Thói quen uống cà phê mỗi sáng của nhiều người gần đây xuất hiện thêm lựa chọn mới: cà phê pha bột nấm dược liệu. Các lời quảng cáo hứa hẹn thức uống này giúp tăng cường miễn dịch, giảm căng thẳng và tốt cho não bộ hơn hẳn cà phê thông thường. Nhiều người tiêu dùng băn khoăn liệu việc chi trả mức giá đắt đỏ hơn cho các gói cà phê nấm có thực sự mang lại lợi ích vượt trội như lời đồn.
Câu trả lời ngắn gọn là cà phê nấm thực sự có bổ sung thêm các vi chất và hoạt chất sinh học từ nấm dược liệu, nhưng không phải là "thần dược" vượt trội hoàn toàn so với cà phê truyền thống. Bản thân hạt cà phê thông thường đã chứa nhiều chất chống viêm và bảo vệ thần kinh mạnh mẽ [1]. Việc thêm nấm giúp cộng hưởng thêm dưỡng chất hỗ trợ miễn dịch và thích nghi căng thẳng, nhưng hiệu quả thực tế còn phụ thuộc rất lớn vào loại nấm, cách pha chế và cơ địa mỗi người [2], [3].
Cơ chế tác động của nấm dược liệu và cà phê
Nấm chức năng thường được chia thành hai nhóm phổ biến là nấm dược liệu và nấm thích nghi (adaptogenic) [2]. Nấm thích nghi chứa các hoạt chất giúp cơ thể điều chỉnh và chống lại các tác nhân gây căng thẳng về hóa học, sinh học cũng như thể chất [2]. Thay vì giảm viêm để cắt cơn đau đầu hay trị ho ngay lập tức, các chất thích nghi này hỗ trợ cơ chế phản ứng căng thẳng của cơ thể hoạt động bình thường và cân bằng năng lượng [2], [4].
Bên cạnh đó, các phân tử trong nấm dược liệu mang lại khả năng chống oxy hóa, kháng viêm, điều hòa miễn dịch, kháng khuẩn và bảo vệ gan [2]. Thành tế bào nấm giàu chất xơ hòa tan, chủ yếu là beta-glucan và chitosan, có tác dụng giảm cholesterol toàn phần, giảm cholesterol xấu (LDL) và kiểm soát đường huyết [2]. Một số hợp chất từ nấm như polysaccharide, terpene và hợp chất phenolic cũng đóng vai trò tạo nên các hoạt tính dược lý bảo vệ tế bào và thần kinh [5].
Tuy nhiên, người dùng không nên quên rằng bản thân cà phê truyền thống đã là một thức uống chức năng tự nhiên [1]. Cà phê rất giàu hợp chất phenolic, đặc biệt là axit chlorogenic [1]. Việc tiêu thụ axit chlorogenic hàng ngày qua tách cà phê thông thường đã được chứng minh có tiềm năng lớn trong việc điều hòa miễn dịch, kiểm soát phản ứng viêm, chống ung thư và kìm hãm sự tiến triển của các bệnh thoái hóa thần kinh [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cà phê nấm?
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành so sánh hàm lượng hoạt chất sinh học trong ba loại cà phê gồm: cà phê pha máy, cà phê hòa tan và cà phê pha truyền thống, khi kết hợp cùng quả thể nấm đông trùng hạ thảo (Cordyceps militaris) và nấm hầu thủ (Hericium erinaceus) [3]. Trong đó, nấm đông trùng hạ thảo vốn được biết đến với đặc tính kích thích miễn dịch và tăng cường thể lực, còn nấm hầu thủ nổi tiếng với khả năng kích thích yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) [3]. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử (AAS) và sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (RP-HPLC) để phân tích mẫu [3].
Kết quả phân tích năm 2024 cho thấy ở nhóm cà phê đối chứng không pha nấm, cà phê pha truyền thống là nguồn cung cấp các nguyên tố sinh học tốt nhất [3]. Khi thêm nấm, loài đông trùng hạ thảo cung cấp bổ sung nhiều magie (Mg), kẽm (Zn), đồng (Cu), natri (Na), kali (K) và canxi (Ca) nhất, trong khi nấm hầu thủ mang lại hàm lượng sắt (Fe) nhỉnh hơn một chút [3]. Đặc biệt, việc bổ sung đông trùng hạ thảo làm tăng hàm lượng axit 4-feruloylquinic lên 18,6 mg/200 mL và axit 3,5-di-caffeoylquinic lên 3,76 mg/200 mL [3]. Nghiên cứu kết luận sự kết hợp giữa cà phê pha truyền thống và nấm đông trùng hạ thảo mang lại lợi ích bổ sung hoạt chất sinh học tốt nhất cho chế độ ăn hàng ngày [3].
Một tổng quan công bố năm 2025 ghi nhận các ứng dụng lên men hạt cà phê xanh (giống Mandheling từ Indonesia) bằng hệ sợi nấm dược liệu như nấm thượng hoàng (Phellinus linteus), nấm hầu thủ, nấm linh chi (G. lucidum) hoặc nấm mốc (Monascus purpureus, Monascus ruber) thông qua phương pháp nuôi cấy bán rắn [6]. Cà phê rang từ hạt lên men nấm mốc cho thu hoạch lượng polyphenol và flavonoid cao hơn, tăng cường hoạt tính chống oxy hóa và tăng lượng axit chlorogenic trong dịch chiết nước nóng [6]. Đáng chú ý, chủng M. ruber thể hiện khả năng kích thích đại thực bào mạnh nhất và ức chế sản xuất oxit nitric mà không gây độc tế bào, trong khi hàm lượng caffeine giữ nguyên không đổi [6]. Dù vậy, đây là các dữ liệu phân tích hóa sinh và tế bào học, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người uống cà phê nấm [6], [3].
