Nhu cầu duy trì sự tươi trẻ của làn da và cải thiện sức khỏe sụn khớp khiến collagen peptide đường uống trở thành một trong những sản phẩm bổ sung phổ biến nhất hiện nay. Nhiều người tìm đến dạng dưỡng chất này với kỳ vọng cải thiện nếp nhăn, tăng cường độ ẩm cho da và làm chậm quá trình lão hóa tự nhiên. Tuy nhiên, song hành cùng những lời quảng bá về công dụng làm đẹp, không ít người dùng băn khoăn liệu việc uống collagen hàng ngày có gây ra phản ứng phụ ngoài ý muốn nào cho cơ thể hay không.

Nhìn chung, collagen peptide đường uống được đánh giá là tương đối lành tính và an toàn đối với đa số người trưởng thành khỏe mạnh. Khi xảy ra phản ứng không mong muốn, các triệu chứng phổ biến nhất thường chỉ dừng lại ở mức độ nhẹ, bao gồm khó chịu đường tiêu hóa (đầy bụng, buồn nôn, tiêu chảy nhẹ) hoặc phản ứng dị ứng bắt nguồn từ loại protein động vật dùng để chiết xuất collagen.

Hiểu đúng về bản chất và cơ chế chuyển hóa của collagen peptide

Collagen tự nhiên ở dạng nguyên bản là một đại phân tử protein có cấu trúc chuỗi xoắn ba phức tạp, khối lượng phân tử rất lớn nên hệ tiêu hóa của con người rất khó hấp thu trọn vẹn nếu không qua xử lý. Để cơ thể tiếp nhận dễ dàng hơn, các nhà sản xuất áp dụng phương pháp thủy phân bằng enzyme nhằm cắt nhỏ các chuỗi protein dài thành những đoạn peptide ngắn gồm vài axit amin. Dạng thành phẩm này được gọi là collagen peptide hoặc collagen thủy phân, có khối lượng phân tử thấp và khả năng hòa tan vượt trội trong nước.

Khi đi vào đường tiêu hóa, các phân tử collagen peptide này tiếp tục được phân cắt thành các axit amin tự do và chuỗi dipeptide hoặc tripeptide trước khi đi qua niêm mạc ruột non vào hệ tuần hoàn. Cơ thể sau đó phân phối các đơn vị cấu tạo này đến các mô đích như da, sụn khớp hoặc xương để kích thích nguyên bào sợi tăng cường sản sinh collagen nội sinh. Dù vậy, quá trình tiếp nhận một lượng protein cô đặc đột ngột có thể khiến một số đường ruột nhạy cảm phản ứng nhẹ, dẫn tới cảm giác đầy hơi hoặc khó tiêu tạm thời.

Nguy cơ thứ hai liên quan trực tiếp đến nguồn gốc sinh học của nguyên liệu sản xuất collagen. Các sản phẩm bổ sung trên thị trường hiện nay phần lớn được chiết xuất từ da cá biển, xương hoặc da bò, da heo và sụn gà. Bản thân collagen tinh khiết hiếm khi gây dị ứng, nhưng nếu quy trình tinh chế còn sót lại các kháng nguyên protein từ sinh vật nguồn, những người có cơ địa dị ứng sẵn với hải sản hoặc thịt đỏ có thể gặp các phản ứng mẫn cảm đặc hiệu.

Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận gì về mức độ dung nạp và tác dụng phụ?

Các thử nghiệm can thiệp trên người và mô hình động vật đã tiến hành khảo sát độ an toàn cũng như khả năng dung nạp của nhiều dạng collagen peptide khác nhau.

Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần vào năm 2022, 100 người tham gia có tình trạng da khô và lão hóa do ánh sáng được chia đều theo tỷ lệ 1:1 vào nhóm dùng collagen peptide khối lượng phân tử thấp hoặc nhóm dùng giả dược [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá nếp nhăn đuôi mắt, độ nhám của da, độ đàn hồi, độ ẩm và sự mất nước qua biểu bì tại các mốc ban đầu, tuần thứ 6 và tuần thứ 12 [1]. Sau 12 tuần, việc phân tích dữ liệu trên 84 người hoàn thành đúng quy trình cho thấy các thông số về nếp nhăn, độ nhám, độ ẩm, độ đàn hồi và tính toàn vẹn của hàng rào da ở nhóm can thiệp đều cải thiện vượt trội so với nhóm giả dược [1]. Đáng chú ý, các xét nghiệm máu định kỳ theo dõi mức độ an toàn cho thấy không xuất hiện bất kỳ biến cố bất lợi nào hay bất thường xét nghiệm nào liên quan đến sản phẩm bổ sung trong suốt thời gian nghiên cứu [1].

