Sau những buổi liên hoan, câu hỏi quen thuộc mà nhiều người đặt ra là uống 2 lon bia thì bao lâu cơ thể mới đào thải sạch cồn để có thể lái xe an toàn. Không ít người cho rằng chỉ cần ngủ một giấc ngắn hay uống nhiều nước là nồng độ cồn sẽ về mức 0. Tuy nhiên, tốc độ làm việc của gan có giới hạn sinh lý nhất định và không thể tăng tốc theo ý muốn chủ quan.

Thông thường, với một người trưởng thành khỏe mạnh, cơ thể cần trung bình từ 2 đến trên 4 giờ đồng hồ kể từ khi hấp thu hết bia mới có thể thanh thải hoàn toàn lượng cồn từ 2 lon bia tiêu chuẩn ra khỏi máu. Thời gian này có thể kéo dài hơn tùy thuộc vào giới tính, cân nặng, tình trạng no đói và thói quen uống rượu bia của từng cá nhân.

Cơ chế chuyển hóa cồn diễn ra như thế nào?

Khi rượu bia đi vào cơ thể, chỉ một phần nhỏ cồn được bài tiết qua mồ hôi, hơi thở hoặc nước tiểu, trong khi phần lớn được chuyển hóa oxy hóa tại gan nhờ các enzym [1]. Enzyme chính phụ trách quá trình này là alcohol dehydrogenase (ADH) nhóm I [1].

Quá trình phân giải cồn tuân theo mô hình dược động học Michaelis-Menten [1]. Hằng số Michaelis của enzym ADH nhóm I đạt ngưỡng bão hòa ở nồng độ cồn trong máu (BAC) rất thấp, chỉ khoảng 2-10 mg/100 mL [1]. Điều này đồng nghĩa với việc chỉ sau vài ngụm đồ uống có cồn đầu tiên, hệ enzym gan đã hoạt động hết công suất [1].

Khi các enzym đã bão hòa, quá trình đào thải cồn sẽ diễn ra theo động học bậc không (zero-order kinetics), tức là nồng độ cồn trong máu giảm đều đặn theo một tốc độ cố định trên mỗi đơn vị thời gian chứ không phụ thuộc vào lượng cồn còn tồn đọng nhiều hay ít trong cơ thể [1]. Vì vậy, gan không thể tự động xử lý nhanh gấp đôi hay gấp ba chỉ vì người uống nạp vào lượng cồn lớn hơn bình thường [1].

Tốc độ đào thải cồn theo các nghiên cứu khoa học

Tốc độ thanh thải cồn trong máu đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu pháp y và sinh lý học trên các nhóm dân cư khác nhau.

Một tổng quan bằng chứng năm 2010 đã chỉ ra rằng biên độ sinh lý của tốc độ đào thải cồn trong máu dao động từ 10 đến 35 mg/100 mL/h [1]. Ở những người uống rượu bia mức độ vừa phải, giá trị trung bình điển hình cho quần thể là 15 mg/100 mL/h [1]. Đáng chú ý, khi uống rượu lúc bụng đói, tốc độ thanh thải nằm trong khoảng 10-15 mg/100 mL/h; còn nếu uống sau bữa ăn hoặc có thức ăn trong dạ dày, tốc độ này có xu hướng tăng lên 15-20 mg/100 mL/h [1]. Đối với những người bị xử lý vì lái xe sau khi uống rượu, giá trị trung bình ghi nhận được là 19 mg/100 mL/h do nhóm này thường có xu hướng uống dồn dập nhiều rượu bia một lúc [1].

Tại châu Á, một nghiên cứu năm 2006 thực hiện trên 184 người tình nguyện khỏe mạnh tại Hồng Kông đã ghi nhận tốc độ đào thải cồn trong máu ở khoảng dự đoán 95% là 9,5-23,8 mg/100 mL/h ở nam giới và 11,1-37,1 mg/100 mL/h ở nữ giới [2]. Kết quả nghiên cứu khẳng định sự khác biệt về tốc độ thanh thải giữa các cá nhân chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi các yếu tố sinh lý như giới tính và thói quen uống rượu bia [2].

Dữ liệu từ một nghiên cứu công bố năm 2019 về đối tượng người Trung Quốc gồm 149 nam và 35 nữ cũng xác nhận tốc độ đào thải cồn trung bình trong máu khi bụng đói là 15,3 mg/100 mL/h đối với nam và 20,0 mg/100 mL/h đối với nữ [3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra hệ số phân bố Widmark trung bình ở người châu Á là 0,71 ở nam và 0,62 ở nữ, nhỉnh hơn một chút so với các chỉ số thường thấy ở người da trắng phương Tây (lần lượt là 0,68 và 0,55) [3].

