Các loại viên uống và nước giải rượu cấp tốc thực chất hoạt động ra sao?

Sau những buổi liên hoan hay tiệc tùng tiếp khách, cảm giác đau đầu, buồn nôn, khát nước và mệt mỏi rã rời vào sáng hôm sau là nỗi ám ảnh của rất nhiều người. Để đối phó với tình trạng này, không ít người tìm đến các loại viên uống, viên sủi hoặc nước giải rượu được quảng cáo là "thần dược cấp tốc" giúp đào thải cồn nhanh chóng. Nhiều người tin rằng chỉ cần uống một gói nước hoặc vài viên nang trước hay sau chầu nhậu là có thể bảo vệ gan và hoàn toàn tỉnh táo.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy không có sản phẩm nào có thể lập tức "hóa giải" nồng độ cồn trong máu hay ngăn ngừa triệt để các tác hại của rượu bia. Các thành phần phổ biến như vitamin nhóm B hay axit amin chỉ đóng vai trò hỗ trợ chuyển hóa dinh dưỡng hoặc cải thiện phần nào một vài triệu chứng khó chịu, chứ không thể làm tăng tốc độ đào thải cồn của gan một cách thần kỳ như nhiều lời đồn đại.

Rượu bia gây say và cảm giác nôn nao bằng cách nào?

Để hiểu rõ hiệu quả thực sự của các chế phẩm giải rượu, trước hết cần nắm được phản ứng của cơ thể khi tiếp nhận đồ uống có cồn. Khi rượu đi vào hệ tiêu hóa, gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn lượng cồn thành chất trung gian acetaldehyde, trước khi tiếp tục phân giải thành acetate và đào thải ra ngoài. Tình trạng nôn nao sau khi uống rượu là hệ quả tiêu cực phổ biến nhất của việc uống nhiều rượu ^[1]. Có khoảng 80% người uống rượu thừa nhận từng trải qua cảm giác nôn nao ít nhất một lần trong năm qua, trong khi khoảng 20% người có khả năng đề kháng với tình trạng này ^[1].

Tình trạng nôn nao đặc trưng bởi cảm giác khó chịu toàn thân cùng nhiều triệu chứng điển hình như đau đầu, khát nước, buồn ngủ và giảm khả năng tập trung ^[1]. Rất nhiều người cho rằng tình trạng mệt mỏi này chủ yếu bắt nguồn từ việc cơ thể bị mất nước nghiêm trọng sau khi uống đồ uống có cồn. Thế nhưng, một thử nghiệm can thiệp đối chứng ngẫu nhiên mù đôi với 214 người tham gia đã cho thấy không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa sự biến thiên lượng nước trong cơ thể và lượng rượu tiêu thụ ^[2]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng sự cân bằng điện giải và khoáng chất do rượu gây ra là không đáng kể và tình trạng mất nước nghiêm trọng dường như không xảy ra ^[2].

Thành phần phổ biến trong viên giải rượu thực chất là gì?

Khảo sát thị trường cho thấy các sản phẩm giải rượu thường kết hợp rất nhiều hoạt chất khác nhau để tạo cảm giác an tâm cho người dùng. Một nghiên cứu đánh giá 82 sản phẩm điều trị nôn nao trên thị trường ghi nhận các thành phần phổ biến nhất bao gồm vitamin B, vitamin C, chiết xuất cây kế sữa (silymarin), dihydromyricetin (DHM) và N-acetyl L-cysteine (NAC) ^[3]. Ngoài ra, nhiều công thức còn bổ sung thêm các loại đường đơn, khoáng chất và chiết xuất thảo mộc nhằm tăng cường bù đắp năng lượng.

Nguyên lý được các nhà sản xuất đưa ra là vitamin nhóm B và các axit amin sẽ đóng vai trò như các coenzyme giúp thúc đẩy chu trình chuyển hóa tại tế bào gan. Axit amin như L-cysteine hoặc NAC được cho là giúp bổ sung tiền chất chống oxy hóa, hỗ trợ gan trung hòa các gốc tự do sinh ra trong quá trình oxy hóa ethanol. Dù về mặt lý thuyết sinh hóa các chất này rất cần thiết cho cơ thể, nhưng việc bổ sung ồ ạt qua đường uống cấp tốc trước hoặc sau bữa nhậu lại mang đến kết quả hoàn toàn khác biệt trong thực tế nghiên cứu.