Ở một khía cạnh nghiên cứu khác đối với sức khỏe xương khớp, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2015 đã khảo sát hiệu quả của collagen peptide chiết xuất từ da heo và xương bò ở bệnh nhân thoái hóa khớp gối [2]. Thử nghiệm theo dõi người bệnh trong 13 tuần và ghi nhận sự sụt giảm đáng kể điểm đau WOMAC, điểm thang đo thị giác VAS cũng như cải thiện chất lượng cuộc sống QOL ở cả hai nhóm dùng peptide từ heo và bò so với nhóm giả dược với p < 0.01 [2]. Độ an toàn và khả năng dung nạp của chế phẩm collagen peptide từ hai nguồn động vật này cũng đã được đánh giá và ghi nhận trong suốt 13 tuần thử nghiệm [2].

Về mặt tiêu hóa thực tế, một nghiên cứu lâm sàng trước - sau công bố năm 2023 thực hiện trên 20 người tiêu dùng Trung Đông (gồm 18 phụ nữ và 2 nam giới, độ tuổi trung bình 44,15) sử dụng chất bổ sung collagen thủy phân đường uống hàng ngày trong 12 tuần [3]. Kết quả ghi nhận độ đàn hồi, độ thô ráp và mật độ lớp trung bì da đều cải thiện rõ rệt ở tuần thứ 12 và duy trì tích cực đến tuần thứ 16 [3]. Khi theo dõi khả năng dung nạp và các tác dụng ngoài ý muốn, nghiên cứu này ghi nhận chế phẩm nhìn chung an toàn, người tham gia hài lòng ở mức độ vừa phải, tuy nhiên đã có một vài trường hợp báo cáo biến chứng tiêu hóa nhẹ xảy ra trong quá trình sử dụng [3].

Bên cạnh các thử nghiệm lâm sàng trên người, đánh giá độc tính bán trường diễn cũng được tiến hành trên động vật nhằm xác lập giới hạn an toàn tối đa. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột Sprague-Dawley đã kiểm tra độc tính của liều lặp lại đường uống trong 90 ngày đối với collagen peptide chiết xuất từ da cá đuối đuôi tròn (Raja kenojei) [4]. Các cá thể chuột đực và cái được phân ngẫu nhiên nhận các mức liều 0, 500, 1000 hoặc 2000 mg/kg thể trọng mỗi ngày [4]. Sau 90 ngày, việc dùng collagen peptide cá đuối lặp lại không gây ra bất kỳ tác dụng bất lợi liên quan đến điều trị nào về dấu hiệu lâm sàng, trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn, huyết học, sinh hóa huyết thanh, trọng lượng cơ quan hay mô bệnh học [4]. Nghiên cứu kết luận mức liều không quan sát thấy tác dụng có hại (NOAEL) của loại collagen peptide này lên tới 2000 mg/kg/ngày ở cả chuột đực lẫn chuột cái và không xác định thấy cơ quan đích chịu độc tính [4].

Rối loạn tiêu hóa: Tác dụng phụ thường gặp nhất trên thực tế

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng khẳng định độ an toàn cao của collagen peptide, rối loạn tiêu hóa nhẹ vẫn là phản ứng thực tế được ghi nhận rải rác ở một số người dùng [3].

Cảm giác thường gặp bao gồm tức bụng, ợ hơi nhẹ, chướng bụng hoặc cảm giác no lâu ngay sau khi uống. Những triệu chứng này đa phần xuất phát từ sự thay đổi đột ngột trong khẩu phần bổ sung protein hàng ngày. Khi một lượng đạm cô đặc đi vào dạ dày lúc bụng đói, dịch vị và enzyme protease có thể cần thời gian để thích nghi với tốc độ phân giải, từ đó gây cảm giác nôn nao hoặc ấm ách vùng thượng vị.

