Nhiều người nhận thấy tóc rụng nhiều bất thường, thưa mỏng rõ rệt sau một đợt làm việc quá sức hoặc gặp biến cố tâm lý lớn. Mối liên hệ giữa tình trạng lo âu và mái tóc từ lâu đã được ghi nhận trong đời sống, nhưng cơ chế sinh học thực sự đằng sau hiện tượng này chỉ mới được làm sáng tỏ gần đây [1].
Căng thẳng mạn tính khiến tuyến thượng thận tăng tiết hormone stress, từ đó gửi tín hiệu ức chế trực tiếp đến các tế bào nhú bì và tế bào gốc nang tóc, khiến sợi tóc bị đẩy sớm vào giai đoạn thoái hóa và ngừng phát triển chu kỳ mới [1, 8].
Chu kỳ phát triển của sợi tóc diễn ra như thế nào?
Nang tóc trên da đầu không mọc liên tục mà trải qua ba giai đoạn luân phiên: giai đoạn phát triển (anagen), giai đoạn thoái hóa (catagen) và giai đoạn nghỉ ngơi (telogen) [1, 8]. Tế bào nhú bì (DPC) và tế bào biểu mô vỏ bọc chân tóc tương tác mật thiết với nhau nhằm điều phối các pha này [2].
Các tế bào gốc nang tóc (HFSC) cư trú tại vùng phình và mầm tóc, thường giữ trạng thái tĩnh lặng và chỉ phân chia ngắn hạn vào đầu giai đoạn phát triển để tái tạo mô [1]. Khi chu kỳ này bị gián đoạn, sự chuyển tiếp giữa các giai đoạn bị đẩy nhanh hoặc kéo dài bất thường, dẫn đến hiện tượng tóc ngừng mọc [1, 8].
Tác động của cortisol làm nang tóc chuyển sang pha thoái hóa
Ở góc độ nội tiết, trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) kích hoạt quá trình tiết hormone giải phóng corticotropin (CRF), hormone hướng vỏ thượng thận (ACTH) và cortisol khi cơ thể căng thẳng [2]. Nồng độ cortisol và catecholamine tăng kéo dài làm rối loạn chuyển hóa proteoglycan và can thiệp tiêu cực vào tế bào gốc nang tóc [3].
Các nghiên cứu thực nghiệm in-vivo ghi nhận stress làm tăng đáng kể quá trình chuyển sang giai đoạn thoái hóa sớm (catagen) và thúc đẩy hiện tượng chết tế bào theo chương trình (apoptosis) bên trong nang tóc [3]. Tình trạng này phát ra tín hiệu kết thúc giai đoạn anagen đột ngột, khiến nang tóc chuyển sang pha nghỉ ngơi và làm rụng lượng lớn sợi tóc có gốc [3].
Cơ chế ức chế yếu tố Gas6 tại tế bào gốc nang tóc
Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột đã làm sáng tỏ cơ chế phân tử then chốt liên quan đến hormone corticosterone (tương đương cortisol ở người) từ tuyến thượng thận [1]. Kết quả cho thấy khi nồng độ hormone này tăng cao do căng thẳng mạn tính, các tế bào gốc nang tóc bị kéo dài trạng thái tĩnh lặng và nang tóc bị giữ lại trong giai đoạn nghỉ ngơi dài hơn [1].
Về mặt cơ chế, hormone stress tác động trực tiếp lên nhú bì (dermal papilla) để ức chế tiết phân tử tín hiệu Gas6 (Growth Arrest Specific 6) [1]. Khi tín hiệu Gas6 bị chặn, tế bào gốc nang tóc không thể kích hoạt để bắt đầu chu kỳ mọc tóc mới; ngược lại, việc loại bỏ sự ức chế hormone giúp tế bào gốc nang tóc bước vào nhiều vòng tái tạo thường xuyên hơn mà không ghi nhận bất thường dài hạn [1].
Trục HPA cục bộ và phản ứng viêm quanh nang tóc
Nghiên cứu nuôi cấy tế bào nhú bì người năm 2020 phát hiện nang tóc sở hữu một trục HPA cục bộ hoàn chỉnh [2]. Tiếp xúc với hormone CRF khiến tế bào DPC bị ngừng chu kỳ tế bào tại pha G2/M, tích tụ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và giảm tiết các cytokine thúc đẩy giai đoạn anagen [2]. CRF cũng thúc đẩy tăng sinh POMC, ACTH và cortisol nội tại ngay trong tế bào nhú bì [2].
Bên cạnh đó, huyết thanh chứa nồng độ cortisol tăng cao sau stress cấp tính đã được chứng minh ức chế sự tăng sinh của các tế bào nhú bì nguồn gốc trung mô [4]. Căng thẳng tâm lý còn kích hoạt con đường chất P (SP) - tế bào mast, kéo theo sự tích tụ đại thực bào và thoái hóa hạt tế bào mast, tạo ra ổ viêm vi thể quanh nang tóc góp phần cản trở tóc mọc [3, 6].