Các vitamin và axit amin có thực sự giúp giải độc cồn?

Nhiều người lầm tưởng rằng nạp thật nhiều vitamin nhóm B và khoáng chất sẽ giúp cơ thể nhanh chóng đào thải nồng độ cồn trong máu. Trái ngược với niềm tin phổ biến này, thử nghiệm can thiệp đối chứng trên 214 người tham gia đã chứng minh việc can thiệp bằng thực phẩm bổ sung chỉ chứa vitamin, khoáng chất và các hợp chất chống oxy hóa không dẫn đến cải thiện có ý nghĩa thống kê đối với các triệu chứng nôn nao ^[2].

Tác động của vitamin đối với tốc độ chuyển hóa cồn cũng đã được làm rõ trong nhiều công trình trước đây. Một nghiên cứu của tác giả Kelly và cộng sự ghi nhận việc truyền tĩnh mạch phức hợp vitamin B và vitamin C không mang lại tác động đáng kể nào đối với tốc độ chuyển hóa cồn trong cơ thể ^[4]. Tương tự, nghiên cứu của tác giả Laas thử nghiệm chế phẩm gồm men khô, vitamin B1, vitamin B6 và vitamin B2 trên người dùng cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ cồn hoặc nồng độ acetaldehyde trong máu giữa nhóm dùng sản phẩm và nhóm dùng giả dược ^[4]. Mặc dù sản phẩm này có ghi nhận cải thiện một số triệu chứng riêng lẻ như cảm giác khó chịu, bồn chồn hay sốt ruột, nhưng tình trạng sức khỏe tổng thể không có sự cải thiện đáng kể ^[4]. Bên cạnh đó, nghiên cứu của tác giả Ylikahri và cộng sự cũng kết luận các loại đường như fructose và glucose không có tác dụng đáng kể đối với quá trình chuyển hóa cồn cũng như mức độ nghiêm trọng của cảm giác nôn nao ^[4].

Đối với các axit amin và hợp chất thảo dược, một tổng quan hệ thống năm 2022 tổng hợp 21 nghiên cứu trên 386 người tham gia cho thấy L-cysteine có làm giảm điểm số triệu chứng nôn nao tổng thể so với giả dược với mức ý nghĩa thống kê P = 0,043 ^[5]. Tổng quan này cũng ghi nhận một số chiết xuất như chiết xuất đinh hương, axit tolfenamic, pyritinol, chiết xuất quả khúng khéng (Hovenia dulcis), hồng sâm và nước ép lê Hàn Quốc có ghi nhận mức giảm triệu chứng nôn nao vượt trội so với giả dược ^[5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh tất cả bằng chứng về hiệu quả can thiệp này đều bị xếp ở mức chất lượng rất thấp do những lo ngại về phương pháp luận và tính thiếu chuẩn xác ^[5].

Những nghiên cứu khoa học nói gì về các chế phẩm thương mại?

Khi kiểm nghiệm các công thức giải rượu cụ thể trên thị trường, kết quả thu được giữa các nghiên cứu lâm sàng vẫn còn nhiều mâu thuẫn và tồn tại những giới hạn phương pháp nhất định.

Chẳng hạn, một nghiên cứu mở đánh giá sự hài lòng của người tiêu dùng đối với thực phẩm bổ sung After-Effect được tiến hành trên 113 người, với 103 người hoàn thành nghiên cứu ^[1]. Những người tham gia uống 3 viên trước khi uống rượu và 2 viên trước khi đi ngủ, sau đó điền khảo sát vào ngày hôm sau ^[1]. Kết quả cho thấy 88% người tham gia báo cáo sản phẩm có hiệu quả làm giảm nôn nao sau uống rượu ^[1]. Sản phẩm này giúp cải thiện đáng kể mức độ nghiêm trọng chung của cơn nôn nao và tất cả triệu chứng riêng lẻ, ngoại trừ triệu chứng hồi hộp ^[1]. Đặc biệt, mức độ nghiêm trọng của vấn đề suy giảm tập trung đã giảm rõ rệt với P = 0,0001 ^[1]. Tuy nhiên, các tác giả cũng thừa nhận đây là nghiên cứu nhãn mở tại nhà và cần có các thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng để xác nhận ^[1].