Ngoài ra, một số chế phẩm bổ sung collagen dạng bột hoặc nước trên thị trường thường được nhà sản xuất phối trộn thêm hương liệu tạo mùi trái cây, chất tạo ngọt nhân tạo hoặc chất bảo quản nhằm che giấu mùi tanh đặc trưng của đạm động vật. Những chất phụ gia này đôi khi lại chính là nguyên nhân kích thích nhu động ruột, dẫn đến hiện tượng phân lỏng hoặc tiêu chảy nhẹ ở những người có hội chứng ruột kích thích hay niêm mạc đại tràng nhạy cảm.

Nguy cơ dị ứng bắt nguồn từ nguồn gốc sinh học của collagen

Phản ứng dị ứng tuy ít phổ biến hơn rối loạn tiêu hóa nhưng lại là vấn đề tiềm ẩn mức độ rủi ro cao hơn đối với người dùng có cơ địa quá mẫn.

Collagen không tồn tại ở thực vật; toàn bộ sản phẩm collagen peptide đều được điều chế từ động vật, trong đó phổ biến nhất là cá, bò, heo và gia cầm [2], [4]. Với collagen nguồn gốc biển, nguyên liệu thường được chiết xuất từ da hoặc vảy cá, chẳng hạn như da cá đuối [4]. Nếu người dùng có tiền sử dị ứng với hải sản, cá biển hoặc các loài giáp xác, việc sử dụng các sản phẩm này có thể kích hoạt phản ứng miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE.

Các biểu hiện dị ứng có thể xuất hiện từ mức độ nhẹ đến trung bình, bao gồm nổi mề đay, mẩn ngứa trên da, đỏ bừng mặt, ngứa ran trong khoang miệng hoặc sưng nhẹ mí mắt và môi. Tương tự, collagen từ nguồn da heo hoặc xương bò dù được dung nạp tốt ở nhiều bệnh nhân nhưng vẫn có thể mang rủi ro tiềm ẩn cho những ai dị ứng với protein thịt đỏ hoặc thịt heo [2].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng collagen đường uống

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng collagen là chất làm đẹp tự nhiên nên uống càng nhiều càng tốt và hoàn toàn vô hại. Quan niệm này dẫn đến việc nhiều người tự ý tăng gấp đôi hoặc gấp ba liều lượng khuyến nghị mỗi ngày với mong muốn da nhanh căng mịn. Tuy nhiên, việc dung nạp protein vượt quá khả năng hấp thu của ruột non không mang lại lợi ích cộng dồn mà chỉ làm gia tăng gánh nặng xử lý cho đường ruột và hệ bài tiết, trực tiếp dẫn đến cảm giác đầy bụng, chướng hơi [3].

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng mọi phản ứng nổi mụn sau khi uống collagen là do "nóng trong người" hoặc gan bị quá tải độc chất. Trên thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy collagen peptide tinh khiết không tác động tiêu cực lên chức năng gan hay gây độc cho các cơ quan nội tạng [1], [4]. Cảm giác nổi mụn hoặc ngứa ngáy sau khi dùng sản phẩm thường bắt nguồn từ hai yếu tố: phản ứng kích ứng nhẹ với phụ gia hương liệu trong sản phẩm, hoặc do phản ứng viêm cận lâm sàng khi cơ địa dị ứng tiếp xúc với protein lạ từ nguồn chiết xuất động vật.

Một ngộ nhận khác là cho rằng tất cả các dạng collagen đều có nguy cơ kích ứng tiêu hóa tương đương nhau. Trên thực tế, collagen thủy phân phân tử lượng thấp đã được chứng minh là có khả năng hòa tan và tương thích sinh học cao, hạn chế tối đa các biến cố bất lợi trên lâm sàng và xét nghiệm sinh hóa so với việc cố gắng tiêu hóa các dạng gelatin hay protein thô chưa qua cắt mạch [1].

Ai nên thận trọng khi lựa chọn và sử dụng collagen peptide?

