Caffeine có an toàn cho người bị xơ gan mất bù?

Cà phê và các thức uống chứa caffeine là thói quen quen thuộc của nhiều người trong đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, khi gan đã tổn thương nghiêm trọng và bước vào giai đoạn biến chứng, việc tiếp tục dung nạp hoạt chất này khiến nhiều người bệnh lo lắng.

Dựa trên các nghiên cứu lâm sàng hiện có, caffeine không an toàn để sử dụng tự do cho người bị xơ gan mất bù. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy khả năng chuyển hóa và độ thanh thải caffeine ở nhóm bệnh nhân này bị suy giảm rất nặng, dẫn tới nguy cơ ứ đọng hoạt chất trong cơ thể ^[1].

Khả năng chuyển hóa caffeine của gan bị ảnh hưởng thế nào?

Caffeine là hoạt chất chuyển hóa gần như hoàn toàn tại gan và tốc độ bài xuất chất này thường được dùng để phản ánh chức năng gan ^[2]. Khả năng đào thải caffeine có mối tương quan chặt chẽ với chức năng của các cấu trúc vi thể gan ^[3].

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa đề cập cụ thể đến nhóm enzyme cytochrom P450 trong quá trình này. Dữ liệu chỉ ghi nhận sự suy giảm hoạt động thanh thải vi thể gan nói chung ở các đối tượng có tổn thương gan mạn tính ^[3]. Khi nhu mô gan xơ hóa nặng, sự chuyển hóa bình thường của caffeine sẽ bị đình trệ ^[2].

Độ thanh thải caffeine sụt giảm ở người xơ gan

Thử nghiệm lâm sàng năm 1995 thực hiện trên người bệnh xơ gan cho thấy tốc độ đào thải caffeine sau khi dùng liều 0,2 g giảm đi rõ rệt so với người khỏe mạnh ^[2]. Nồng độ hoạt chất này tồn lưu kéo dài trong máu và liên hệ trực tiếp với độ nặng của bệnh theo thang điểm Child-Pugh ^[2].

Một nghiên cứu năm 1997 trên các bệnh nhân xơ gan giai đoạn sớm (Child-Pugh 5-7) ghi nhận tỷ lệ thải trừ caffeine chỉ đạt 0,03 h^-1, thấp hơn một nửa so với mức 0,075 h^-1 ở nhóm chứng ^[4]. Hiện tượng tăng phân lưu mật cũng xuất hiện và dự báo nguy cơ tiến triển thành xơ gan mất bù trong thời gian theo dõi ^[4].

Nghiên cứu năm 1991 đo lường trên 103 đối tượng chỉ ra độ thanh thải caffeine ở người bệnh gan chỉ đạt trung vị 0,32 ml/phút/kg, giảm sâu so với mức 1,27 ml/phút/kg ở người bình thường ^[5]. Nhóm bệnh nhân tổn thương gan do rượu có độ thanh thải thấp nhất, chỉ ở mức 0,19 ml/phút/kg ^[5].

Khác biệt giữa xơ gan còn bù và xơ gan mất bù

Nghiên cứu năm 1999 so sánh hai nhóm xơ gan còn bù và xơ gan mất bù, có hoặc không có khối u gan kèm theo ^[1]. Kết quả cho thấy độ thanh thải caffeine ở người xơ gan còn bù cao hơn rõ rệt so với những người đã chuyển sang giai đoạn mất bù ^[1]. Khi gan đã mất bù, khả năng dự trữ chức năng chuyển hóa suy kiệt khiến caffeine khó bị đào thải ^[1].

Nghiên cứu trên 419 đối tượng năm 1993 cũng cho thấy bệnh nhân xơ gan do rượu có độ thanh thải sau khi dùng 366 mg caffeine chỉ đạt 36 ml/phút, giảm gần một nửa so với 69 ml/phút ở người bình thường ^[6]. Độ thanh thải caffeine ở người xơ gan tỷ lệ nghịch với nồng độ bilirubin trong huyết thanh ^[6].

Ở các bệnh nhân xơ gan nhập viện do xuất hiện biến chứng nặng, độ thanh thải caffeine đo qua mẫu nước bọt cũng suy giảm rất nghiêm trọng ^[7]. Nồng độ caffeine trong nước bọt vẫn có thể đo được kéo dài suốt 24 giờ sau khi dùng thuốc ở 82% người bệnh ^[7].

Tác động từ khói thuốc lá đối với quá trình đào thải

Hút thuốc lá từng được ghi nhận là làm tăng nhẹ khả năng đào thải caffeine ở bệnh nhân gan mạn tính ^[8]. Tuy nhiên, mức độ tác động này phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ tổn thương của mô gan ^[8].

Ở người bệnh xơ gan, thuốc lá chỉ làm thay đổi độ thanh thải caffeine khoảng 9%, trong khi ở người viêm gan mức độ thay đổi lên tới 33% ^[8]. Người bình thường không hút thuốc vẫn đào thải caffeine nhanh hơn đáng kể so với người xơ gan có hút thuốc ^[8]. Do đó, khói thuốc không thể bù đắp lại chức năng chuyển hóa gan đã suy thoái ^[8].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các nghiên cứu lâm sàng chỉ dùng caffeine liều đơn (từ 0,2 g đến 366 mg) dưới dạng công cụ đo chức năng gan chứ chưa đánh giá ảnh hưởng an toàn khi uống cà phê hàng ngày [2, 6].

Hiện chưa có dữ liệu xác định mức tiêu thụ caffeine nào là an toàn cho bệnh nhân xơ gan mất bù. Các tài liệu cũng chưa phân tích cụ thể tác động của caffeine đối với các biến chứng xơ gan như xuất huyết tiêu hóa hay bệnh não gan.

Ai nên thận trọng và hướng dẫn an toàn

Bệnh nhân xơ gan mất bù thuộc nhóm Child-Pugh B hoặc C cần hết sức thận trọng và nên tránh dùng các thức uống chứa caffeine. Khả năng chuyển hóa của gan ở giai đoạn này đã suy kiệt nghiêm trọng so với giai đoạn còn bù ^[1].

Những người từng nhập viện vì các biến chứng gan nặng cũng có tốc độ đào thải caffeine rất thấp, khiến hoạt chất lưu lại lâu trong máu ^[7]. Tình trạng này dễ dẫn đến các phản ứng bất lợi toàn thân do chậm thải trừ.

Người bị bệnh gan tiến triển không nên sử dụng thực phẩm chức năng hoặc đồ uống tăng lực chứa caffeine đậm đặc. Mọi thay đổi trong chế độ ăn uống cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật.

Caffeine bị suy giảm chuyển hóa nghiêm trọng ở bệnh nhân xơ gan mất bù so với người bình thường và người xơ gan còn bù ^[1]. Để tránh quá tải chức năng cho gan, người bệnh giai đoạn này nên hạn chế caffeine và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị y tế.