Nỗi lo tổn thương nội tạng từ món rau quen thuộc

Lá xương sông từ lâu đã gắn liền với bữa cơm gia đình người Việt, thường xuất hiện trong các món chả băm rán, nấu canh trai hoặc luộc ăn ghém. Bên cạnh việc dùng làm rau ăn, dân gian còn dùng thảo mộc nhóm cúc thơm này để trị cảm sốt, viêm họng và đầy bụng. Tuy nhiên, việc ăn thường xuyên loại rau mang dược tính này lại dấy lên lo ngại về nguy cơ tiềm ẩn cho nội tạng.

Nhiều người e sợ các hợp chất tinh dầu cay thơm trong thảo dược nếu dung nạp liên tục sẽ tạo gánh nặng chuyển hóa. Thắc mắc lớn nhất đặt ra là liệu việc dùng dài ngày có gây viêm gan nhiễm độc hay làm suy giảm chức năng lọc của cầu thận hay không.

Đối với thắc mắc này, các báo cáo khoa học bước đầu cho thấy dùng chiết xuất các thảo dược tự nhiên họ cúc thơm và các thảo mộc quen thuộc với liều lượng hợp lý nhìn chung tương đối an toàn cho gan và thận [1], [2], [3]. Tuy nhiên, dữ liệu về việc dung nạp đường uống tinh dầu đậm đặc hoặc chiết xuất liều quá cao lại cho thấy cảnh báo tổn thương tế bào gan và phản ứng phụ [4], [2].

Dưới góc nhìn khoa học, việc nắm rõ cơ chế xử lý độc chất và các bằng chứng thực nghiệm là cách tốt nhất giúp bảo vệ sức khỏe khi tiêu thụ bất kỳ loại rau gia vị nào.

Gan và thận xử lý thảo dược như thế nào?

Gan và thận là hai cơ quan giữ vai trò then chốt trong chu trình chuyển hóa và bài tiết mọi chất lạ đưa vào cơ thể qua đường ăn uống [5], [6]. Khi chúng ta tiêu thụ các loại thảo mộc, các hoạt chất sinh học và tinh dầu sẽ được chuyển hóa đầu tiên tại gan thông qua quá trình biến đổi sinh học [6]. Các chất chuyển hóa này sau đó theo dòng máu đến thận để được lọc và bài thải ra ngoài qua nước tiểu [6].

Chính vì đóng vai trò cửa ngõ chuyển hóa và bài tiết, gan và thận là những đích đến dễ chịu tổn thương nhất trước các hóa chất lạ hoặc độc chất ngoại lai [5], [6]. Nếu liều lượng thảo mộc quá mức dung nạp hoặc cơ quan quá tải, tổn thương cấu trúc tế bào có thể xuất hiện [5], [6]. Trong y khoa, tổn thương gan thường được phát hiện sớm thông qua men alanine aminotransferase (ALT) và aspartate transaminase (AST) [4], [5]. Enzyme ALT chủ yếu cư trú tại gan nên là chỉ dấu nhạy nhất của tổn thương gan, trong khi xác định kết hợp cả AST và ALT có vai trò sống còn trong chẩn đoán hủy hoại tế bào [5].

Về phía thận, hai chỉ số sinh hóa máu quan trọng bậc nhất để đánh giá chức năng lọc là ure máu và creatinine [4]. Khi nhu mô thận bị ảnh hưởng, thận không đào thải được chất cặn bã, dẫn đến việc gia tăng creatinine và ure huyết thanh [4]. Bên cạnh xét nghiệm máu, việc quan sát giải phẫu bệnh mô học qua kính hiển vi là tiêu chuẩn vàng để khẳng định có xuất hiện viêm kẽ thận, thoái hóa tế bào hay thâm nhiễm bạch cầu hay không [4], [7], [6].