Ngoài cà phê, truyền thống châu Á từ lâu đã dùng nấm linh chi, nấm vân chi (T. versicolor) và nấm chaga (I. obliquus) pha nước nóng làm trà để tăng miễn dịch, giảm viêm và chống mệt mỏi [6]. Các thử nghiệm chiết xuất có hỗ trợ siêu âm gần đây cho thấy quy trình chiết xuất nước nóng tiêu chuẩn hóa đối với trà nấm linh chi có thể tăng hiệu suất thu hồi hoạt chất sinh học thêm 30%-40% và giảm thời gian sản xuất [6]. Một nghiên cứu proteomic năm 2024 trên nấm Laricifomes officinalis và nấm khiêu vũ (Grifola frondosa - maitake) cũng phát hiện các protein liên quan đến con đường tín hiệu tế bào miễn dịch và bảo vệ thần kinh, nhưng quy trình chiết xuất protein nấm hiện vẫn còn nhiều hạn chế kỹ thuật [5].
Hiểu lầm thường gặp về cà phê nấm
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cà phê nấm hoàn toàn không có caffeine hoặc luôn ít caffeine hơn cà phê thường. Thực tế, nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng ở dòng cà phê lên men cùng nấm, hàm lượng caffeine hoàn toàn không thay đổi so với ban đầu [6]. Chỉ những sản phẩm thay thế cà phê được pha trộn thuần túy từ hệ sợi nấm (như chaga, đông trùng hạ thảo, hầu thủ, linh chi) kết hợp thảo mộc khác mà không có hạt cà phê mới không chứa caffeine [6].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống cà phê nấm sẽ trị dứt điểm căng thẳng hay chữa khỏi bệnh lý thần kinh. Các tài liệu khoa học năm 2022 và 2024 nhấn mạnh nấm chức năng chỉ được quản lý dưới dạng thực phẩm bổ sung, không phải là thuốc chữa bệnh [2]. Dù các chất thích nghi (adaptogen) có tiềm năng điều hòa hệ thần kinh - nội tiết - miễn dịch và giảm stress oxy hóa, cơ chế hoạt động chi tiết của chúng vẫn chưa được hiểu hết và rất cần các thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận hiệu quả thực tế [4], [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người tiêu dùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thêm bất kỳ loại nấm chức năng nào vào chế độ ăn uống hàng ngày [2]. Việc sử dụng nấm chức năng không đúng cách có thể dẫn đến các tác dụng phụ không mong muốn cho cơ thể như cảm giác buồn nôn [2].
Những người có bệnh nền, phụ nữ mang thai hoặc người đang tìm hiểu về sức khỏe sinh sản cũng cần lưu ý. Tổng quan năm 2024 cho thấy dù phần lớn chất thích nghi từ nấm có tác động tích cực đến việc tạo hormone sinh dục và giảm viêm, tác động cụ thể của chúng lên chức năng sinh sản nam và nữ vẫn còn ít được nghiên cứu và cần thêm bằng chứng lâm sàng [4]. Do đó, người đang điều trị bệnh hoặc dùng thuốc kê đơn không nên tự ý dùng nấm dược liệu thay thế phác đồ chuẩn của bác sĩ [2], [5].
Cách áp dụng thực tế để đạt lợi ích tối ưu
Nếu muốn trải nghiệm lợi ích của nấm dược liệu trong tách cà phê, cách pha chế đóng vai trò quyết định đến lượng dưỡng chất nhận được. Dữ liệu nghiên cứu năm 2024 chứng minh việc kết hợp bột quả thể nấm (đặc biệt là nấm đông trùng hạ thảo và nấm hầu thủ) vào cà phê pha truyền thống mang lại hàm lượng khoáng chất (Mg, Zn, Cu, Fe, K, Ca) và axit phenolic cao hơn hẳn so với cà phê hòa tan hay cà phê pha máy [3]. Khi pha hoặc chế biến tại nhà, việc dùng nước nóng để chiết xuất là phương pháp truyền thống hiệu quả giúp giải phóng các hợp chất sinh học từ nấm khô hoặc bột nấm [6].
Về khâu bảo quản, nấm chức năng có cấu trúc dễ bị xuống cấp sau thu hoạch như biến màu, mất độ ẩm và suy giảm chất dinh dưỡng do các yếu tố bên trong lẫn điều kiện lưu trữ bên ngoài [7]. Người dùng nên chọn mua sản phẩm từ các nhà sản xuất áp dụng công nghệ bảo quản hiện đại không dùng nhiệt (như siêu âm, ánh sáng xung, áp suất cao) và đóng gói kín để giữ trọn vẹn hoạt tính sinh học [7]. Nếu không có nhu cầu mua cà phê nấm đắt tiền, việc duy trì uống cà phê truyền thống kết hợp ăn các loại nấm thực phẩm thông thường trong bữa ăn hàng ngày cũng đã đủ giúp cơ thể nhận được chất xơ beta-glucan giảm cholesterol, kiểm soát đường huyết và chất chống oxy hóa tự nhiên [2], [1], [8].
Tóm lại, cà phê nấm là một thức uống kết hợp thú vị, giúp bổ sung thêm khoáng chất và các hoạt chất hỗ trợ miễn dịch, thích nghi căng thẳng từ nấm vào tách cà phê quen thuộc [2], [3]. Tuy nhiên, bản thân cà phê truyền thống đã rất giàu dưỡng chất bảo vệ sức khỏe [1], nên người tiêu dùng hãy xem cà phê nấm như một lựa chọn làm phong phú khẩu vị thay vì kỳ vọng như thuốc chữa bệnh, đồng thời hỏi ý kiến bác sĩ nếu có cơ địa nhạy cảm [2].
