhiều có thể làm tăng nguy cơ đột quỵ [3]. Đáng chú ý, việc kết hợp cả hai thức uống này trong ngày có thể mang lại hiệu quả bảo vệ mạch máu não tốt hơn so với chỉ dùng riêng lẻ từng loại [4].
Cơ chế tác động lên mạch máu não
Sau nước lọc, trà và cà phê là hai thức uống được tiêu thụ phổ biến nhất thế giới, đồng thời là nguồn cung cấp chính hoạt chất caffeine và các polyphenol chống oxy hóa trong chế độ ăn [5]. Trà xanh và trà đen đều có nguồn gốc từ cây trà, nhưng lá trà xanh không trải qua quá trình oxy hóa như trà đen [6].
Các hợp chất chống oxy hóa trong trà và cà phê được cho là yếu tố giúp bảo vệ mạch máu [7]. Bằng chứng khoa học rõ ràng nhất cho thấy trà giúp cải thiện chức năng nội mô (lớp lót bên trong mạch máu) và giảm nồng độ cholesterol toàn phần cũng như cholesterol xấu (LDL) [8]. Ngoài ra, việc tiêu thụ trà xanh còn liên quan đến cải thiện mức đường huyết, cholesterol, béo phì vùng bụng và huyết áp [5]. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) khẳng định uống 3 tách trà xanh hoặc 5 tách trà đen mỗi ngày giúp làm giảm huyết áp [6].
Đối với cà phê, thức uống này có thể giúp cải thiện độ nhạy insulin của cơ thể [7]. Tuy nhiên, giới khoa học ghi nhận vẫn chưa có cơ chế sinh học thật sự rõ ràng giải thích đầy đủ cách thức cà phê mang lại lợi ích cho hệ tim mạch [8]. Hơn nữa, tác động của cà phê lên mạch máu phụ thuộc rất lớn vào màng lọc khi pha chế: cà phê không lọc chứa hai hợp chất kahweol và cafestol làm tăng cholesterol xấu (LDL) - nguyên nhân gây bệnh mạch vành [6]. Màng lọc giúp giữ lại và loại bỏ hai hợp chất có hại này [6].
Các nghiên cứu quy mô lớn nói gì?
Để đánh giá tác động thực sự của trà và cà phê, nhiều nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn đã được thực hiện trên hàng chục nghìn người trong nhiều năm.
Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2008 tại Phần Lan đã theo dõi 26.556 nam giới hút thuốc lá, độ tuổi từ 50 đến 69 và chưa từng bị đột quỵ khi bắt đầu nghiên cứu [7]. Trong thời gian theo dõi trung bình 13,6 năm (từ năm 1985 đến cuối năm 2004), nhóm nghiên cứu ghi nhận 2.702 ca nhồi máu não, 383 ca xuất huyết nội sọ và 196 ca xuất huyết dưới nhện [7]. Kết quả sau khi hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ tim mạch cho thấy: uống nhiều cà phê và trà có liên quan đến giảm nguy cơ nhồi máu não, nhưng không có tác dụng rõ rệt với xuất huyết nội sọ hay xuất huyết dưới nhện [7]. Cụ thể, nam giới uống từ 8 tách cà phê/ngày trở lên giảm nguy cơ nhồi máu não với tỷ số nguy cơ tương đối là 0,77 so với nhóm uống dưới 2 tách/ngày [7]. Nhóm uống từ 2 tách trà/ngày trở lên có tỷ số nguy cơ nhồi máu não là 0,79 so với người không uống trà [7].
Năm 2013, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu khác tại Nhật Bản công bố kết quả theo dõi trên 82.369 người từ 45 đến 74 tuổi, không mắc bệnh tim mạch hay ung thư ở thời điểm ban đầu [1]. Sau thời gian theo dõi trung bình 13 năm (tổng cộng 1.066.718 người-năm), có 3.425 ca đột quỵ và 910 ca bệnh mạch vành được ghi nhận [1]. So với người hiếm khi uống trà xanh, người uống 2-3 tách/ngày có tỷ số nguy cơ (HR) đột quỵ là 0,86; người uống từ 4 tách/ngày trở lên có HR là 0,80 (tức giảm khoảng 20% nguy cơ) [1]. Với cà phê, so với người hiếm khi uống, tỷ số nguy cơ đột quỵ ở nhóm uống 3-6 lần/tuần là 0,89; nhóm uống 1 lần/ngày là 0,80; và nhóm uống từ 2 lần/ngày trở lên là 0,81 [1]. Nghiên cứu này nhận thấy uống nhiều trà xanh hoặc cà phê giúp giảm nguy cơ bệnh tim mạch và các phân nhóm đột quỵ, đặc biệt là xuất huyết nội sọ (với sự tương tác có ý nghĩa thống kê giữa trà xanh và cà phê, P = 0,04), nhưng không thấy mối liên hệ có ý nghĩa với bệnh mạch vành [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 dựa trên dữ liệu UK Biobank đã phân tích mối liên hệ giữa việc uống riêng lẻ hoặc kết hợp cà phê và trà đối với nguy cơ đột quỵ, sa sút trí tuệ và sa sút trí tuệ sau đột quỵ [4]. Kết quả chỉ ra những người uống kết hợp 2-3 tách cà phê cùng với 2-3 tách trà mỗi ngày có nguy cơ đột quỵ và sa sút trí tuệ thấp hơn khoảng 30% [4]. Tác dụng bảo vệ trước nguy cơ đột quỵ của sự kết hợp này thể hiện rõ rệt hơn ở nhóm tuổi từ 50 đến 65 (P = 0,044) [4]. Kết quả không thay đổi đáng kể giữa nam và nữ, tình trạng hút thuốc, uống rượu, vận động thể lực, chỉ số khối cơ thể (BMI) hay chế độ ăn [4].