Ở một hướng tiếp cận khác, một thử nghiệm sơ bộ năm 2020 trên 13 người uống rượu có kiểm soát để tìm hiểu tác dụng của phức hợp thuốc SJP-001 chứa 220 mg naproxen và 60 mg fexofenadine, với 5 người đủ tiêu chuẩn đưa vào phân tích hiệu quả ^[6]. Kết quả chỉ ra SJP-001 giúp cải thiện đáng kể điểm mức độ nôn nao tổng thể so với giả dược với p = 0,042 ^[6]. Tuy nhiên, khi dùng riêng lẻ từng hoạt chất naproxen hoặc fexofenadine thì sự khác biệt so với giả dược không đạt ý nghĩa thống kê ^[6]. Chế phẩm này cũng làm giảm các triệu chứng riêng lẻ như mệt mỏi, khát nước, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn nhưng không đạt ý nghĩa thống kê và cần được thử nghiệm trên cỡ mẫu lớn hơn ^[6].

Khi đánh giá tổng thể toàn bộ các biện pháp can thiệp, một tổng quan hệ thống đăng tải năm 2005 đối với 8 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã đi đến kết luận rằng không có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy bất kỳ can thiệp y khoa thông thường hay bổ sung nào có hiệu quả trong việc ngăn ngừa hoặc điều trị tình trạng nôn nao do rượu ^[7]. Trong các chất được rà soát, chỉ có axit tolfenamic, axit gamma linolenic từ cây lưu ly và một chế phẩm từ nấm men là ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[7]. Một tổng quan khác năm 2005 cũng khẳng định hiện vẫn chưa có đủ bằng chứng để ủng hộ việc sử dụng các liệu pháp tự nhiên và bổ sung như một biện pháp can thiệp chính cho các rối loạn do sử dụng chất ^[8]. Trong khi chiết xuất xương rồng lê gai cho thấy tiềm năng trong việc phòng ngừa nôn nao, thì chiết xuất atiso lại cho kết quả tiêu cực ^[8].

Bằng chứng hạn chế và nguy cơ tiềm ẩn từ sản phẩm giải rượu

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại viên uống hay nước giải rượu được làm từ thảo dược và vitamin nên hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy tiện. Thực tế, chất lượng và độ an toàn của nhiều sản phẩm trôi nổi trên thị trường đang đặt ra nhiều dấu hỏi lớn đối với giới chuyên môn y tế.

Một nghiên cứu năm 2021 phân tích 82 sản phẩm chống nôn nao trên thị trường đã chỉ ra rằng có tới 62,2% sản phẩm chứa một hoặc nhiều loại vitamin với liều lượng vượt quá mức khuyến nghị hàng ngày ^[3]. Đáng lo ngại hơn, có 28,1% trong số các sản phẩm công bố hàm lượng vitamin B3 và 8,0% sản phẩm chứa vitamin B9 đã vượt quá mức dung nạp tối đa cho phép ^[3]. Ngoài ra, liều lượng của các thành phần như DHM không được báo cáo ở 59% sản phẩm và NAC không được báo cáo ở 73% sản phẩm chứa các chất này ^[3]. Một đánh giá y văn khoa học trong cùng nghiên cứu này cho thấy hoàn toàn không có dữ liệu đối chứng trên người được bình duyệt chứng minh tính an toàn hoặc hiệu quả của bất kỳ sản phẩm nào trong số 82 sản phẩm được đánh giá ^[3].

Không những vậy, nghiên cứu này còn phát hiện 64,6% sản phẩm có tên hoặc bao bì đưa ra các tuyên bố điều chỉnh bệnh tật một cách rõ ràng ^[3]. Đặc biệt, có 45,1% sản phẩm chứa NAC, vốn là hoạt chất đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đăng ký dưới dạng thuốc và bị cấm sử dụng như một thành phần trong thực phẩm bổ sung hoặc thực phẩm thông thường ^[3].