Bằng chứng khoa học về tính an toàn của các thảo mộc quen thuộc

Các dữ liệu nghiên cứu độc tính đường uống và bôi ngoài của những nhóm cây họ cúc thơm tương đồng (như chi Blumea) cũng như các thảo mộc ẩm thực đem lại nhiều góc nhìn cụ thể:

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã kiểm tra độc tính trên gan của tinh dầu Blumea balsamifera (cùng chi với xương sông, giàu tinh dầu và l-borneol) [2]. Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp sắc ký khí khối phổ (GC-MS) xác định được 41 thành phần trong tinh dầu, sau đó pha loãng với dầu ô liu ở các nồng độ 100%, 50% và 20% để đánh giá tác động tổn hại gan trên động vật có da bình thường và da bị tổn thương [2]. Đánh giá nồng độ ALT, AST, phosphatase kiềm (ALP), bilirubin toàn phần (TBili) và mô bệnh học gan cho thấy: nhóm dùng tinh dầu nồng độ cao (100% w/v) có gia tăng các dấu ấn độc tính gan trong huyết thanh so với nhóm đối chứng, dù mô bệnh học gan không ghi nhận thay đổi đáng kể [2]. Kết quả xác nhận việc dùng ngắn hạn tương đối an toàn, nhưng dùng liều tinh dầu cao có thể dẫn đến tổn thương gan nhẹ [2].

Năm 2023, một nghiên cứu in vivo trên mô hình chuột mắc đái tháo đường týp 2 do streptozotocin nhằm đánh giá dịch chiết nước của cây Blumea lacera vi nhân giống [3]. Động vật thử nghiệm được uống dịch chiết nước để khảo sát tác dụng hạ đường huyết và cải thiện tổn thương [3]. Kết quả nghiên cứu chứng minh dịch chiết nước không những ngăn chặn sụt cân, cải thiện rối loạn lipid máu mà còn cải thiện tổn thương gan, làm giảm rõ rệt các chỉ số độc tính gồm men gan SGPT (ALT), SGOT (AST) và dấu ấn chống viêm protein phản ứng C (CRP) [3].

Ngoài các cây cùng chi thảo mộc thơm, nghiên cứu tổng quan năm 2015 về loài rau ẩm thực Đông Nam Á Polygonum minus cũng cho thấy bức tranh an toàn tương tự [1]. Nghiên cứu dài ngày trên người dùng liều 100 mg mỗi ngày trong 12 tuần liên tục chứng minh dịch chiết an toàn tuyệt đối cho gan và thận [1]. Các chỉ số xét nghiệm cơ bản gồm albumin, AST, ALT, phosphatase kiềm, bilirubin, ure máu (BUN), creatinine và độ lọc cầu thận ước tính (GFR) đều không thay đổi có ý nghĩa thống kê trong suốt 12 tuần [1]. Nghiên cứu độc tính cấp và bán cấp của Choudhary và cộng sự thực hiện trên chuột Wistar uống dịch chiết nước trong 28 ngày xác định mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) là trên 1000 mg/kg thể trọng, củng cố tính an toàn khi ăn lá tươi trong bữa ăn [1].

Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống Sprague Dawley uống dịch chiết nước từ chồi non Yushania alpina cũng không tìm thấy bất kỳ sự thay đổi bất thường nào ở men gan ALT, AST [5]. Khám nghiệm đại thể và sinh thiết mô học ở gan, thận và lách của chuột thử nghiệm đều không phát hiện bất kỳ dấu hiệu bệnh lý hay dấu hiệu độc tính nào, cho thấy các dịch chiết nước từ thực vật ăn được nếu dùng đúng cách thường rất lành tính [5].

Ranh giới giữa an toàn và nguy cơ tổn thương tạng

Mặc dù việc sử dụng qua đường tiêu hóa với dạng rau tươi hoặc dịch chiết nước tương đối an toàn, các báo cáo độc tính học nhắc nhở rằng thảo dược vẫn tiềm ẩn rủi ro nếu lạm dụng hoặc dùng sai chế phẩm [4], [6].