Mặc dù bằng chứng cho thấy collagen peptide có tính dung nạp cao và an toàn với đa số người sử dụng, một số đối tượng cụ thể cần cẩn trọng đặc biệt trước khi đưa loại thực phẩm bổ sung này vào thói quen hàng ngày:

  • Người có tiền sử dị ứng thực phẩm: Nhóm đối tượng này bắt buộc phải kiểm tra kỹ bao bì để xác định nguồn gốc động vật của sản phẩm. Người dị ứng cá và hải sản tuyệt đối không sử dụng collagen peptide chiết xuất từ da cá biển [4]. Ngược lại, người mẫn cảm với đạm gia súc nên tránh các sản phẩm từ da heo hoặc xương bò [2].
  • Người có hệ tiêu hóa kém hoặc mắc hội chứng ruột kích thích: Nhóm này dễ gặp hiện tượng chướng bụng hoặc rối loạn tiêu hóa khi tiếp nhận lượng đạm lạ [3]. Việc bắt đầu nên tiến hành từ liều lượng thấp và tránh các dòng sản phẩm chứa nhiều chất tạo ngọt nhân tạo.
  • Người đang mắc bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc điều trị: Dù collagen peptide an toàn trên các chỉ số sinh hóa máu [1], người có bệnh lý suy giảm chức năng thận nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để cân đối tổng lượng protein nạp vào hàng ngày, tránh tạo thêm áp lực bài tiết cho cầu thận.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và giảm thiểu tác dụng phụ

Để khai thác tối đa lợi ích cải thiện làn da, độ ẩm và nếp nhăn mà không gặp phải các phản ứng tiêu hóa khó chịu, người tiêu dùng có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:

  • Lựa chọn nguồn gốc và kiểm tra nhãn mác: Luôn đọc kỹ bảng thành phần để biết rõ collagen được chiết xuất từ bò, heo hay cá [2], [4]. Ưu tiên sản phẩm collagen peptide thủy phân có kích thước phân tử nhỏ để tăng hiệu quả hấp thu và giảm gánh nặng tiêu hóa [1].
  • Uống vào thời điểm phù hợp: Nếu bạn dễ bị cồn cào hoặc khó chịu đường ruột, không nên uống collagen lúc bụng hoàn toàn trống rỗng vào sáng sớm. Hãy uống sau bữa ăn nhẹ khoảng 30 đến 60 phút hoặc uống vào buổi tối trước khi đi ngủ.
  • Khởi đầu với liều thấp: Thay vì dùng ngay liều tối đa in trên bao bì, người có cơ địa nhạy cảm có thể bắt đầu bằng một nửa liều tiêu chuẩn trong tuần đầu tiên để hệ vi sinh đường ruột và các enzyme tiêu hóa làm quen dần.
  • Theo dõi phản ứng cơ thể: Khi bắt đầu một nhãn hiệu mới, hãy theo dõi sát sao biểu hiện của da và hệ tiêu hóa trong 1-2 tuần đầu. Nếu xuất hiện dấu hiệu nổi mề đay, khó thở hay sưng môi, cần dừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được kiểm tra phản ứng dị ứng.
  • Duy trì lối sống cân bằng: Collagen chỉ là thực phẩm bổ sung dinh dưỡng hỗ trợ, không thể thay thế cho chế độ ăn uống đa dạng giàu vitamin C, rau xanh và thói quen uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ quá trình tổng hợp collagen tự nhiên của cơ thể.

Lời kết

Collagen peptide đường uống là giải pháp bổ sung dinh dưỡng có độ an toàn cao, đã được nhiều nghiên cứu khoa học xác nhận khả năng cải thiện độ nhám, độ đàn hồi của da cũng như độ chắc khỏe sụn khớp mà không gây độc tính hệ thống [1], [2], [4]. Các tác dụng phụ phổ biến nhất nhìn chung chỉ khu trú ở mức độ rối loạn tiêu hóa nhẹ hoặc phản ứng dị ứng do nguồn protein chiết xuất từ cá, bò hoặc heo [2], [4], [3]. Bằng cách lựa chọn sản phẩm minh bạch về nguồn gốc nguyên liệu, sử dụng đúng liều lượng và lắng nghe phản ứng của cơ thể, người dùng hoàn toàn có thể an tâm bổ sung dưỡng chất này một cách an toàn và bền vững.