Ngoài mẫu máu, việc đo lường hơi thở cũng phản ánh rõ tốc độ đào thải. Một nghiên cứu năm 2007 tại Áo trên 59 người tham gia trong điều kiện sinh hoạt xã hội bình thường đã đánh giá 504 cặp giá trị đối chứng giữa khí thở và máu [4]. Nghiên cứu ghi nhận tốc độ đào thải cồn trong hơi thở trung bình đạt 0,082 mg/L khí thở mỗi giờ (dao động trong khoảng 95% là 0,050-0,114 mg/L/h), trong đó tốc độ của nữ giới đạt 0,087 mg/L/h, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nam giới là 0,078 mg/L/h [4].

Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên quần thể tại Áo cũng cho thấy tốc độ đào thải cồn qua hơi thở trung bình của cả hai giới là 0,0699 ± 0,002 mg/L/h, với nam giới là 0,065 ± 0,002 mg/L/h và nữ giới là 0,074 ± 0,003 mg/L/h [5]. Các bằng chứng này củng cố tính thực tế của việc tính toán lùi thời gian xác định nồng độ cồn [5], [4].

Tính toán thời gian đào thải cho 2 lon bia

Để ước tính thời gian hết cồn từ 2 lon bia, các nhà khoa học áp dụng công thức Widmark kết hợp với tốc độ đào thải bậc không [1], [3]. Nồng độ cồn ban đầu được xác định dựa trên khối lượng cồn nạp vào chia cho tích số giữa cân nặng cơ thể và hệ số phân bố Widmark [3].

Hai lon bia tiêu chuẩn (dung tích 330 ml/lon, nồng độ cồn khoảng 5%) chứa tổng cộng khoảng 26 gam ethanol nguyên chất.

  • Với một nam giới nặng 65 kg (hệ số Widmark khoảng 0,71 [3]): Nồng độ cồn đỉnh lý thuyết ước tính đạt khoảng 0,056 g/100 mL (tương đương 56 mg/100 mL). Áp dụng tốc độ đào thải trung bình của người bình thường khoảng 15 mg/100 mL/h [1], [3], người này cần khoảng 3,7 giờ (khoảng 3 giờ 45 phút) kể từ khi cồn hấp thu hoàn toàn để nồng độ cồn trong máu về mức 0.
  • Với một nữ giới nặng 50 kg (hệ số Widmark khoảng 0,62 [3]): Cùng lượng cồn trên, nồng độ cồn đỉnh lý thuyết có thể lên tới 84 mg/100 mL do thể tích phân bố nước cơ thể nhỏ hơn [3]. Mặc dù nữ giới có tốc độ đào thải trung bình nhanh hơn, khoảng 20 mg/100 mL/h [3], cơ thể vẫn cần khoảng 4,2 giờ (hơn 4 giờ) để thanh thải hết lượng cồn này.

Tuy nhiên, nếu người uống có tốc độ đào thải chậm (chẳng hạn rơi vào cận dưới 9,5 - 10 mg/100 mL/h khi bụng đói) [2], [1], thời gian chờ để cơ thể sạch cồn hoàn toàn sau 2 lon bia có thể kéo dài từ 5 đến gần 6 giờ đồng hồ.

Những yếu tố tác động và giới hạn của bằng chứng

Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận rằng phụ nữ thường có độ dốc giảm nồng độ cồn trong máu dốc hơn nam giới [1]. Điều này được giải thích là do sự khác biệt về tỷ lệ trọng lượng gan so với khối lượng cơ nạc giữa hai giới [1]. Tuy nhiên, chu kỳ sinh lý không làm thay đổi tốc độ này. Một thử nghiệm năm 2010 trên 14 phụ nữ đo lường nồng độ cồn ở cả pha nang noãn và pha hoàng thể cho thấy tốc độ đào thải cồn theo giờ không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai giai đoạn (ở pha nang noãn là 0,0194 ± 0,0020 g%/h và pha hoàng thể là 0,0193 ± 0,0031 g%/h), đồng thời nồng độ progesterone cũng không liên quan đến tốc độ chuyển hóa cồn [6].

Ở nhóm người nghiện rượu nặng hoặc uống lượng cồn khổng lồ liên tục, tốc độ chuyển hóa có thể tăng vọt. Một nghiên cứu năm 1983 trên 8 người nghiện rượu nặng uống trên 100 g cồn mỗi ngày cho thấy tốc độ đào thải cồn ở nồng độ máu rất cao (40-80 mmol/l) đạt trung bình 83 µmol/phút/lít máu, cao hơn khoảng 49% so với khi nồng độ ở mức 10 mmol/l (đạt trung bình 58 µmol/phút/lít máu) [7]. Nghiên cứu năm 2008 trên các tài xế say rượu có nồng độ cồn trong máu cực cao (trung bình 4,05 g/l) cũng ghi nhận tốc độ đào thải siêu tốc đạt trung bình 0,33 g/l/h (dao động từ 0,20 đến 0,62 g/l/h) [8]. Cơ chế của hiện tượng này là do sự cảm ứng kích hoạt con đường enzym microsome gan CYP2E1 khi cơ thể thường xuyên tiếp xúc với lượng cồn lớn [8], [1]. Dù vậy, liều lượng và thời gian uống cụ thể để kích hoạt hệ enzym này ở người vẫn chưa được xác định rõ [8], và điều này không đại diện cho người khỏe mạnh bình thường.