Cũng trong năm 2021, một nghiên cứu khác theo dõi trung vị 18,5 năm với 9.253 ca tử vong được ghi nhận đã đánh giá nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở người có và không có tiền sử đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim [2]. Ở nhóm người từng bị đột quỵ, uống trà xanh giúp giảm mạnh nguy cơ tử vong so với người không uống: tỷ số nguy cơ (HR) lần lượt là 0,73 (uống 1-6 tách/tuần), 0,65 (1-2 tách/ngày), 0,56 (3-4 tách/ngày), 0,52 (5-6 tách/ngày) và giảm xuống chỉ còn 0,38 ở người uống từ 7 tách/ngày trở lên [2]. Ngược lại, cà phê giúp giảm nguy cơ tử vong ở nhóm người chưa từng bị đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim, với HR là 0,86 (uống 1-6 tách/tuần), 0,86 (1 tách/ngày) và 0,82 (từ 2 tách/ngày trở lên) [2].
Gần đây nhất, nghiên cứu bệnh - chứng quốc tế INTERSTROKE công bố năm 2024 đã khảo sát trên 13.462 bệnh nhân bị đột quỵ lần đầu và 13.488 người đối chứng tại 32 quốc gia (độ tuổi trung bình 61,7; 59,6% là nam giới) [3]. Trong tổng số người tham gia, 19,4% không uống trà hay cà phê, 47,0% chỉ uống trà, 14,9% chỉ uống cà phê và 18,6% uống cả hai [3]. Kết quả cho thấy uống cà phê mức độ ít đến vừa phải không làm thay đổi nguy cơ đột quỵ, nhưng uống nhiều cà phê (trên 4 tách/ngày) làm tăng nguy cơ đột quỵ nói chung (tỷ số chênh OR = 1,37) và đột quỵ thiếu máu cục bộ (OR = 1,32) [3]. Trái lại, uống trà ở mức cao nhất có liên quan đến giảm nguy cơ đột quỵ nói chung (OR = 0,81) và đột quỵ thiếu máu cục bộ (OR = 0,81) [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn tổng thể, bằng chứng ủng hộ lợi ích giảm nguy cơ đột quỵ của trà được đánh giá là thuyết phục [6]. Uống trà không chỉ liên quan đến giảm nguy cơ đột quỵ, tiểu đường, trầm cảm mà còn cải thiện huyết áp và mỡ máu [5]. Thậm chí ở người đã có bệnh nền tim mạch hoặc tiền sử đột quỵ, việc duy trì uống trà xanh vẫn tiếp tục mang lại lợi ích giảm tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch [2].
Đối với cà phê, hầu hết các nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu ghi nhận mối liên hệ mức độ yếu giữa việc tiêu thụ cà phê lượng vừa phải và giảm nguy cơ đột quỵ [8]. Đáng ngạc nhiên là trong các nghiên cứu dịch tễ học, cà phê có tác động trung tính hoặc làm giảm nguy cơ rối loạn nhịp nhĩ và nhịp thất [5].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu đánh giá lượng tiêu thụ thông qua bảng câu hỏi tự khai báo tại thời điểm ban đầu [1]. Kết quả giữa các nghiên cứu về việc uống riêng lẻ cà phê và trà đôi khi chưa đồng nhất [4]. Nghiên cứu INTERSTROKE năm 2024 là thiết kế bệnh - chứng nhằm mục đích tạo giả thuyết cho các biện pháp can thiệp dự phòng trong tương lai [3]. Giới chuyên môn nhận định vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng dài hạn để làm rõ cơ chế sinh học của cà phê đối với sức khỏe mạch máu [8].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là "cà phê nào cũng tốt như nhau". Thực tế, cách pha chế quyết định lớn đến tác động tim mạch của cà phê [6]. Các loại cà phê không qua màng lọc như cà phê đun sôi, cà phê pha kiểu bình ép (caffetiere), cà phê Hy Lạp và cà phê Thổ Nhĩ Kỳ giữ lại hợp chất kahweol và cafestol, làm tăng mạnh LDL-cholesterol trong máu [6]. Trong khi đó, cà phê lọc (như cà phê túi lọc, cà phê hòa tan, cà phê máy dùng cốt cà phê lỏng) đã loại bỏ được các chất này [6]. Riêng cà phê espresso và một số loại cà phê máy có thể thuộc nhóm lọc hoặc không lọc tùy thuộc vào loại máy, loại cà phê và màng lọc sử dụng [6].
