Nhiều người gặp cảm giác cồn cào hoặc nhói vùng thượng vị sau khi uống cà phê hay trà đặc, dẫn đến lo ngại caffeine gây co thắt dạ dày. Hiện tượng khó chịu này rất phổ biến ở người có tiền sử đau dạ dày hoặc khó tiêu chức năng.

Dữ liệu khoa học cho thấy caffeine không gây co thắt cơ trơn dạ dày; bằng chứng trên động vật ghi nhận caffeine làm giảm nhu động dạ dày [1]. Nghiên cứu trên người chỉ ra caffeine kích thích tiết axit dịch vị, nhưng không làm tăng nồng độ hormone gastrin trong máu [2], [3].

Caffeine có gây co thắt dạ dày không?

Không có bằng chứng lâm sàng xác nhận caffeine gây co thắt cơ trơn dạ dày ở người đau thượng vị. Thử nghiệm trên chuột chịu áp lực ngâm nước căng thẳng ghi nhận caffeine liều tiêm phúc mạc ức chế nhu động dạ dày và giảm tiết dịch vị, đồng thời làm giảm lưu lượng máu nuôi niêm mạc [1].

Tình trạng giảm lưu lượng máu này khiến niêm mạc dễ tổn thương hơn trước axit dịch vị [1]. Do đó, cảm giác đau quặn thượng vị sau khi dùng đồ uống chứa caffeine thường xuất phát từ kích ứng niêm mạc do axit, không phải do cơ trơn dạ dày tăng co bóp.

Caffeine tác động thế nào đến axit và gastrin?

Thử nghiệm đưa trực tiếp chất vào dạ dày người cho thấy caffeine tinh khiết kích thích tiết axit dịch vị nhưng không làm thay đổi nồng độ gastrin huyết thanh cơ bản [2]. Ngược lại, cà phê thường và cà phê khử caffeine (decaffeinated) làm tăng nồng độ gastrin rõ rệt [2]. Các sản phẩm tạo thành từ quá trình rang hạt mới là yếu tố thúc đẩy giải phóng gastrin [2].

Nghiên cứu trên 16 người (gồm 8 người quen uống cà phê và 8 người không uống) dùng caffeine liều 4,6 mg/kg xác nhận caffeine kích thích tiết axit dạ dày (p = 0,02) và kích thích enzym trypsin của dịch tụy (p = 0,03) [3]. Trong nghiên cứu này, chỉ có cà phê khử caffeine làm tăng gastrin huyết thanh (p = 0,005), còn caffeine đơn thuần không làm tăng gastrin [3].

Cơ chế tế bào cho thấy caffeine kích thích tiết axit qua thụ thể vị đắng TAS2R43 và men adenylyl cyclase trên tế bào niêm mạc dạ dày [4]. Trên tế bào dạ dày người in vitro, caffeine làm tăng biểu hiện thụ thể kích thích tiết và tăng thụ thể bơm proton H+,K+-ATPase lên gấp 2 lần [5].

Mối liên hệ giữa đau thượng vị, gastrin và axit

Hội chứng đau thượng vị (EPS) là một phân nhóm của chứng khó tiêu chức năng. Nghiên cứu trên 50 bệnh nhân khó tiêu chức năng cho thấy nhóm đau thượng vị có nồng độ gastrin huyết thanh lúc đói đạt mức 7,51 pmol/L, cao hơn rõ rệt so với mức 2,4 pmol/L ở 20 người khỏe mạnh [6].

Tại một nghiên cứu trên 89 bệnh nhân khó tiêu điểm đau thượng vị ở nữ giới cao hơn nam giới [7]. Tình trạng giảm tiết axit (dưới 2,1 mEq/10 phút qua nội soi) có liên quan đến việc gia tăng triệu chứng khó tiêu ở nữ [7].

Nghiên cứu trên 45 bệnh nhân viêm teo niêm mạc đáy vị ghi nhận tốc độ làm rỗng dạ dày bị chậm lại, đồng thời lượng axit bài tiết đỉnh có tương quan thuận mức độ yếu với độ nặng của cơn đau thượng vị (Rs = 0,40) [8]. Nồng độ gastrin máu ở nhóm này có tương quan nghịch yếu với tốc độ làm rỗng dạ dày (Rs = -0,36) [8].

Điều nghiên cứu chưa thể giải đáp

Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá trực tiếp phản ứng cơ học của cơ trơn dạ dày ở người đau thượng vị sau khi uống caffeine liều thông thường. Dữ liệu về ức chế vận động cơ hạt chỉ mới ghi nhận trên mô hình chuột chịu căng thẳng [1].

Mức độ dung nạp caffeine khác nhau giữa người khỏe mạnh và người có tổn thương niêm mạc viêm loét sẵn có vẫn chưa có thử nghiệm đối chứng quy mô lớn để lượng hóa ranh giới an toàn.

Ai nên thận trọng với caffeine?

Người có hội chứng đau thượng vị hoặc viêm loét dạ dày nên thận trọng khi dùng đồ uống chứa caffeine. Hoạt chất này kích thích bơm proton tiết thêm axit vào lòng dạ dày [5], [4].

Người đang bị căng thẳng, mất ngủ kèm đau dạ dày cần hạn chế chất này. Caffeine kết hợp với trạng thái căng thẳng làm giảm tưới máu niêm mạc dạ dày và gia tăng mức độ tổn thương mô [1].

Gợi ý áp dụng thực tế

Người có tiền sử đau vùng thượng vị không nên dùng đồ uống chứa caffeine khi bụng rỗng. Uống caffeine lúc đói khiến axit dịch vị tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc không được thức ăn che chắn [2], [4].

Nên theo dõi phản ứng cơ thể sau khi dùng trà hoặc cà phê. Nếu xuất hiện cảm giác nóng rát hoặc nhói bụng, cần giảm lượng dùng hoặc ngừng sử dụng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.