Các bằng chứng hiện tại có giới hạn nhất định. Các công thức tính toán dựa trên giả định cồn đã được hấp thu hết vào máu và quá trình đào thải diễn ra tuyến tính [8], [5]. Nghiên cứu năm 2019 tại Hồng Kông cũng ghi nhận hạn chế do mẫu không ngẫu nhiên khi người tham gia được tự chọn lượng đồ uống [3]. Do đó, con số giờ tính toán chỉ mang tính ước lượng sinh lý trung bình chứ không thể áp dụng tuyệt đối cho từng thời điểm cụ thể ngoài thực tế [1], [3].

Hiểu lầm thường gặp về việc làm tan cồn

Nhiều người tin rằng tắm nước lạnh, uống nước chanh, cà phê đậm đặc hoặc tập thể dục toát mồ hôi có thể giúp giã rượu và làm cồn bay hơi nhanh hơn. Thực tế, enzym chuyển hóa cồn nằm cố định trong các tế bào gan và tốc độ làm việc của enzym ADH đã đạt ngưỡng bão hòa tối đa ngay từ nồng độ cồn rất thấp [1].

Không có bất kỳ loại thực phẩm hay biện pháp giải rượu tức thời nào có thể ép gan tăng tốc độ đào thải vượt quá giới hạn sinh lý bậc không của nó [1]. Cà phê chỉ giúp hệ thần kinh bớt buồn ngủ tạm thời nhưng lượng cồn trong máu và hơi thở vẫn nguyên vẹn.

Nhóm đối tượng nên đặc biệt thận trọng

  • Người thể trạng nhỏ bé, người nhẹ cân: Cùng tiêu thụ 2 lon bia nhưng lượng cồn phân bố trong thể tích dịch cơ thể ít hơn, dẫn tới nồng độ cồn đỉnh trong máu cao hơn và thời gian đào thải kéo dài hơn [3].
  • Phụ nữ: Do tỷ lệ mỡ cơ thể cao hơn và khối lượng nước thấp hơn nam giới cùng cân nặng, nồng độ cồn hấp thu vào máu thường đạt mức cao hơn đáng kể sau cùng một lượng bia [1], [3].
  • Người uống rượu bia khi bụng đói: Tốc độ đào thải cồn khi đói chậm hơn rõ rệt (chỉ khoảng 10-15 mg/100 mL/h) so với khi cơ thể đã được nạp năng lượng (15-20 mg/100 mL/h) [1].
  • Người có bệnh lý nền về gan hoặc đang dùng thuốc điều trị: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa vì chức năng chuyển hóa qua enzym gan có thể bị suy giảm hoặc tương tác nguy hiểm với thuốc.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Nếu có kế hoạch sử dụng bia rượu, tuyệt đối không nên uống khi bụng đói. Việc ăn một bữa ăn nhẹ trước hoặc trong khi uống không chỉ làm chậm tốc độ hấp thu cồn vào máu mà còn giúp duy trì tốc độ thanh thải cồn của gan ở mức tối ưu hơn (15-20 mg/100 mL/h thay vì 10-15 mg/100 mL/h khi nhịn đói) [1].

Người tham gia giao thông cần lưu ý rằng sau khi uống xong 2 lon bia, cơ thể còn cần thời gian từ 30 đến 60 phút để hấp thu hết cồn trước khi bước vào giai đoạn đào thải hoàn toàn [8], [5]. Do quy định pháp luật hiện hành tại Việt Nam áp dụng mức xử phạt nồng độ cồn bằng 0 đối với người điều khiển phương tiện, cách an toàn nhất là không lái xe trong vòng ít nhất 5 đến 6 giờ sau khi uống 2 lon bia. Lựa chọn các phương tiện công cộng hoặc dịch vụ đưa đón là giải pháp tối ưu để bảo vệ sức khỏe bản thân và tuân thủ pháp luật.

Tốc độ chuyển hóa cồn của cơ thể phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống enzym tự nhiên của gan và không thể đốt cháy giai đoạn bằng các mẹo dân gian [1]. Hãy chủ động sắp xếp thời gian nghỉ ngơi hợp lý và luôn ưu tiên sự an toàn của bản thân cùng cộng đồng sau mỗi cuộc vui.