Trong một thử nghiệm độc tính năm 2017 với dịch chiết nước Caralluma europaea, các nhà khoa học phát hiện men gan AST và ALT tăng cao cho thấy tính thấm màng tế bào gan bị biến đổi, kèm theo tổn thương tế bào trên lát cắt mô học [4]. Về thận, creatinine và ure trong máu chuột dùng thuốc tăng khác biệt rõ so với nhóm đối chứng [4]. Khám nghiệm mô bệnh học thận ghi nhận tình trạng viêm kẽ với sự xuất hiện của các nốt lympho bào và tương bào, khẳng định có viêm thận kẽ [4]. Ở liều 2 g/kg và 5 g/kg, lá lách xuất hiện tăng phản ứng tủy trắng, báo hiệu hệ miễn dịch bị kích ứng mạnh trước dịch chiết liều cao [4].

Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột cống trắng uống dịch chiết vỏ cây Enantia chlorantha cũng cho thấy ở mức liều 2000 và 3000 mg/kg thể trọng, dù men gan máu chưa biến đổi tức thì nhưng phân tích mô học đã phát hiện tổn thương thâm nhiễm tế bào lympho quanh tĩnh mạch cửa và tĩnh mạch trung tâm gan [6]. Ở mức liều từ 1000 mg/kg trở lên, mô tim và mô thận của chuột bị sung huyết từ nhẹ đến rõ rệt, chứng minh nguy cơ độc tính đa cơ quan khi dùng liều lượng quá mức cho phép [6].

Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên chuột nhắt uống phân đoạn giàu lectin từ thân rễ Microgramma vacciniifolia liều 5000 mg/kg ghi nhận sự gia tăng transaminase và ure máu, kèm hiện tượng thoái hóa nước ở tế bào thận và thâm nhiễm bạch cầu ở gan, phổi [7]. Đáng mừng là chiết xuất và phân đoạn này không gây stress oxy hóa tại gan và không gây độc di truyền qua các xét nghiệm vi nhân [7]. Những dữ liệu này chỉ ra rằng ranh giới an toàn của thảo dược phụ thuộc mật thiết vào liều lượng và dạng bào chế [4], [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người lầm tưởng rằng "cây cỏ thiên nhiên thì tuyệt đối lành tính, uống bao nhiêu cũng không hại". Đây là nhận thức sai lầm vì mọi thảo dược chứa hoạt chất đều trải qua quá trình khử độc tại gan và bài tiết tại thận [5], [6]. Khi dùng với liều quá đậm đặc, thảo mộc hoàn toàn có thể gây viêm thận kẽ, sung huyết mô thận hoặc làm biến đổi men gan [4], [6].

Một hiểu lầm khác là cho rằng men gan không tăng đồng nghĩa với việc gan hoàn toàn khỏe mạnh. Thực tế, gan có khả năng bù trừ và tái tạo mô bị tổn thương rất mạnh mẽ [6]. Do đó, chức năng gan có thể chưa suy giảm ngay ở giai đoạn đầu khi chất độc mới tác động, nhưng các tổn thương viêm cấu trúc vi thể bên trong mô gan đã có thể âm thầm xuất hiện [6].

Nhiều người cũng tin rằng dùng dạng tinh dầu cô đặc sẽ tốt hơn ăn lá nấu chín. Tuy nhiên, các dẫn liệu khoa học chỉ ra tinh dầu nguyên chất nồng độ cao (100%) có thể gây tăng các chỉ số độc gan trong máu [2]. Việc dùng thảo dược đường uống dưới dạng nước hoặc làm thức ăn truyền thống thường kiểm soát được liều hoạt chất ở ngưỡng an toàn hơn rất nhiều [1], [2], [3]. Chi Caralluma cũng cho thấy việc dùng chiết xuất 500 mg x 2 lần mỗi ngày có thể an toàn trong 60 ngày nhưng lại tiềm ẩn tác dụng phụ tiêu hóa như khó chịu dạ dày, táo bón trong tuần đầu [4].