Hiểu lầm tai hại: Uống viên giải rượu để "uống được nhiều hơn"

Một trong những hệ lụy nguy hiểm nhất của viên giải rượu cấp tốc là tạo ra tâm lý ỷ lại và cảm giác an toàn giả tạo. Khi nghĩ rằng mình đã có một "lá chắn" bảo vệ gan và trung hòa độc tố, nhiều người sẵn sàng nâng ly nhiều hơn, uống vượt quá ngưỡng chịu đựng thông thường của cơ thể.

Thực tế, việc sử dụng các sản phẩm giải rượu không làm thay đổi đáng kể nồng độ cồn trong máu cũng như không giúp gan tránh khỏi sự tàn phá của việc lạm dụng rượu bia ^[4]. Chiết xuất polysaccharides từ sâm Tây Bá Lợi Á (PEA) dù giúp giảm biến đổi glucose và protein phản ứng C sau uống rượu nhưng cũng không hề có tác động đến quá trình chuyển hóa cồn ^[4]. Nguy hại hơn, việc dùng vitamin E hay chế phẩm thảo dược Liv 52 cũng đã được ghi nhận là không mang lại hiệu quả hữu ích nào đối với bệnh gan liên quan đến rượu ^[8]. Nếu cứ tiếp tục dung nạp một lượng lớn ethanol vào cơ thể rồi trông cậy vào vài viên nang hỗ trợ, gan vẫn sẽ chịu tổn thương viêm âm thầm, dẫn đến nguy cơ gan nhiễm mỡ, viêm gan và xơ gan theo thời gian.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với sản phẩm giải rượu?

Việc sử dụng tùy tiện các chế phẩm giải rượu có thể gây ra những rủi ro sức khỏe không lường trước, đặc biệt ở những nhóm đối tượng có bệnh lý nền.

Những người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan hoặc bệnh thận tuyệt đối không nên tự ý dùng các sản phẩm giải rượu liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Gan và thận vốn đang suy yếu sẽ phải gánh thêm áp lực chuyển hóa một lượng lớn vitamin vượt ngưỡng dung nạp và các hợp chất thảo mộc chưa rõ nguồn gốc ^[3]. Những người có bệnh lý tim mạch, người có cơ địa dễ dị ứng hoặc phụ nữ mang thai cũng cần tránh xa các chế phẩm chưa được kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt. Nếu đang trong quá trình điều trị y tế và sử dụng thuốc kê đơn, việc tự ý kết hợp viên giải rượu có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm, làm giảm tác dụng của thuốc điều trị hoặc tăng độc tính cho cơ thể.

Giải pháp tự nhiên giúp cơ thể phục hồi sau bữa rượu

Thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm giải rượu đắt đỏ và thiếu bằng chứng thuyết phục, mỗi người hoàn toàn có thể giúp cơ thể hồi phục bằng những biện pháp sinh hoạt khoa học, tự nhiên và an toàn.

Biện pháp quan trọng hàng đầu và hiệu quả nhất để phòng tránh các triệu chứng khó chịu do rượu gây ra chính là kiêng cữ hoặc uống rượu ở mức độ vừa phải ^[7]. Khi tham gia các buổi tiệc, hãy tạo thói quen uống chậm rãi, xen kẽ các ngụm nước lọc giữa các lần nâng ly để làm loãng nồng độ cồn trong dạ dày và hạn chế tốc độ hấp thu của hệ tiêu hóa.

Trước khi bắt đầu uống rượu, tuyệt đối không để bụng đói. Việc nạp một bữa ăn đầy đủ tinh bột, đạm và chất béo lành mạnh sẽ giúp tạo lớp lót bảo vệ niêm mạc dạ dày, làm chậm quá trình cồn ngấm vào máu. Vào ngày hôm sau, hãy ưu tiên nghỉ ngơi trong không gian yên tĩnh, ăn các món cháo loãng, súp ấm, bổ sung nước canh rau hoặc nước ép trái cây tươi để nạp lại năng lượng tự nhiên cho cơ thể.

Nhìn chung, các loại viên uống và nước giải rượu hiện nay không phải là "phép màu" có thể xóa tan tác hại của cồn hay giúp bạn tỉnh táo tức thì sau cơn say. Thay vì tìm kiếm những giải pháp cấp tốc tiềm ẩn nhiều rủi ro, việc tự kiểm soát lượng rượu nạp vào cơ thể và duy trì thói quen ăn uống khoa học mới là chìa khóa bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.