Những nghiên cứu khoa học nói gì về cortisol và rụng tóc?
Nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2022 chỉ ra rằng ở trạng thái không có hormone corticosterone toàn thân, tế bào gốc nang tóc tham gia nhiều chu kỳ tái tạo hơn trong suốt cuộc đời chuột [1]. Việc phục hồi biểu hiện Gas6 trong thí nghiệm đã đảo ngược thành công tác động ức chế của stress đối với sự phát triển của tóc [1].
Nghiên cứu năm 2020 trên tế bào nhú bì người cho thấy chất đối kháng thụ thể CRF có khả năng ngăn chặn tác động tiêu cực của hormone này lên chu kỳ tế bào [2]. Về mặt dịch tễ, khảo sát trực tuyến trên 1.100 người khỏi bệnh COVID-19 cho thấy hơn 27% gặp tình trạng rụng tóc nghỉ (telogen effluvium) do kích hoạt phản ứng stress và điều trị dùng thuốc [3].
Mặt khác, tóc dài khoảng 1 cm mỗi tháng và tích tụ cortisol tuần hoàn theo thời gian, cho phép theo dõi mức độ căng thẳng mạn tính trong tối đa 6 tháng [4, 5]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2016 trên 8 con cừu qua 3 tuần can thiệp chỉ ra rằng các yếu tố bên ngoài như chải lông kỹ (p=0.016) hoặc dùng dung dịch bôi dexamethasone (p=0.01) làm tăng nồng độ cortisol đo được trong lông, đòi hỏi sự thận trọng khi phân tích dấu ấn này [5].
Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Phần lớn cơ chế phân tử chi tiết về Gas6 hiện mới được xác lập rõ ràng trên mô hình động vật gặm nhấm, cần thêm thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu để kiểm chứng đầy đủ trên người [1]. Nghiên cứu năm 2016 cũng lưu ý chưa thể loại trừ hoàn toàn các yếu tố stress khác ngoài cortisol trong huyết thanh khi đánh giá sự ức chế tế bào DPC [4].
Nhiều người lầm tưởng căng thẳng chỉ làm tóc rụng tạm thời trong vài ngày, nhưng trên thực tế chu kỳ chuyển từ anagen sang telogen cần thời gian, khiến hiện tượng rụng tóc thường lộ rõ sau biến cố tâm lý nhiều tuần hoặc nhiều tháng [3, 8]. Việc đo cortisol qua tóc dù phản ánh stress dài hạn nhưng cũng chịu dao động bởi cortisol tổng hợp cục bộ tại da hoặc các yếu tố ngoại cảnh [2, 7].
Ai nên thận trọng với tình trạng rụng tóc do căng thẳng?
Những người trải qua "stress độc hại" (toxic stress) - trạng thái căng thẳng cường độ mạnh, kéo dài liên tục dẫn đến kích hoạt đáp ứng toàn thân - có nguy cơ cao gặp rụng tóc mạn tính cùng các bệnh lý như lo âu, trầm cảm hoặc tăng huyết áp [3].
Bệnh nhân mắc các bệnh da liễu nhạy cảm với stress hoặc người vừa trải qua phẫu thuật, bệnh nhiễm trùng nặng như COVID-19 cần theo dõi sát sao sức khỏe da đầu [3]. Người đang dùng các loại thuốc điều trị toàn thân, chẳng hạn như thuốc chống đông, cũng có thể gặp tình trạng rụng tóc telogen cộng gộp [3].
Giải pháp can thiệp và kiểm soát stress bảo vệ nang tóc
Các bác sĩ điều trị rụng tóc được khuyến cáo nên kết hợp liệu pháp giảm căng thẳng vào phác đồ điều trị toàn diện song song với y khoa truyền thống [4]. Kiểm soát các yếu tố tâm lý giúp hạn chế sự kích hoạt của trục HPA và giảm phóng thích chất P từ tế bào mast [4].
Thiết lập nhịp sinh hoạt ổn định, ngủ đủ giấc và dành thời gian thư giãn là nền tảng giúp điều hòa nồng độ hormone vỏ thượng thận. Khi nhận thấy tóc rụng lan tỏa kéo dài hoặc có dấu hiệu viêm da đầu, người bệnh nên đến khám tại các cơ sở da liễu uy tín để được chẩn đoán phân biệt, không tự ý áp dụng các loại thuốc bôi chứa steroid khi chưa có chỉ định y khoa [1, 2].
Rụng tóc do căng thẳng kéo dài là một phản ứng sinh học có thật, xuất phát từ tác động của hormone cortisol lên nhú bì và tế bào gốc nang tóc [1, 8]. Nhận diện sớm nguồn cơn stress và chăm sóc sức khỏe thể chất lẫn tinh thần sẽ tạo điều kiện tốt nhất để nang tóc phục hồi chu kỳ sinh trưởng tự nhiên.