Những nhóm đối tượng cần thận trọng

Dựa trên các cơ chế chuyển hóa và bài tiết, không phải ai cũng có thể tiêu thụ tự do các loại thảo dược:

  • Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính: Khả năng chuyển hóa các hợp chất lạ bị hạn chế, việc dùng chiết xuất thảo mộc liều cao dễ gây tích lũy và dẫn đến tổn thương tế bào gan [5], [6], [2].
  • Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn, suy thận: Thận là cơ quan bài tiết các chất độc chuyển hóa và chưa chuyển hóa [6]. Bất kỳ sự viêm kẽ thận hay sung huyết nào do thảo mộc nồng độ cao gây ra đều có thể khiến creatinine và ure tăng vọt, làm trầm trọng thêm suy thận [4], [6].
  • Bệnh nhân có bệnh lý tim mạch: Một số chiết xuất thảo mộc ở liều cao thử nghiệm có khả năng gây sung huyết mô mạch vành tim [6]. Những người có bệnh tim cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng các bài thuốc thảo mộc cô đặc dài ngày [6].
  • Người có cơ địa dạ dày nhạy cảm: Các hợp chất chiết xuất tự nhiên có thể gây xáo trộn tiêu hóa nhẹ, đau dạ dày hoặc táo bón khi mới bắt đầu sử dụng [4].

Hướng dẫn ăn lá xương sông an toàn và đúng cách

Để tận hưởng hương vị thơm ngon và giá trị dinh dưỡng của lá xương sông mà không gây hại cho gan, thận, người dân nên lưu ý:

  • Tiêu thụ dạng tươi qua nấu chín: Khi chế biến các món như chả xương sông, canh cá, canh thịt, nhiệt độ nấu giúp làm dịu bớt lượng tinh dầu cay nồng, giúp hệ tiêu hóa hấp thu dễ dàng và tránh kích ứng dạ dày [4], [2].
  • Liều lượng điều độ: Chỉ nên xem xương sông là rau gia vị, dùng khoảng vài búp lá đến 1 nắm nhỏ cho mỗi bữa ăn. Nghiên cứu thực phẩm Đông Nam Á cho thấy liều tiêu thụ rau ăn cùng thức ăn hàng ngày ở ngưỡng ẩm thực là an toàn cho chuyển hóa [1].
  • Không tự ý uống tinh dầu nguyên chất: Tuyệt đối không tự ý nhỏ tinh dầu thảo dược nguyên chất vào đường uống để trị ho kéo dài, vì tinh dầu nồng độ cao (100%) dễ gây biến đổi men gan [2].
  • Tránh dùng dịch chiết cô đặc liên tục không ngắt quãng: Ngay cả với các chiết xuất thảo mộc đã chứng minh an toàn trong 60 ngày hoặc 12 tuần, tính an toàn khi dùng kéo dài không nghỉ qua nhiều tháng vẫn chưa rõ ràng [4], [1]. Hãy ăn ngắt quãng và đổi bữa đa dạng các loại rau xanh.
  • Đi khám khi có triệu chứng lạ: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như vàng da, mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu hoặc buồn nôn sau khi uống các loại nước sắc lá đặc, cần ngừng dùng ngay và đến bệnh viện kiểm tra men gan, chức năng thận [4], [5].

Tóm lại, lá xương sông khi dùng như một loại rau ăn gia vị truyền thống trong bữa cơm gia đình là an toàn và bổ dưỡng [1], [3]. Tuy nhiên, việc tự ý lạm dụng thảo mộc dưới dạng nước sắc đặc hoặc tinh dầu nồng độ cao trong thời gian dài tiềm ẩn nguy cơ gây quá tải cho gan và thận [4], [6], [2]. Hãy duy trì chế độ ăn uống cân bằng, lắng nghe cơ thể và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi muốn dùng bất kỳ loại thảo mộc nào như một phương thuốc lâu dài.