Hiểu lầm thứ hai là "uống càng nhiều cà phê càng bảo vệ não tốt". Dù một nghiên cứu cũ trên nam giới hút thuốc lá tại Phần Lan thấy lợi ích ở mức từ 8 tách/ngày trở lên [7], nhưng dữ liệu quốc tế đa quốc gia mới nhất năm 2024 cảnh báo việc uống trên 4 tách cà phê mỗi ngày có liên quan đến tăng 37% nguy cơ đột quỵ nói chung và 32% nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ [3].
Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng các loại nước trà đóng chai nhiều đường với trà nguyên chất. Các loại trà đá pha sẵn có thêm đường (sucrose, fructose hoặc glucose) được xếp vào nhóm đồ uống có đường tương tự nước ngọt có gas hay nước tăng lực, không phải là thức uống lành mạnh được khuyến nghị [6].
Ai nên thận trọng khi dùng trà và cà phê?
Dù mang lại nhiều lợi ích, caffeine ở liều cao có thể làm tăng cảm giác lo âu, gây mất ngủ, làm tăng đào thải canxi và có khả năng làm tăng nguy cơ gãy xương [5]. Do đó, người hay bị mất ngủ, rối loạn lo âu hoặc người có nguy cơ loãng xương cần hết sức lưu ý không dùng liều cao [5].
Những người có mức cholesterol xấu (LDL) cao hoặc có nguy cơ bệnh mạch vành cần thận trọng tuyệt đối với các loại cà phê không qua màng lọc [6]. Bên cạnh đó, những người đang có thói quen uống quá nhiều cà phê (trên 4 tách mỗi ngày) được khuyến cáo nên cân nhắc tránh mức tiêu thụ cao này để phòng ngừa nguy cơ đột quỵ cấp tính [3]. Người có bệnh lý nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị nên tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh lượng đồ uống chứa caffeine phù hợp với thể trạng cá nhân.
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để tối ưu hóa lợi ích bảo vệ mạch máu não từ trà và cà phê, người trưởng thành có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau đây dựa trên hướng dẫn dinh dưỡng và nghiên cứu khoa học:
Về lượng dùng và sự kết hợp: Theo hướng dẫn dinh dưỡng của Hà Lan, người dân nên uống 3 tách trà mỗi ngày (trà xanh hoặc trà đen) [6]. Với cà phê, mức tiêu thụ an toàn và có lợi trong nhiều nghiên cứu là khoảng 1 đến 2 tách mỗi ngày [1]. Nếu sử dụng cả hai, việc kết hợp uống 2-3 tách cà phê cùng 2-3 tách trà mỗi ngày là công thức liên quan đến mức giảm khoảng 30% nguy cơ đột quỵ và sa sút trí tuệ, đặc biệt có lợi cho người ở độ tuổi 50-65 [4]. Đối với người từng có tiền sử đột quỵ, duy trì uống trà xanh từ 3-4 tách/ngày trở lên có liên quan đến giảm rõ rệt nguy cơ tử vong [2].
Về cách chế biến và kết hợp dinh dưỡng: Hãy thay thế hoàn toàn cà phê không lọc bằng cà phê có màng lọc [6]. Khi uống trà và cà phê, cần hạn chế cho thêm đường để tránh biến chúng thành đồ uống có đường không tốt cho sức khỏe [6]. Ngoài ra, những người có thói quen uống trà và cà phê hàng ngày cần chú ý bổ sung đầy đủ canxi trong chế độ ăn uống để bù đắp lượng canxi có thể bị hao hụt do caffeine [5].
Tóm lại, cả trà xanh và cà phê lọc dùng ở mức độ vừa phải đều là những mảnh ghép có lợi trong chế độ ăn uống của người trưởng thành nhằm bảo vệ mạch máu não [8]. Trà xanh chiếm ưu thế nhờ tính an toàn cao ngay cả khi uống nhiều và hỗ trợ tốt cho người đã có tiền sử bệnh mạch máu [2], trong khi cà phê cần được giới hạn dưới 4 tách mỗi ngày và pha qua màng lọc [3]. Lắng nghe cơ thể, duy trì chế độ ăn đủ canxi và tham vấn bác sĩ khi có bệnh nền sẽ giúp bạn tận hưởng trọn vẹn lợi ích từ hai thức uống quen thuộc này [5].
